Adhyaya 88

Verse 1

युधिष्ठिरेणि पाण्डवेषु चतुर्भ्योऽर्जुनस्यैव विशेषतोऽध्वसंचारादिपरिक्लेशसूचकशारीरालक्षणप्रश्ने कृष्णेन तंप्रति तत्कथनम्।। 1 ।। मेध्याश्वस्य पृथ्वीसंचारणाय गतेनार्जुनेन सहाश्वेन पुनर्नगरं प्रत्यागमनम्।। 3 ।। युधिष्ठिर उवाच। श्रुतं प्रियमिदं कृष्ण यत्त्वमर्हसि भाषितुम्। तन्मेऽमृतरसं पुण्यं मनो ह्लादयति प्रभो।।

yudhiṣṭhireṇi pāṇḍaveṣu caturbhyo'rjunasyaiva viśeṣato'dhvasaṃcārādiparikleśasūcakaśārīrālakṣaṇapraśne kṛṣṇena taṃprati tatkathanam|| 1 || medhyāśvasya pṛthvīsaṃcāraṇāya gatenārjunena sahāśvena punarnagaraṃ pratyāgamanam|| 3 || yudhiṣṭhira uvāca| śrutaṃ priyamidaṃ kṛṣṇa yattvamarhasi bhāṣitum| tanme'mṛtarasaṃ puṇyaṃ mano hlādayati prabho||

Verse 2

बहूनि किल युद्धानि विजयस्य नराधिपैः। पुनरासन्हृषीकेश तत्रतत्रेति न श्रुतम्।।

bahūni kila yuddhāni vijayasya narādhipaiḥ| punarāsanhṛṣīkeśa tatratatreti na śrutam||

Verse 3

किंनिमित्तं स नित्यं हि पार्थः सुखविवर्जितः। अतीव विजयो धीमानिति मे दूयते मनः।।

kiṃnimittaṃ sa nityaṃ hi pārthaḥ sukhavivarjitaḥ| atīva vijayo dhīmāniti me dūyate manaḥ||

Verse 4

संचिन्तयामि कौन्तेयं रहो जिष्णुं जनार्दन। अतीव दुःखभागी स सततं पाण्डुनन्दनः।।

saṃcintayāmi kaunteyaṃ raho jiṣṇuṃ janārdana| atīva duḥkhabhāgī sa satataṃ pāṇḍunandanaḥ||

Verse 5

किंनु तस्य शरीरेऽस्ति सर्वलक्षणपूजिते। अनिष्टं लक्षणं कृष्ण येन दुःखान्युपाश्नुते।।

kiṃnu tasya śarīre'sti sarvalakṣaṇapūjite| aniṣṭaṃ lakṣaṇaṃ kṛṣṇa yena duḥkhānyupāśnute||

Verse 6

अतीवासुखभोगी स सततं कुन्तिनन्दनः। न हि पश्यामि बीभत्सोर्निन्द्यं गात्रेषु किंचन। श्रोतव्यं चेन्मयैतद्वै तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।।

atīvāsukhabhogī sa satataṃ kuntinandanaḥ| na hi paśyāmi bībhatsornindyaṃ gātreṣu kiṃcana| śrotavyaṃ cenmayaitadvai tanme vyākhyātumarhasi||

Verse 7

इत्युक्तः स हृषीकेशो ध्यात्वा सुमहदन्तरम्। राजानं भोजराजन्यवर्धनो विष्णुरब्रवीत्।।

ityuktaḥ sa hṛṣīkeśo dhyātvā sumahadantaram| rājānaṃ bhojarājanyavardhano viṣṇurabravīt||

Verse 8

न ह्यस्य नृपते किञ्चिदनिष्टमुपलक्षये। ऋते पुरुषसिंहस्य पिण्डिकेऽस्याधिके यतः।।

na hyasya nṛpate kiñcidaniṣṭamupalakṣaye| ṛte puruṣasiṃhasya piṇḍike'syādhike yataḥ||

Verse 9

स ताभ्यां पुरुषव्याघ्रो नित्यमध्वसु वर्तते। न चान्यदनुपश्यामि येनासौ दुःखभाजनम्।।

sa tābhyāṃ puruṣavyāghro nityamadhvasu vartate| na cānyadanupaśyāmi yenāsau duḥkhabhājanam||

Verse 10

इत्युक्तः पुरुषश्रेष्ठस्तदा कृष्णेन धीमता। प्रोवाच वृष्णिशार्दूलमेवमेतदिति प्रभो।।

ityuktaḥ puruṣaśreṣṭhastadā kṛṣṇena dhīmatā| provāca vṛṣṇiśārdūlamevametaditi prabho||

Verse 11

कृष्णा तु द्रौप्दी कृष्णं तिर्यक्सासूयमैक्षत प्रतिजग्राह तस्यास्तं प्रणयं चापि केशिहा। प्रख्युः सखा हृषीकेशः साक्षादिव धनंजयः।।

kṛṣṇā tu draupdī kṛṣṇaṃ tiryaksāsūyamaikṣata pratijagrāha tasyāstaṃ praṇayaṃ cāpi keśihā| prakhyuḥ sakhā hṛṣīkeśaḥ sākṣādiva dhanaṃjayaḥ||

Verse 12

तत्र भीमादयस्ते तु करवो याजकाश्च ये। रेमुः श्रुत्वा विचित्रां तां धनंजयकथां शुभाम्।।

tatra bhīmādayaste tu karavo yājakāśca ye| remuḥ śrutvā vicitrāṃ tāṃ dhanaṃjayakathāṃ śubhām||

Verse 13

तेषां कथयतामेव पुरुषोऽर्जुनसंकथाः। उपायाद्वचनाद्दूतो विजयस्य महात्मनः।।

teṣāṃ kathayatāmeva puruṣo'rjunasaṃkathāḥ| upāyādvacanāddūto vijayasya mahātmanaḥ||

Verse 14

सोभिगम्य कुरुश्रेष्ठं नमस्कृत्य च बुद्धिमान्। उपायातं नरव्याघ्रं फल्गुनं प्रत्यवेदयत्।।

sobhigamya kuruśreṣṭhaṃ namaskṛtya ca buddhimān| upāyātaṃ naravyāghraṃ phalgunaṃ pratyavedayat||

Verse 15

तच्छ्रुत्वा नृपतिस्तस्य हर्षबाष्पाकुलेक्षणः। प्रियाख्याननिमित्तं वै ददौ बहुधनं तदा।।

tacchrutvā nṛpatistasya harṣabāṣpākulekṣaṇaḥ| priyākhyānanimittaṃ vai dadau bahudhanaṃ tadā||

Verse 16

ततो द्वितीये दिवसे महाञ्शब्दो व्यवर्धत। आगच्छति नरव्याघ्रे कौरवाणां धुरंधरे।।

tato dvitīye divase mahāñśabdo vyavardhata| āgacchati naravyāghre kauravāṇāṃ dhuraṃdhare||

Verse 17

ततो रेणुः समुद्भुतो विबभौ तस्य वाजिनः। अभितो वर्तमानस्य यथोच्चैःश्रवसस्तथा।।

tato reṇuḥ samudbhuto vibabhau tasya vājinaḥ| abhito vartamānasya yathoccaiḥśravasastathā||

Verse 18

तत्र हर्षकरीर्वाचो नराणां शुश्रुवेऽर्जुनः। दिष्ट्याऽसि पार्थ कुशली धन्यो राजा युधिष्ठिरः।।

tatra harṣakarīrvāco narāṇāṃ śuśruve'rjunaḥ| diṣṭyā'si pārtha kuśalī dhanyo rājā yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 19

कोन्योहि पृथिवीं कृत्स्नां जित्वाहि युधि पार्थिवान् चारयित्वा हयश्रेष्ठमुपागच्छेदृतेऽर्जुनात्।।

konyohi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ jitvāhi yudhi pārthivān cārayitvā hayaśreṣṭhamupāgacchedṛte'rjunāt||

Verse 20

ये व्यतीता महात्मानो राजानः सगरादयः। तेषामपीदृशं कर्म न कदाचन शुश्रुम।।

ye vyatītā mahātmāno rājānaḥ sagarādayaḥ| teṣāmapīdṛśaṃ karma na kadācana śuśruma||

Verse 21

नैतदन्ये करिष्यन्ति भविष्या वसुधाधिपाः। यत्त्वं कुरुकुलश्रेष्ठ दुष्करं कृतवानसि।।

naitadanye kariṣyanti bhaviṣyā vasudhādhipāḥ| yattvaṃ kurukulaśreṣṭha duṣkaraṃ kṛtavānasi||

Verse 22

इत्येवं वदतां तेषां पुंसां कर्णसुखा गिरः। शृण्वन्विवेश धर्मात्मा फल्गुनो यज्ञसंस्तरम्।।

ityevaṃ vadatāṃ teṣāṃ puṃsāṃ karṇasukhā giraḥ| śṛṇvanviveśa dharmātmā phalguno yajñasaṃstaram||

Verse 23

ततो राजा सहामात्यः कृष्णश्च यदुनन्दनः। धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य तं प्रत्युद्ययतुस्तदा।।

tato rājā sahāmātyaḥ kṛṣṇaśca yadunandanaḥ| dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya taṃ pratyudyayatustadā||

Verse 24

सोऽभिवाद्य पितुः पादौ धर्मराजस्य धीमतः। भीमादींश्चापि संपूज्य पर्यष्वजत केशवम्।।

so'bhivādya pituḥ pādau dharmarājasya dhīmataḥ| bhīmādīṃścāpi saṃpūjya paryaṣvajata keśavam||

Verse 25

तैः समेत्यार्चितस्तांश्च प्रत्यर्च्याथ यथाविधि। विशश्राम महाबाहुस्तीरं लब्ध्वेव पारगः।।

taiḥ sametyārcitastāṃśca pratyarcyātha yathāvidhi| viśaśrāma mahābāhustīraṃ labdhveva pāragaḥ||