Adhyaya 82

Verse 1

उलूप्यार्जुनंप्रति चित्राङ्गदादीनां समराङ्गणागमने कारणाभिधानम्।। 1 ।। तथा बभ्रुवाहनेन तस्य पराजये विस्तरेण हेतुकथनम्।। 2 ।। अर्जुन उवाच। किमागमनकृत्यं ते कौरव्यकुलनन्दिनि। मणलूरपतेर्मातुस्तथैव च रणाजिरे।।

ulūpyārjunaṃprati citrāṅgadādīnāṃ samarāṅgaṇāgamane kāraṇābhidhānam|| 1 || tathā babhruvāhanena tasya parājaye vistareṇa hetukathanam|| 2 || arjuna uvāca| kimāgamanakṛtyaṃ te kauravyakulanandini| maṇalūrapatermātustathaiva ca raṇājire||

Verse 2

कच्चित्कुशलकामासि राज्ञोऽस्य भुजगात्मजे। मम वा चपलापाङ्गि कच्चित्वं शुभमिच्छसि।।

kaccitkuśalakāmāsi rājño'sya bhujagātmaje| mama vā capalāpāṅgi kaccitvaṃ śubhamicchasi||

Verse 3

कच्चित्ते पृथुलश्रोणि नाप्रियं प्रियदर्शने। अकार्षमहमज्ञानादयं वा बभ्रुवाहनः।।

kaccitte pṛthulaśroṇi nāpriyaṃ priyadarśane| akārṣamahamajñānādayaṃ vā babhruvāhanaḥ||

Verse 4

कच्चिन्नु राजपूत्री ते सपत्नी चैत्रवाहनी। चित्राङ्गदा वरारोहा नापराध्यति किञ्चन।।

kaccinnu rājapūtrī te sapatnī caitravāhanī| citrāṅgadā varārohā nāparādhyati kiñcana||

Verse 5

तमुवाचोरगपतेर्दुहिता प्रहसन्त्यथ। न मे त्वमपराद्धोसि न हि मे बभ्रुवाहनः। न जनित्री तथाऽस्येयं मम यो प्रेष्यवत्थिता।।

tamuvācoragapaterduhitā prahasantyatha| na me tvamaparāddhosi na hi me babhruvāhanaḥ| na janitrī tathā'syeyaṃ mama yo preṣyavatthitā||

Verse 6

श्रूयतां यद्यथा चेदं मया सर्वं विचेष्टितम्। न मे कोपस्त्वया कार्यः शिरसा त्वां प्रसादये।।

śrūyatāṃ yadyathā cedaṃ mayā sarvaṃ viceṣṭitam| na me kopastvayā kāryaḥ śirasā tvāṃ prasādaye||

Verse 7

त्वत्प्रियार्थं हि कौरव्य कृतमेतन्मया विभो। यत्तच्छृणु महाबाहो निखिलेन धनंजय।।

tvatpriyārthaṃ hi kauravya kṛtametanmayā vibho| yattacchṛṇu mahābāho nikhilena dhanaṃjaya||

Verse 8

महाभारतयुद्धे यत्त्वया शान्तनवो नृपः। अधर्मेण हतः पार्थ तस्यैषा निष्कृतिः कृता।।

mahābhāratayuddhe yattvayā śāntanavo nṛpaḥ| adharmeṇa hataḥ pārtha tasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtā||

Verse 9

न हि भीष्मस्त्वया वीर युद्ध्यमानो हि पातितः। शिखण्डिना तु संयुक्तस्तमाश्रित्य हतस्त्वया।।

na hi bhīṣmastvayā vīra yuddhyamāno hi pātitaḥ| śikhaṇḍinā tu saṃyuktastamāśritya hatastvayā||

Verse 10

तस्य शान्तिमकृत्वा त्वं त्यजेथा यदि जीवितम्। कर्मणा तेन पापेन पतेथा निरये ध्रुवम्। एषा तु विहिता शान्तिः पुत्राद्यां प्राप्तवानसि।।

tasya śāntimakṛtvā tvaṃ tyajethā yadi jīvitam| karmaṇā tena pāpena patethā niraye dhruvam| eṣā tu vihitā śāntiḥ putrādyāṃ prāptavānasi||

Verse 11

वसुभिर्वसुधापाल गङ्गया च महामते। पुरा हि श्रुतमेतत्ते वसुभिः कथितं मया।।

vasubhirvasudhāpāla gaṅgayā ca mahāmate| purā hi śrutametatte vasubhiḥ kathitaṃ mayā||

Verse 12

गङ्गायास्तीरमाश्रित्य हते शान्तनवे नृप। आप्लुत्य देवा वसवः समेत्य च महानदीम्। इदमूचुर्वचो घोरं भागीरथ्या मते तदा।।

gaṅgāyāstīramāśritya hate śāntanave nṛpa| āplutya devā vasavaḥ sametya ca mahānadīm| idamūcurvaco ghoraṃ bhāgīrathyā mate tadā||

Verse 13

एष शान्तनवो भीष्मो निहतः सव्यसाचिना। अयुद्ध्यमानः सङ्ग्रामे संसक्तोऽन्येन भामिनि।।

eṣa śāntanavo bhīṣmo nihataḥ savyasācinā| ayuddhyamānaḥ saṅgrāme saṃsakto'nyena bhāmini||

Verse 14

तदनेनानुषङ्गेण वयमद्य धनञ्जयम्। शापेन योजयामेति तथाऽस्त्विति च साऽब्रवीत्।।

tadanenānuṣaṅgeṇa vayamadya dhanañjayam| śāpena yojayāmeti tathā'stviti ca sā'bravīt||

Verse 15

तदहं पितुरावेद्य प्रविश्य व्यथितेन्द्रिया। अभवं स च तच्छ्रुत्वा विषादमगमत्परम्।।

tadahaṃ piturāvedya praviśya vyathitendriyā| abhavaṃ sa ca tacchrutvā viṣādamagamatparam||

Verse 16

पिता तु मे वसून्गत्वा त्वदर्थे समयाचत। पुनः पुनः प्रसाद्यैतांस्त एनमिदमब्रुवन्।।

pitā tu me vasūngatvā tvadarthe samayācata| punaḥ punaḥ prasādyaitāṃsta enamidamabruvan||

Verse 17

पुत्रस्तस्य महाभाग मणलूरेश्वरो युवा। स एनं रणमध्यस्थः शरैः पातयिता भुवि।।

putrastasya mahābhāga maṇalūreśvaro yuvā| sa enaṃ raṇamadhyasthaḥ śaraiḥ pātayitā bhuvi||

Verse 18

एवं कृते स नागेन्द्र मुक्तशापो भविष्यति। गच्छेति वसुभिश्चोक्तो मम चेदं शशंस सः।।

evaṃ kṛte sa nāgendra muktaśāpo bhaviṣyati| gaccheti vasubhiścokto mama cedaṃ śaśaṃsa saḥ||

Verse 19

तच्छ्रुत्वा त्वं मया तस्माच्छापादसि विमोक्षितः। न हि त्वां देवराजोऽपि समरेषु पराजयेत्।।

tacchrutvā tvaṃ mayā tasmācchāpādasi vimokṣitaḥ| na hi tvāṃ devarājo'pi samareṣu parājayet||

Verse 20

आत्मा पुत्रः स्मृतस्तस्मात्तेनेहासि पराजितः। न हि दोषो मम मतः कथं वा मन्यसे विभो।।

ātmā putraḥ smṛtastasmāttenehāsi parājitaḥ| na hi doṣo mama mataḥ kathaṃ vā manyase vibho||

Verse 21

इत्येवमुक्तो विजयः प्रसन्नात्माऽब्रवीदिदम्। सर्वं मे सुप्रियं देवि यदेतत्कृतवत्यसि।।

ityevamukto vijayaḥ prasannātmā'bravīdidam| sarvaṃ me supriyaṃ devi yadetatkṛtavatyasi||

Verse 22

इत्युक्त्वा सोऽब्रवीत्पुत्रं मणलूरपतिं जयः। चित्राङ्गदायाः शृण्वन्त्याः कौरव्यदुहितुस्तदा।।

ityuktvā so'bravītputraṃ maṇalūrapatiṃ jayaḥ| citrāṅgadāyāḥ śṛṇvantyāḥ kauravyaduhitustadā||

Verse 23

युधिष्ठिरस्याश्वमेधः परिचैत्रीं भविष्यति। तत्रागच्छेः सहामात्यो मातृभ्यां सहितो नृप।।

yudhiṣṭhirasyāśvamedhaḥ paricaitrīṃ bhaviṣyati| tatrāgaccheḥ sahāmātyo mātṛbhyāṃ sahito nṛpa||

Verse 24

इत्येवमुक्तः पार्थेन स राजा बभ्रुवाहनः। उवाच पितरं धीमानिदमस्राविलेक्षणः।।

ityevamuktaḥ pārthena sa rājā babhruvāhanaḥ| uvāca pitaraṃ dhīmānidamasrāvilekṣaṇaḥ||

Verse 25

उपयास्यामि धर्मज्ञ भवतः सासनादहम्। अश्वमेधे महायज्ञे द्विजातिपरिवेषकः।।

upayāsyāmi dharmajña bhavataḥ sāsanādaham| aśvamedhe mahāyajñe dvijātipariveṣakaḥ||

Verse 26

मम त्वनुग्रहार्थाय प्रविशस्व पुरं स्वकम्। भार्याभ्यां सह धर्मज्ञ माभूत्तेऽत्र विचारणा।।

mama tvanugrahārthāya praviśasva puraṃ svakam| bhāryābhyāṃ saha dharmajña mābhūtte'tra vicāraṇā||

Verse 27

उषित्वेह निशामेकां सुखं स्वभवने प्रभो। पुनरश्वानुगमनं कर्तासि जयतांवर।।

uṣitveha niśāmekāṃ sukhaṃ svabhavane prabho| punaraśvānugamanaṃ kartāsi jayatāṃvara||

Verse 28

इत्युक्ताः स तु प्रत्रेण तदा वानरकेतनः। स्मयन्प्रोवाच कौन्तेयस्तदा चित्राङ्गदासुतम्।।

ityuktāḥ sa tu pratreṇa tadā vānaraketanaḥ| smayanprovāca kaunteyastadā citrāṅgadāsutam||

Verse 29

विदितं ते महाबाहो यथा दीक्षां चराम्यहम्। न स तावत्प्रवेक्ष्यामि पुरं ते पृथुलोचन।।

viditaṃ te mahābāho yathā dīkṣāṃ carāmyaham| na sa tāvatpravekṣyāmi puraṃ te pṛthulocana||

Verse 30

यथाकामं व्रजत्येष यज्ञियाश्वो नरर्षभ। स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि न स्थानं विद्यते मम।।

yathākāmaṃ vrajatyeṣa yajñiyāśvo nararṣabha| svasti te'stu gamiṣyāmi na sthānaṃ vidyate mama||

Verse 31

वैशम्पायन उवाच। स तत्र विधिवत्तेन पूजितः पाकशासनिः।

vaiśampāyana uvāca| sa tatra vidhivattena pūjitaḥ pākaśāsaniḥ|

Verse 32

भार्याभ्यामभ्यनुज्ञातः प्रायाद्भरतसत्तमः।।

bhāryābhyāmabhyanujñātaḥ prāyādbharatasattamaḥ||