Adhyaya 89

Verse 1

बभ्रुवाहनेनोलूपीचित्राङ्गदाभ्यां सह यागदिदृक्ष्या हास्तिनपुरं प्रत्यागमनम्।। 1 ।। ततः स्वयं समागतव्यासाज्ञय युधिष्ठिरेण ऋत्विग्भिः सहाश्वमेधोपक्रमः।। 2 ।। वैशम्पायन उवाच। एतस्मिन्नेव काले तु स राजा बभ्रुवाहनः। मातृभ्यां सहितो धीमान्कुरूनभ्याजगाम ह।।

babhruvāhanenolūpīcitrāṅgadābhyāṃ saha yāgadidṛkṣyā hāstinapuraṃ pratyāgamanam|| 1 || tataḥ svayaṃ samāgatavyāsājñaya yudhiṣṭhireṇa ṛtvigbhiḥ sahāśvamedhopakramaḥ|| 2 || vaiśampāyana uvāca| etasminneva kāle tu sa rājā babhruvāhanaḥ| mātṛbhyāṃ sahito dhīmānkurūnabhyājagāma ha||

Verse 2

तत्र वृद्धान्यथावत्स कुरूनन्यांश्च पार्थिवान्। अभिवाद्य महाबाहुस्तैश्चापि प्रतिनन्दितः। प्रविवेश पितामह्याः कुन्त्या भवनमुत्तमम्।।

tatra vṛddhānyathāvatsa kurūnanyāṃśca pārthivān| abhivādya mahābāhustaiścāpi pratinanditaḥ| praviveśa pitāmahyāḥ kuntyā bhavanamuttamam||

Verse 3

स प्रविश्य महाबाहुः पाण्डवानां निवेशनम्। पितामहीमभ्यवन्दत्साम्ना परमवल्गुना।।

sa praviśya mahābāhuḥ pāṇḍavānāṃ niveśanam| pitāmahīmabhyavandatsāmnā paramavalgunā||

Verse 4

तथा चित्राङ्गदा देवी कौरवस्यात्मजाऽपि च। पृथां कृष्णां च सहिते विनयेनोपजग्मतुः। सुभद्रां च यथान्यायं याश्चान्याः कुरुयोषितः।।

tathā citrāṅgadā devī kauravasyātmajā'pi ca| pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca sahite vinayenopajagmatuḥ| subhadrāṃ ca yathānyāyaṃ yāścānyāḥ kuruyoṣitaḥ||

Verse 5

ददौ कुन्ती ततस्ताभ्यां रत्नानि विविधानि च। द्रौपदी च सुभद्रा च याश्चाप्यन्या यदुस्त्रियः।।

dadau kuntī tatastābhyāṃ ratnāni vividhāni ca| draupadī ca subhadrā ca yāścāpyanyā yadustriyaḥ||

Verse 6

ऊषतुस्तत्र ते देव्यौ महार्ङशयनासने। सुपूजिते स्वयं कुन्त्या पार्थस्य हितकाम्यया।।

ūṣatustatra te devyau mahārṅaśayanāsane| supūjite svayaṃ kuntyā pārthasya hitakāmyayā||

Verse 7

स च राजा महातेजाः पूजितो बभ्रुवाहनः। धूतराष्ट्रं महीपालमुपतस्थे यताविधि।।

sa ca rājā mahātejāḥ pūjito babhruvāhanaḥ| dhūtarāṣṭraṃ mahīpālamupatasthe yatāvidhi||

Verse 8

युधिष्टिरं च राजानं भीमदींश्चापि पाण्डवान्। उपागम्य महातेजा विनयेनाभ्यवादयत्।।

yudhiṣṭiraṃ ca rājānaṃ bhīmadīṃścāpi pāṇḍavān| upāgamya mahātejā vinayenābhyavādayat||

Verse 9

स तैः प्रेम्या परिष्वक्तः पूजितश्च यथाविधि। धनं चास्मै ददुर्भूरि प्रीयमाणा महारथाः।।

sa taiḥ premyā pariṣvaktaḥ pūjitaśca yathāvidhi| dhanaṃ cāsmai dadurbhūri prīyamāṇā mahārathāḥ||

Verse 10

तथैव च महीपालः कृष्णं चक्रगदाधरम्। प्रद्युम्न इव गोविन्दं विनयेनोपतस्थिवान्।।

tathaiva ca mahīpālaḥ kṛṣṇaṃ cakragadādharam| pradyumna iva govindaṃ vinayenopatasthivān||

Verse 11

तस्मै कृष्णो ददौ राज्ञे महार्हमतिपूजितम्। रथं हेमपरिष्कारं दिव्याश्वयुजमुत्तमम्।।

tasmai kṛṣṇo dadau rājñe mahārhamatipūjitam| rathaṃ hemapariṣkāraṃ divyāśvayujamuttamam||

Verse 12

धर्मराजश्च भीमश्च फल्गुनश्च यमौ तथा। पृथक्पृथक् च ते चैनं मानार्थाभ्यामयोजयन्।।

dharmarājaśca bhīmaśca phalgunaśca yamau tathā| pṛthakpṛthak ca te cainaṃ mānārthābhyāmayojayan||

Verse 13

ततस्तृतीये दिवसे सत्यवत्यात्मजो मुनिः। युधिष्ठिरं समभ्येत्य वाग्मी वचनमब्रवीत्।।

tatastṛtīye divase satyavatyātmajo muniḥ| yudhiṣṭhiraṃ samabhyetya vāgmī vacanamabravīt||

Verse 14

अद्यप्रभृति कौन्तेय यज्ञस्य समयो हि ते। मुहूर्तो यज्ञियः प्राप्तश्चोदयन्तीह याजकाः।।

adyaprabhṛti kaunteya yajñasya samayo hi te| muhūrto yajñiyaḥ prāptaścodayantīha yājakāḥ||

Verse 15

अहीनो नाम राजेन्द्र क्रतुस्तेऽयं विकल्पवान्। बहुत्वात्काञ्चनस्यास्य ख्यातो बहुसुवर्णकः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि एकोननवतितमोऽध्यायः।। 89 ।।

ahīno nāma rājendra kratuste'yaṃ vikalpavān| bahutvātkāñcanasyāsya khyāto bahusuvarṇakaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi ekonanavatitamo'dhyāyaḥ|| 89 ||

Verse 16

एवमत्र महाराज दक्षिणाभिर्गुणीकुर। श्रीस्त्वां व्रजतु ते राजन्ब्राह्मणा ह्यत्र कारणम्।।

evamatra mahārāja dakṣiṇābhirguṇīkura| śrīstvāṃ vrajatu te rājanbrāhmaṇā hyatra kāraṇam||

Verse 17

त्रीनश्वमेधानत्र त्वं सम्प्राप्य बहुदक्षिणान्। ज्ञातिवध्याकृतं पापं प्रहास्यति नराधिप।।

trīnaśvamedhānatra tvaṃ samprāpya bahudakṣiṇān| jñātivadhyākṛtaṃ pāpaṃ prahāsyati narādhipa||

Verse 18

पवित्रं परमं चैतत्पावनानां च पावनम्। यदश्वमेधावभृथं प्राप्स्यसे कुरुनन्दन।।

pavitraṃ paramaṃ caitatpāvanānāṃ ca pāvanam| yadaśvamedhāvabhṛthaṃ prāpsyase kurunandana||

Verse 19

इत्युक्तः स तु तेजस्वी व्यासेनामितबुद्धिना। दीक्षां विवेश धर्मात्मा वाजिमेधाप्तये ततः।।

ityuktaḥ sa tu tejasvī vyāsenāmitabuddhinā| dīkṣāṃ viveśa dharmātmā vājimedhāptaye tataḥ||

Verse 20

ततो यज्ञं महाबाहुर्वाजिमेधं महाक्रतुम्। बह्वन्नदक्षिणं राजा सर्वकामगुणान्वितम्।।

tato yajñaṃ mahābāhurvājimedhaṃ mahākratum| bahvannadakṣiṇaṃ rājā sarvakāmaguṇānvitam||

Verse 21

तत्र वेदविदो राजंश्चक्रुः कर्माणि याजकाः। परिक्रामन्ति शास्त्रज्ञा यतावद्द्विजसत्तमाः।।

tatra vedavido rājaṃścakruḥ karmāṇi yājakāḥ| parikrāmanti śāstrajñā yatāvaddvijasattamāḥ||

Verse 22

न तेषां स्खलितं किञ्चिदासीदपहुतं तथा। क्रमयुक्तं च युक्तं च चक्रुस्तत्र द्विजर्षभाः।।

na teṣāṃ skhalitaṃ kiñcidāsīdapahutaṃ tathā| kramayuktaṃ ca yuktaṃ ca cakrustatra dvijarṣabhāḥ||

Verse 23

कृत्वा प्रवर्ग्यं धर्मज्ञा यथावद्द्विजसत्तमाः। चक्रस्ते विधिवद्राजंस्तथैवाभिषवं द्विजाः।। अहीनः अह्नां सोमयागानां बहूनां समूहोऽहीनः। न हीनः द्रव्यादिना इति वा।।

kṛtvā pravargyaṃ dharmajñā yathāvaddvijasattamāḥ| cakraste vidhivadrājaṃstathaivābhiṣavaṃ dvijāḥ|| ahīnaḥ ahnāṃ somayāgānāṃ bahūnāṃ samūho'hīnaḥ| na hīnaḥ dravyādinā iti vā||

Verse 24

अभिषूय ततो राजन्सोमं सोमपसत्तमाः। सवनान्यानुपूर्व्येण चक्रुः सास्त्रानुसारिणः।। अभिषव सोमवल्ल्याः कण्डनम्।।

abhiṣūya tato rājansomaṃ somapasattamāḥ| savanānyānupūrvyeṇa cakruḥ sāstrānusāriṇaḥ|| abhiṣava somavallyāḥ kaṇḍanam||

Verse 25

न तत्र कृपणः कश्चिन्न दरिद्रो बभूव ह। क्षुधितो दुःखितो वाऽपि प्राकृतो वाऽपि मानवः।।

na tatra kṛpaṇaḥ kaścinna daridro babhūva ha| kṣudhito duḥkhito vā'pi prākṛto vā'pi mānavaḥ||

Verse 26

भोजनं भोजनार्थिभ्यो दापयामास शत्रुहा। भीमसेनो महातेजाः सततं राजशासनात्।।

bhojanaṃ bhojanārthibhyo dāpayāmāsa śatruhā| bhīmaseno mahātejāḥ satataṃ rājaśāsanāt||

Verse 27

संस्तरे कुशलाश्चापि सर्वकार्याणि याजकाः। दिवसेदिवसे चक्रुर्यथाशास्त्रानुदर्शात्।। सोमं सोमवल्लीरसम्। सवनानि प्रातःसवनादीनि।।

saṃstare kuśalāścāpi sarvakāryāṇi yājakāḥ| divasedivase cakruryathāśāstrānudarśāt|| somaṃ somavallīrasam| savanāni prātaḥsavanādīni||

Verse 28

नाषडङ्गविदत्रासीत्सदस्यस्तस्य धीमतः। नाव्रतो नानुपाध्यायो न च वादाविचक्षणः।।

nāṣaḍaṅgavidatrāsītsadasyastasya dhīmataḥ| nāvrato nānupādhyāyo na ca vādāvicakṣaṇaḥ||

Verse 29

ततो यूपोच्छ्रये प्राप्ते षड् बैल्वान्भरतर्षभ। खादिरान्बिल्वसमितांस्तावतः सर्ववर्णिनः।। संस्तरे इष्टकानां चयनाख्ये स्थण्डिलरचने।।

tato yūpocchraye prāpte ṣaḍ bailvānbharatarṣabha| khādirānbilvasamitāṃstāvataḥ sarvavarṇinaḥ|| saṃstare iṣṭakānāṃ cayanākhye sthaṇḍilaracane||

Verse 30

देवदारुमयौ द्वौ तु यूपौ कुरुपतेर्मखे। श्लेष्मातकमयं चैकं याजकाः समकल्पयन्।।

devadārumayau dvau tu yūpau kurupatermakhe| śleṣmātakamayaṃ caikaṃ yājakāḥ samakalpayan||

Verse 31

सर्वानेतान्यथाशास्त्रं याजकाः समकारयन्। शोभार्थं चापरान्यूपान्काञ्चनान्भरतर्षभ। स भीमः कारयामास धर्मराजस्य शासनात्।।

sarvānetānyathāśāstraṃ yājakāḥ samakārayan| śobhārthaṃ cāparānyūpānkāñcanānbharatarṣabha| sa bhīmaḥ kārayāmāsa dharmarājasya śāsanāt||

Verse 32

ते व्यराजन्त राजर्षे वासोभिरुपशोभिताः। महेन्द्रानुगता देवा यथा सप्तर्षिभिर्दिवि।।

te vyarājanta rājarṣe vāsobhirupaśobhitāḥ| mahendrānugatā devā yathā saptarṣibhirdivi||

Verse 33

इष्टकाः काञ्चनीश्चात्र चयनार्तं कृता विभो। शुशुभे चयनं तच्च दक्षस्येव प्रजापतेः।।

iṣṭakāḥ kāñcanīścātra cayanārtaṃ kṛtā vibho| śuśubhe cayanaṃ tacca dakṣasyeva prajāpateḥ||

Verse 34

चतुश्चित्यश्च तस्यासीदष्टादशकरात्मकः। स रुक्मपक्षो निचितस्त्रिकोणो गरुडाकृतिः।।

catuścityaśca tasyāsīdaṣṭādaśakarātmakaḥ| sa rukmapakṣo nicitastrikoṇo garuḍākṛtiḥ||

Verse 35

ततो नियुक्ताः पशवो यथाशास्त्रं मनीषिभिः। तं तं देवं समुद्दिश्य पक्षिणः पशवश्च ये।।

tato niyuktāḥ paśavo yathāśāstraṃ manīṣibhiḥ| taṃ taṃ devaṃ samuddiśya pakṣiṇaḥ paśavaśca ye||

Verse 36

ऋषभाः शास्त्रपठितास्तथा जलचराश्च ये। सर्वांस्तानभ्ययुञ्जंस्ते तत्राग्निचयकर्मणि।।

ṛṣabhāḥ śāstrapaṭhitāstathā jalacarāśca ye| sarvāṃstānabhyayuñjaṃste tatrāgnicayakarmaṇi||

Verse 37

यूपेषु नियता चासीत्पशूनां त्रिशती तथा। अश्वरत्नोत्तरा यज्ञे कौन्तेयस्य महात्मनः।।

yūpeṣu niyatā cāsītpaśūnāṃ triśatī tathā| aśvaratnottarā yajñe kaunteyasya mahātmanaḥ||

Verse 38

स यज्ञः शुशुभे तस्य साक्षाद्देवर्षिसंकुलः। गन्धर्वगणसंकीर्णः शोभितोऽप्सरसां गणैः।।

sa yajñaḥ śuśubhe tasya sākṣāddevarṣisaṃkulaḥ| gandharvagaṇasaṃkīrṇaḥ śobhito'psarasāṃ gaṇaiḥ||

Verse 39

स किंपुरुषसंकीर्णः किंनरैश्चोपशोभितः। सिद्धविप्रनिवासैश्च समन्तादभिसंवृतः।।

sa kiṃpuruṣasaṃkīrṇaḥ kiṃnaraiścopaśobhitaḥ| siddhavipranivāsaiśca samantādabhisaṃvṛtaḥ||

Verse 40

तस्मिन्सदसि नित्यास्तु व्यासशिष्या द्विजर्षभाः। सर्वशास्त्रप्रणेतारः कुशला यज्ञकर्मसु।।

tasminsadasi nityāstu vyāsaśiṣyā dvijarṣabhāḥ| sarvaśāstrapraṇetāraḥ kuśalā yajñakarmasu||

Verse 41

नारदश्च बभूवात्र तुंबुरुश्च महाद्युतिः। विश्वावसुश्चित्रसेनस्तथाऽन्ये गीतकोविदाः।।

nāradaśca babhūvātra tuṃburuśca mahādyutiḥ| viśvāvasuścitrasenastathā'nye gītakovidāḥ||

Verse 42

गन्धर्वा गीतकुशला नृत्येषु च विशारदाः। रमयन्ति स्म तान्विप्रान्यज्ञकर्मान्तरेषु वै।।

gandharvā gītakuśalā nṛtyeṣu ca viśāradāḥ| ramayanti sma tānviprānyajñakarmāntareṣu vai||