Adhyaya 83

Verse 1

अर्जुनेनास्वानुसरणवशान्मगधदेशगमनम्।। 1 ।। तत्र जरासंधपौत्रस्य मेघसंधेः पराजयपूर्वकं तत्रतत्र म्लेच्छादिपराजयः।। 2 ।। वैशम्पायन उवाच। स तु वाजी समुद्रान्तां पर्येत्य वसुधामिमाम्। निवृत्तोऽभिमुखो राजन्येन वारणसाह्वयम्।।

arjunenāsvānusaraṇavaśānmagadhadeśagamanam|| 1 || tatra jarāsaṃdhapautrasya meghasaṃdheḥ parājayapūrvakaṃ tatratatra mlecchādiparājayaḥ|| 2 || vaiśampāyana uvāca| sa tu vājī samudrāntāṃ paryetya vasudhāmimām| nivṛtto'bhimukho rājanyena vāraṇasāhvayam||

Verse 2

अनुगच्छंश्च तुरगं निवृत्तोऽथ किरीटभृत्। यदृच्छया समापेदे पुरं राजगृहं तदा।।

anugacchaṃśca turagaṃ nivṛtto'tha kirīṭabhṛt| yadṛcchayā samāpede puraṃ rājagṛhaṃ tadā||

Verse 3

तमभ्याशगतं दृष्ट्वा सहदेवात्मजः प्रभो। क्षत्रधर्मे स्थितो वीरः समरायाजुहाव ह।।

tamabhyāśagataṃ dṛṣṭvā sahadevātmajaḥ prabho| kṣatradharme sthito vīraḥ samarāyājuhāva ha||

Verse 4

ततः पुरात्स निष्क्रम्य रथी धन्वी शरी तली। मेघसन्धिः पदातिं तं धनंजयमुपाद्रवत्।।

tataḥ purātsa niṣkramya rathī dhanvī śarī talī| meghasandhiḥ padātiṃ taṃ dhanaṃjayamupādravat||

Verse 5

आसाद्य च महातेजा मेघसन्धिर्धनंजयम्। बालभावान्महाराज प्रोवाचेदं न कौशलात्।।

āsādya ca mahātejā meghasandhirdhanaṃjayam| bālabhāvānmahārāja provācedaṃ na kauśalāt||

Verse 6

किमयं चार्यते वाजी स्इत्रीमध्य इव भारत। हयमेनं हरिष्यामि प्रयतस्व विमोक्षणे।।

kimayaṃ cāryate vājī sitrīmadhya iva bhārata| hayamenaṃ hariṣyāmi prayatasva vimokṣaṇe||

Verse 7

अदत्तानुनयो युद्धे यदि त्वं पितृभिर्मम। करिष्यामि तवातिथ्यं प्रहर प्रहरामि च।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि त्र्यशीतितमोऽध्यायः।। 83 ।।

adattānunayo yuddhe yadi tvaṃ pitṛbhirmama| kariṣyāmi tavātithyaṃ prahara praharāmi ca|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi tryaśītitamo'dhyāyaḥ|| 83 ||

Verse 8

इत्युक्तः प्रत्युवाचैनं प्रहसन्निव पाण्डवः। विघ्नकर्ता मया वार्य इति मे व्रतमाहितम्।।

ityuktaḥ pratyuvācainaṃ prahasanniva pāṇḍavaḥ| vighnakartā mayā vārya iti me vratamāhitam||

Verse 9

भ्रात्रा ज्येष्ठेन नृपते तवापि विदितं ध्रुवम्। प्रहरस्व यथाशक्ति न मन्युर्विद्यते मम।।

bhrātrā jyeṣṭhena nṛpate tavāpi viditaṃ dhruvam| praharasva yathāśakti na manyurvidyate mama||

Verse 10

इत्युक्तः प्राहरत्पूर्वं पाण्डवं मगधेस्वरः। किरञ्शरसहस्राणि वर्षाणीव सहस्रदृक्।।

ityuktaḥ prāharatpūrvaṃ pāṇḍavaṃ magadhesvaraḥ| kirañśarasahasrāṇi varṣāṇīva sahasradṛk||

Verse 11

ततो गाण्डीवभृच्छूरो गाण्डीवप्रहितैः शरैः। चकार मोघांस्तान्बाणान्सयत्नान्भरतर्षभ।।

tato gāṇḍīvabhṛcchūro gāṇḍīvaprahitaiḥ śaraiḥ| cakāra moghāṃstānbāṇānsayatnānbharatarṣabha||

Verse 12

स मोघं तस्य बाणौघं कृत्वा वानरकेतनः। शरात्मुमोच ज्वलितान्दीप्तास्यानिव पन्नगान्।।

sa moghaṃ tasya bāṇaughaṃ kṛtvā vānaraketanaḥ| śarātmumoca jvalitāndīptāsyāniva pannagān||

Verse 13

ध्वजे पताकादण्डेषु रथे यन्त्रे हयेषु च। अन्येषु च रथाङ्गेषु न शरीरे न सारथौ।।

dhvaje patākādaṇḍeṣu rathe yantre hayeṣu ca| anyeṣu ca rathāṅgeṣu na śarīre na sārathau||

Verse 14

संरक्ष्यमाणः पार्थेन शरीरे सव्यसाचिना। मन्यमानः स्ववीर्यं तन्मागधः प्राहिणोच्छरान्।।

saṃrakṣyamāṇaḥ pārthena śarīre savyasācinā| manyamānaḥ svavīryaṃ tanmāgadhaḥ prāhiṇoccharān||

Verse 15

ततो गाण्डीवधन्वा तु मागधेन भृशाहतः। बभौ वसन्तसमये पलासः पुष्पितो यथा।।

tato gāṇḍīvadhanvā tu māgadhena bhṛśāhataḥ| babhau vasantasamaye palāsaḥ puṣpito yathā||

Verse 16

अवध्यमानः सोऽभ्यघ्नन्मागधः पाण्डवर्षभम्। तेन तस्थौ स कौरव्य लोकवीरस्य दर्शने।।

avadhyamānaḥ so'bhyaghnanmāgadhaḥ pāṇḍavarṣabham| tena tasthau sa kauravya lokavīrasya darśane||

Verse 17

सव्यसाची तु संक्रुद्धो विकृष्य बलवद्धनुः। हयांश्चकार निर्जीवान्सारथेश्च शिरोऽहरत्।।

savyasācī tu saṃkruddho vikṛṣya balavaddhanuḥ| hayāṃścakāra nirjīvānsāratheśca śiro'harat||

Verse 18

धनुश्चास्य महच्चित्रं क्षुरेण प्रचकर्त ह। हस्तावापं पताकां च ध्वजं चास्यन्यपातयत्।।

dhanuścāsya mahaccitraṃ kṣureṇa pracakarta ha| hastāvāpaṃ patākāṃ ca dhvajaṃ cāsyanyapātayat||

Verse 19

स राजा व्यथितो व्यश्वो विधनुर्हतसारथिः। गदामादाय कौन्तेयमभिद्रद्राव वेगवान्।।

sa rājā vyathito vyaśvo vidhanurhatasārathiḥ| gadāmādāya kaunteyamabhidradrāva vegavān||

Verse 20

तस्यापतत एवाशु गदां हेमपरिष्कृताम्। शरैश्चकर्त बहुधा बहुभिर्गृध्रवाजितैः।। अदत्तानुनयः अशिक्षितः।।

tasyāpatata evāśu gadāṃ hemapariṣkṛtām| śaraiścakarta bahudhā bahubhirgṛdhravājitaiḥ|| adattānunayaḥ aśikṣitaḥ||

Verse 21

सा गदा शकलीभूता विशीर्णिमणिबन्धना। व्याली विमुच्यमानेन पपात धरणीतले।।

sā gadā śakalībhūtā viśīrṇimaṇibandhanā| vyālī vimucyamānena papāta dharaṇītale||

Verse 22

विरथं विधनुष्कं च गदया परिवर्जितम्। नैच्छत्ताडयितुं धीमानर्जुनः समराग्रणीः।।

virathaṃ vidhanuṣkaṃ ca gadayā parivarjitam| naicchattāḍayituṃ dhīmānarjunaḥ samarāgraṇīḥ||

Verse 23

तत एनं विमनसं क्षत्रधर्मे व्यवस्थितम्।। सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यमब्रवीत्कपिकेतनः।।

tata enaṃ vimanasaṃ kṣatradharme vyavasthitam|| sāntvapūrvamidaṃ vākyamabravītkapiketanaḥ||

Verse 24

पर्याप्तः क्षत्रधर्मोऽयं दर्शितः पुत्र गम्यताम्। बह्वेतत्समरे कर्म तव बालस्य पार्थिव।।

paryāptaḥ kṣatradharmo'yaṃ darśitaḥ putra gamyatām| bahvetatsamare karma tava bālasya pārthiva||

Verse 25

युधिष्ठिरस्य संदेशो न हन्तव्या नृपा इति। तेन जीवसि राजंस्त्वमपराद्धोऽपि मे रणे।।

yudhiṣṭhirasya saṃdeśo na hantavyā nṛpā iti| tena jīvasi rājaṃstvamaparāddho'pi me raṇe||

Verse 26

इति मत्वा तदाऽऽत्मानं प्रत्यादिष्टं स्म मागधः। तथ्यमित्यभिगम्यैनं प्राञ्जलिः प्रत्यपूजयत्।।

iti matvā tadā''tmānaṃ pratyādiṣṭaṃ sma māgadhaḥ| tathyamityabhigamyainaṃ prāñjaliḥ pratyapūjayat||

Verse 27

परिजितोस्मि भद्रं ते नाहं योद्धुमिहोत्सहे। यद्यत्कृत्यं मया तेऽद्य तद्ब्रूहि कृतमेव तु।।

parijitosmi bhadraṃ te nāhaṃ yoddhumihotsahe| yadyatkṛtyaṃ mayā te'dya tadbrūhi kṛtameva tu||

Verse 28

तमर्जुनः समाश्वास्य पुनरेवेदमब्रवीत्। आगन्तव्यं परां चैत्रीमश्वमेधे नृपस्य नः।।

tamarjunaḥ samāśvāsya punarevedamabravīt| āgantavyaṃ parāṃ caitrīmaśvamedhe nṛpasya naḥ||

Verse 29

इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा पूजयमास तं हयम्। फल्गुनं च युधिश्रेष्ठं विदिवत्सहदेवजः।।

ityuktaḥ sa tathetyuktvā pūjayamāsa taṃ hayam| phalgunaṃ ca yudhiśreṣṭhaṃ vidivatsahadevajaḥ||

Verse 30

ततो यथेष्टमगमत्पुनरेव स कौरवः। ततः समुद्रतीरेण वङ्गान्पुण्ड्रान्सकेरलान्।।

tato yatheṣṭamagamatpunareva sa kauravaḥ| tataḥ samudratīreṇa vaṅgānpuṇḍrānsakeralān||

Verse 31

तत्रतत्र च भूरीणि म्लेच्छसैन्यान्यनेकशः। विजिग्ये धनुषा राजन्गाण्डीवेन धनंजयः।।

tatratatra ca bhūrīṇi mlecchasainyānyanekaśaḥ| vijigye dhanuṣā rājangāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ||