Adhyaya 91

Verse 1

वैशंपायनेन जनमेजयंप्रति नकुलाख्यानकथनारम्भः।। 1 ।। अश्वमेधावसाने बिलान्निस्सृतेन कनकपार्श्वेन केनचिन्नकुलेन सदस्यान्प्रति उञ्छवृत्तिब्राह्मणस्य सक्तुप्रस्थदानप्रशंसनपूर्वकं युधिष्ठिराश्वमेधगार्हणम्।। 2 ।।। तथा सदस्यचोदनया तत्कथनोपक्रमः।। 3 ।। जनमेजय उवाच। पितामहस्य मे यज्ञे धर्मराजस्य धीमतः। यदाश्चर्यमभूत्किञ्चित्तद्भवान्वक्तुमर्हति।।

vaiśaṃpāyanena janamejayaṃprati nakulākhyānakathanārambhaḥ|| 1 || aśvamedhāvasāne bilānnissṛtena kanakapārśvena kenacinnakulena sadasyānprati uñchavṛttibrāhmaṇasya saktuprasthadānapraśaṃsanapūrvakaṃ yudhiṣṭhirāśvamedhagārhaṇam|| 2 ||| tathā sadasyacodanayā tatkathanopakramaḥ|| 3 || janamejaya uvāca| pitāmahasya me yajñe dharmarājasya dhīmataḥ| yadāścaryamabhūtkiñcittadbhavānvaktumarhati||

Verse 2

वैशम्पायन उवाच। श्रूयतां राजशार्दूल महदाश्चर्यमुत्तमम्। अश्वमेधे महायज्ञे निवृत्ते यदभूत्प्रभो।।

vaiśampāyana uvāca| śrūyatāṃ rājaśārdūla mahadāścaryamuttamam| aśvamedhe mahāyajñe nivṛtte yadabhūtprabho||

Verse 3

तर्पितेषु द्विजाग्र्येषु ज्ञातिसम्बन्धिबन्धुषु। दीनान्धकृपणे वाऽपि तदा भरतसत्तम।।

tarpiteṣu dvijāgryeṣu jñātisambandhibandhuṣu| dīnāndhakṛpaṇe vā'pi tadā bharatasattama||

Verse 4

घुष्यमाणे महादाने दिक्षु सर्वासु भारत। पतत्सु पुष्पवर्षेषु धर्मराजस्य मूर्धनि।।

ghuṣyamāṇe mahādāne dikṣu sarvāsu bhārata| patatsu puṣpavarṣeṣu dharmarājasya mūrdhani||

Verse 5

बिलान्निस्सृत्य नकुलो रुक्मपार्श्वस्तदाऽनघः। वज्राशनिसमं नादममुञ्चद्वसुधाधिप।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि एकनवतितमोऽध्यायः।। 91 ।।

bilānnissṛtya nakulo rukmapārśvastadā'naghaḥ| vajrāśanisamaṃ nādamamuñcadvasudhādhipa|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi ekanavatitamo'dhyāyaḥ|| 91 ||

Verse 6

सकृदुत्सृज्य तन्नादं त्रासयानो मृगद्विजान्। मानुपं वचनं प्राह पुष्पोपरिशयो महान्।। नीलाक्षस्तत्र नकुल इति झ.पाठः।।

sakṛdutsṛjya tannādaṃ trāsayāno mṛgadvijān| mānupaṃ vacanaṃ prāha puṣpopariśayo mahān|| nīlākṣastatra nakula iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 7

सक्तुप्रस्थेन वो नायं यज्ञस्तुल्यो नराधिपाः। उच्छवृत्तेर्वदान्यस्य कुरुक्षेत्रनिवासिनः।।

saktuprasthena vo nāyaṃ yajñastulyo narādhipāḥ| ucchavṛttervadānyasya kurukṣetranivāsinaḥ||

Verse 8

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नकुलस्य विशांपते। विस्मयं परमं जग्मुः सर्वे ते ब्राह्मणर्षभाः।।

tasya tadvacanaṃ śrutvā nakulasya viśāṃpate| vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ sarve te brāhmaṇarṣabhāḥ||

Verse 9

ततः समेत्य नकुलं पर्यपृच्छन्त ते द्विजाः।। कुतस्त्वं समनुप्राप्तो यज्ञं साधुसमागमम्।।

tataḥ sametya nakulaṃ paryapṛcchanta te dvijāḥ|| kutastvaṃ samanuprāpto yajñaṃ sādhusamāgamam||

Verse 10

किं बलं परमं तुभ्यं श्रुतं किं परायणम्। कथं भवन्तं विद्याम यो नो यज्ञं विगर्हसे।।

kiṃ balaṃ paramaṃ tubhyaṃ śrutaṃ kiṃ parāyaṇam| kathaṃ bhavantaṃ vidyāma yo no yajñaṃ vigarhase||

Verse 11

अविलुप्यागमं कृत्स्नं विविधैर्यज्ञियैः कृतम्। यथागमं यथान्यायं कर्तव्यं च तथा कृतम्।।

avilupyāgamaṃ kṛtsnaṃ vividhairyajñiyaiḥ kṛtam| yathāgamaṃ yathānyāyaṃ kartavyaṃ ca tathā kṛtam||

Verse 12

पूजार्हाः पूजिताश्चात्र विधिवच्छास्त्रदर्शात्। मन्त्राहुतिहुतश्चाग्निर्दत्तं देयममत्सरम्।।

pūjārhāḥ pūjitāścātra vidhivacchāstradarśāt| mantrāhutihutaścāgnirdattaṃ deyamamatsaram||

Verse 13

तुष्टा द्विजातयश्चात्र दानैर्बहुविधैरपि। क्षत्रियाश्चि सुयुद्धेन श्राद्धैश्चापि पितामहाः।।

tuṣṭā dvijātayaścātra dānairbahuvidhairapi| kṣatriyāści suyuddhena śrāddhaiścāpi pitāmahāḥ||

Verse 14

पालनेन विशस्तुष्टाः कामैस्तुष्टा वरस्त्रियः। अनुक्रोशैस्तता शूद्रा दानशेषैः पृथग्जनाः।।

pālanena viśastuṣṭāḥ kāmaistuṣṭā varastriyaḥ| anukrośaistatā śūdrā dānaśeṣaiḥ pṛthagjanāḥ||

Verse 15

ज्ञातिसम्बन्धिनस्तुष्टाः शौचेन च नृपस्य नः। देवा हविर्भिः पुण्यैस्च रक्षणैः शरणागताः।।

jñātisambandhinastuṣṭāḥ śaucena ca nṛpasya naḥ| devā havirbhiḥ puṇyaisca rakṣaṇaiḥ śaraṇāgatāḥ||

Verse 16

यदत्र तथ्यं तद्ब्रूहि सत्यंसत्यं द्विजातिषु। यथाश्रुतं यथादृष्टं पृष्टो ब्राह्मणकाम्यया।।

yadatra tathyaṃ tadbrūhi satyaṃsatyaṃ dvijātiṣu| yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ pṛṣṭo brāhmaṇakāmyayā||

Verse 17

श्रद्धेयवाक्यः प्राज्ञस्त्वं दिव्यं रूपं बिभर्षि च। समागतश्च विप्रैस्त्वं तद्भवान्वक्तुमर्हति।।

śraddheyavākyaḥ prājñastvaṃ divyaṃ rūpaṃ bibharṣi ca| samāgataśca vipraistvaṃ tadbhavānvaktumarhati||

Verse 18

इति पृष्टो द्विजैस्तैः स प्रहसन्नकुलोऽब्रवीत्। नैषा मृषामया वाणी प्रोक्ता दर्पेण वा द्विजाः।।

iti pṛṣṭo dvijaistaiḥ sa prahasannakulo'bravīt| naiṣā mṛṣāmayā vāṇī proktā darpeṇa vā dvijāḥ||

Verse 19

यन्मयोक्तमिदं वाक्यं युष्माभिश्चाप्युपश्रुतम्। सक्तुप्रस्थेन वो नायं यज्ञस्तुल्यो द्विजर्षभाः।।

yanmayoktamidaṃ vākyaṃ yuṣmābhiścāpyupaśrutam| saktuprasthena vo nāyaṃ yajñastulyo dvijarṣabhāḥ||

Verse 20

इत्यवश्यं मयैतद्वो वक्तव्यं द्विजसत्तमाः। शृणुताव्यग्रमनसः शंसतो मे यथातथम्।।

ityavaśyaṃ mayaitadvo vaktavyaṃ dvijasattamāḥ| śṛṇutāvyagramanasaḥ śaṃsato me yathātatham||

Verse 21

अनुभूतं च दृष्टं च यन्मयाऽद्भुतमुत्तमम्। उञ्छवृत्तेर्वदान्यस्य कुरुक्षेत्रनिवासिनः।।

anubhūtaṃ ca dṛṣṭaṃ ca yanmayā'dbhutamuttamam| uñchavṛttervadānyasya kurukṣetranivāsinaḥ||

Verse 22

स्वर्गं येन द्विजाः प्राप्तः सभार्यः ससुतस्नुषः। यथा चार्धं शरीरस्य ममेदं काञ्चनीकृतम्।। धृष्टो बिलशयो महान् इति झ.पाठः।।

svargaṃ yena dvijāḥ prāptaḥ sabhāryaḥ sasutasnuṣaḥ| yathā cārdhaṃ śarīrasya mamedaṃ kāñcanīkṛtam|| dhṛṣṭo bilaśayo mahān iti jha.pāṭhaḥ||