Adhyaya 78

Verse 1

अर्जुनसमागमनश्रवणमात्रेण जयद्रथसुते मृते दुश्शलया तत्सुतमानीयार्जुनंप्रत्यभियानम्।। 1 ।। ततोऽर्जुनेन दुश्शलाप्रार्थनया तस्यां बहुमानेन च युद्धादुपरमः।। 2 ।। वैशम्पायन उवाच। ततो गाण्डीवभृच्छूरो युद्धाय समुपस्थितः। विबभौ युधि दुर्धर्षो हिमवानचलो यथा।।

arjunasamāgamanaśravaṇamātreṇa jayadrathasute mṛte duśśalayā tatsutamānīyārjunaṃpratyabhiyānam|| 1 || tato'rjunena duśśalāprārthanayā tasyāṃ bahumānena ca yuddhāduparamaḥ|| 2 || vaiśampāyana uvāca| tato gāṇḍīvabhṛcchūro yuddhāya samupasthitaḥ| vibabhau yudhi durdharṣo himavānacalo yathā||

Verse 2

ततस्ते सैन्धवा योधाः पुनरेव व्यवस्थिताः। व्यमुञ्चन्त सुसंरब्धाः शरवर्षाणि भारत।।

tataste saindhavā yodhāḥ punareva vyavasthitāḥ| vyamuñcanta susaṃrabdhāḥ śaravarṣāṇi bhārata||

Verse 3

तान्प्रहस्य महाबाहुः पुनरेव व्यवस्थितान्। ततः प्रोवाच कौन्तेयो मुमूर्षञ्श्लक्ष्णया गिरा।।

tānprahasya mahābāhuḥ punareva vyavasthitān| tataḥ provāca kaunteyo mumūrṣañślakṣṇayā girā||

Verse 4

युध्यध्वं परया शक्त्या यतध्वं विजये मम। कुरुध्वं सर्वकार्याणि महद्वो भयमागतम्।।

yudhyadhvaṃ parayā śaktyā yatadhvaṃ vijaye mama| kurudhvaṃ sarvakāryāṇi mahadvo bhayamāgatam||

Verse 5

एष योत्स्यामि सर्वांस्तु निवार्य शरवागुराम्। तिष्ठध्वं युद्धमनसो दर्पं शमयितास्मि वः।।

eṣa yotsyāmi sarvāṃstu nivārya śaravāgurām| tiṣṭhadhvaṃ yuddhamanaso darpaṃ śamayitāsmi vaḥ||

Verse 6

एतावदुक्त्वा कौरव्यो रोषाद्गाण्डीवभृत्तदा। ततोऽथ वचनं स्मृत्वा भ्रातुर्ज्येष्ठस्य भारत।।

etāvaduktvā kauravyo roṣādgāṇḍīvabhṛttadā| tato'tha vacanaṃ smṛtvā bhrāturjyeṣṭhasya bhārata||

Verse 7

न हन्तव्या रणे तात क्षत्रिया विजिगीषवः। जेतव्याश्चेति यत्प्रोक्तं धर्मराज्ञा महात्मना। चिन्तयामास स तदा फल्गुनः पुरुषर्षभः।।

na hantavyā raṇe tāta kṣatriyā vijigīṣavaḥ| jetavyāśceti yatproktaṃ dharmarājñā mahātmanā| cintayāmāsa sa tadā phalgunaḥ puruṣarṣabhaḥ||

Verse 8

इत्युक्तोऽहं नरेन्द्रेण न हन्तव्या नृपा इति। कथितं न मृषेदं स्याद्धर्मराजवचः शुभम्।।

ityukto'haṃ narendreṇa na hantavyā nṛpā iti| kathitaṃ na mṛṣedaṃ syāddharmarājavacaḥ śubham||

Verse 9

न हन्येरंश्च राजानो राज्ञश्चाज्ञा कृता भवेत्। इति सञ्चिन्त्य स तदा फल्गुनः पुरुषर्षभः।।

na hanyeraṃśca rājāno rājñaścājñā kṛtā bhavet| iti sañcintya sa tadā phalgunaḥ puruṣarṣabhaḥ||

Verse 10

प्रोवाच वाक्यं धर्मज्ञः सैन्धवान्युद्धदुर्मदान्। बालांस्त्रियो वा युष्माकं न हनिष्ये व्यवस्थितान्।।

provāca vākyaṃ dharmajñaḥ saindhavānyuddhadurmadān| bālāṃstriyo vā yuṣmākaṃ na haniṣye vyavasthitān||

Verse 11

यश्च वक्ष्यति सङ्ग्रामे तवास्मीति पराजितः। एतच्छ्रुत्वा वचो मह्यं कुरुध्वं हितमात्मनः।।

yaśca vakṣyati saṅgrāme tavāsmīti parājitaḥ| etacchrutvā vaco mahyaṃ kurudhvaṃ hitamātmanaḥ||

Verse 12

ततोऽन्यथा कृच्छ्रगता भविष्यथ मयाऽर्दिताः। एवमुक्त्वा तु तान्वीरान्युयुधे कुरुपुङ्गवः।।

tato'nyathā kṛcchragatā bhaviṣyatha mayā'rditāḥ| evamuktvā tu tānvīrānyuyudhe kurupuṅgavaḥ||

Verse 13

अत्वरावानसम्भ्रान्तः संक्रुद्धैर्विजिगीषुभिः। शतं शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम्।।

atvarāvānasambhrāntaḥ saṃkruddhairvijigīṣubhiḥ| śataṃ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām||

Verse 14

मुमुचुः सैन्धवा राजंस्तदा गाण्डीवधन्वनि। शरानापततः क्रूरानाशीविषविषोपमान्। चिच्छेद निशितैर्बाणैरन्तरा स धनंजयः।।

mumucuḥ saindhavā rājaṃstadā gāṇḍīvadhanvani| śarānāpatataḥ krūrānāśīviṣaviṣopamān| ciccheda niśitairbāṇairantarā sa dhanaṃjayaḥ||

Verse 15

छित्त्वा तु तानाशु चैव कङ्कपत्राञ्शिलाशितान्। एकैकमेषां समरे बिभेद निशितैः शरैः।।

chittvā tu tānāśu caiva kaṅkapatrāñśilāśitān| ekaikameṣāṃ samare bibheda niśitaiḥ śaraiḥ||

Verse 16

ततः प्रास्रांश्च शक्तीस्च पुनरेव धनंजये। जयद्रथं हतं स्मृत्वा चिक्षिपुः सैन्धवा नृपाः।।

tataḥ prāsrāṃśca śaktīsca punareva dhanaṃjaye| jayadrathaṃ hataṃ smṛtvā cikṣipuḥ saindhavā nṛpāḥ||

Verse 17

तेषां किरीटी सङ्कल्पं मोघं चक्रे महाबलः। सर्वांस्तानन्तरा च्छित्त्वा तदा चुक्रोश पाण्डवः। तथैवापततां तेषां योधानां जयगृद्धिनाम्।

teṣāṃ kirīṭī saṅkalpaṃ moghaṃ cakre mahābalaḥ| sarvāṃstānantarā cchittvā tadā cukrośa pāṇḍavaḥ| tathaivāpatatāṃ teṣāṃ yodhānāṃ jayagṛddhinām|

Verse 18

तथैवापततां तेषां योधानां यजगृद्धिनाम्। शिरांसि पातयामास भल्लैः सन्नतपर्वभिः।।

tathaivāpatatāṃ teṣāṃ yodhānāṃ yajagṛddhinām| śirāṃsi pātayāmāsa bhallaiḥ sannataparvabhiḥ||

Verse 19

तेषां प्रद्रवतां चापि पुनरेवाभिधावताम्। निवर्ततां च शब्दोऽभूत्पूर्णस्येव महोदधेः।।

teṣāṃ pradravatāṃ cāpi punarevābhidhāvatām| nivartatāṃ ca śabdo'bhūtpūrṇasyeva mahodadheḥ||

Verse 20

ते वध्यमानास्तु तदा पार्थेनामिततेजसा। यथाप्राणं यथोत्साहं योधयामासुरर्जुनम्।।

te vadhyamānāstu tadā pārthenāmitatejasā| yathāprāṇaṃ yathotsāhaṃ yodhayāmāsurarjunam||

Verse 21

ततस्ते फल्गुनेनाजौ शरैः सन्नतपर्वभिः। कृता विसंज्ञा भूयिष्ठा क्लान्तवाहनसैनिकाः।।

tataste phalgunenājau śaraiḥ sannataparvabhiḥ| kṛtā visaṃjñā bhūyiṣṭhā klāntavāhanasainikāḥ||

Verse 22

तांस्तु सर्वान्परिग्लानान्विदित्वा धृतराष्ट्रजा। दुःशला बालमादाय नप्तारं प्रययौ तदा।।

tāṃstu sarvānpariglānānviditvā dhṛtarāṣṭrajā| duḥśalā bālamādāya naptāraṃ prayayau tadā||

Verse 23

सुरथस्य सुतं वीरं रथेनाथागमत्तदा। शान्त्यर्थं सर्वयोधानामभ्यगच्छत पाण्डवम्।।

surathasya sutaṃ vīraṃ rathenāthāgamattadā| śāntyarthaṃ sarvayodhānāmabhyagacchata pāṇḍavam||

Verse 24

सा धनंजयमासाद्य रुरोदार्तस्वरं तदा। धनंजयोपि तां दृष्ट्वा धनुर्विससृजे प्रभुः।।

sā dhanaṃjayamāsādya rurodārtasvaraṃ tadā| dhanaṃjayopi tāṃ dṛṣṭvā dhanurvisasṛje prabhuḥ||

Verse 25

समुत्सृज्य धनुः पार्थो विधिवद्भगिनी तदा। प्राह किं करवाणीति सा च तं प्रत्युवाच ह।।

samutsṛjya dhanuḥ pārtho vidhivadbhaginī tadā| prāha kiṃ karavāṇīti sā ca taṃ pratyuvāca ha||

Verse 26

एष ते भरतश्रेष्ठ स्वस्रीयस्यात्मजः शिशुः। अभिवादयते पार्थ तं पश्य पुरुषर्षभ।।

eṣa te bharataśreṣṭha svasrīyasyātmajaḥ śiśuḥ| abhivādayate pārtha taṃ paśya puruṣarṣabha||

Verse 27

इत्युक्तस्तस्य पितरं स पप्रच्छार्जुनस्तथा। क्वासाविति ततो राजन्दुःशला वाक्यमब्रवीत्।।

ityuktastasya pitaraṃ sa papracchārjunastathā| kvāsāviti tato rājanduḥśalā vākyamabravīt||

Verse 28

पितृशोकाभिसंतप्तो विषादार्तोऽस्य वै पिता। पञ्चत्वमगमद्वीरो यथा तन्मे निशामय।।

pitṛśokābhisaṃtapto viṣādārto'sya vai pitā| pañcatvamagamadvīro yathā tanme niśāmaya||

Verse 29

स पूर्वं पितरं श्रुत्वा हतं युद्धे त्वयाऽनघ। त्वामागतं च संश्रुत्य युद्धाय हयसारिणम्। पितुश्च मृत्युदुःखार्तोऽजहात्प्राणान्धनंजय।।

sa pūrvaṃ pitaraṃ śrutvā hataṃ yuddhe tvayā'nagha| tvāmāgataṃ ca saṃśrutya yuddhāya hayasāriṇam| pituśca mṛtyuduḥkhārto'jahātprāṇāndhanaṃjaya||

Verse 30

प्राप्तो बीभत्सुरित्येव नाम श्रुत्वैव तेऽनघ। विषादार्तः पपातोर्व्यां ममार च ममात्मजः।।

prāpto bībhatsurityeva nāma śrutvaiva te'nagha| viṣādārtaḥ papātorvyāṃ mamāra ca mamātmajaḥ||

Verse 31

तं दृष्ट्वा पतितं तत्र ततस्तस्यात्मजं प्रभो। गृहीत्वा समनुप्राप्ता त्वामद्य शरणैपिणी।।

taṃ dṛṣṭvā patitaṃ tatra tatastasyātmajaṃ prabho| gṛhītvā samanuprāptā tvāmadya śaraṇaipiṇī||

Verse 32

इत्युक्त्वाऽऽर्तस्वरं सा तु मुमोच धृतराष्ट्रजा। दीना दीनं स्थितं पार्थमब्रवीच्चाप्यधोमुखम्।।

ityuktvā''rtasvaraṃ sā tu mumoca dhṛtarāṣṭrajā| dīnā dīnaṃ sthitaṃ pārthamabravīccāpyadhomukham||

Verse 33

स्वसारं समवेक्षस्व स्वस्रीयात्मजमेव च। कर्तुमर्हसि धर्मज्ञ दयां कुरुकुलोद्वह। विस्मृत्य कुरुराजानं तं च मन्दं जयद्रथम्।।

svasāraṃ samavekṣasva svasrīyātmajameva ca| kartumarhasi dharmajña dayāṃ kurukulodvaha| vismṛtya kururājānaṃ taṃ ca mandaṃ jayadratham||

Verse 34

अभिमन्योर्यथा जातः परिक्षित्परवीरहा। तथाऽयं सुरथाज्जातो मम पौत्रो महाभुज।।

abhimanyoryathā jātaḥ parikṣitparavīrahā| tathā'yaṃ surathājjāto mama pautro mahābhuja||

Verse 35

तमादाय नरव्याघ्र सम्प्रप्तास्मि तवान्तिकम्। शमार्थं सर्वयोधानां शृणु चेदं वचो मम।।

tamādāya naravyāghra sampraptāsmi tavāntikam| śamārthaṃ sarvayodhānāṃ śṛṇu cedaṃ vaco mama||

Verse 36

आगतोऽयं महाबाहो तस्य मन्दस्य पुत्रकः। प्रसादमस्य बालस्य तस्मात्त्वं कर्तुमर्हसि।।

āgato'yaṃ mahābāho tasya mandasya putrakaḥ| prasādamasya bālasya tasmāttvaṃ kartumarhasi||

Verse 37

एष प्रसाद्य शिरसा प्रशमार्थमरिंदम। याचते त्वां महाबाहो शमं गच्छ धनंजय।।

eṣa prasādya śirasā praśamārthamariṃdama| yācate tvāṃ mahābāho śamaṃ gaccha dhanaṃjaya||

Verse 38

बालस्य हतबन्धोश्च पार्थ किञ्चिदजानतः। प्रसादं कुरु धर्मज्ञ मा मन्युवशमन्वगाः।।

bālasya hatabandhośca pārtha kiñcidajānataḥ| prasādaṃ kuru dharmajña mā manyuvaśamanvagāḥ||

Verse 39

तमनार्थं नृशंसं च विस्मृत्यास्य पितामहम्। आगस्कारिणमत्यर्तं प्रसादं कर्तुमर्हसि।।

tamanārthaṃ nṛśaṃsaṃ ca vismṛtyāsya pitāmaham| āgaskāriṇamatyartaṃ prasādaṃ kartumarhasi||

Verse 40

एवं ब्रुवत्यां करुणं दुःशलायां धनंजयः। संस्मृत्य देवीं गान्धारीं धृतराष्ट्रं च पार्थिवम्। उवाच दुःखशोकार्तः क्षत्रधर्मं व्यगर्हयत्।।

evaṃ bruvatyāṃ karuṇaṃ duḥśalāyāṃ dhanaṃjayaḥ| saṃsmṛtya devīṃ gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca pārthivam| uvāca duḥkhaśokārtaḥ kṣatradharmaṃ vyagarhayat||

Verse 41

धिक्तं दुर्योधनं क्षुद्रं राज्यलुब्धं च मानिनम्। यत्कृते बान्धवाः सर्वे मया नीता यमक्षयम्।।

dhiktaṃ duryodhanaṃ kṣudraṃ rājyalubdhaṃ ca māninam| yatkṛte bāndhavāḥ sarve mayā nītā yamakṣayam||

Verse 42

इत्युक्त्वा बहु सान्त्वादि प्रसादमकरोज्जयः। परिष्वज्य च तां प्रीतो विससर्ज गृहान्प्रति।।

ityuktvā bahu sāntvādi prasādamakarojjayaḥ| pariṣvajya ca tāṃ prīto visasarja gṛhānprati||

Verse 43

दुःशला चापि तान्योधान्निवार्य महतो रणात्। सम्पूज्य पार्थं प्रययौ गृहानेव शुभानना।।

duḥśalā cāpi tānyodhānnivārya mahato raṇāt| sampūjya pārthaṃ prayayau gṛhāneva śubhānanā||

Verse 44

एवं निर्जित्य तान्वीरान्सैन्धवान्स धनंजयः। अन्वधावत धावन्तं हयं कामविचारिणम्।।

evaṃ nirjitya tānvīrānsaindhavānsa dhanaṃjayaḥ| anvadhāvata dhāvantaṃ hayaṃ kāmavicāriṇam||

Verse 45

ततो मृगमिवाकाशे यथा देवः पिनाकधृक्। ससार तं तथा वीरो विधिवद्यज्ञियं हयम्।।

tato mṛgamivākāśe yathā devaḥ pinākadhṛk| sasāra taṃ tathā vīro vidhivadyajñiyaṃ hayam||

Verse 46

स च वाजी यथेष्टेन तांस्तान्देशान्यथाक्रमम्। विचचार यथाकामं कर्म पार्थस्य वर्धयन्।।

sa ca vājī yatheṣṭena tāṃstāndeśānyathākramam| vicacāra yathākāmaṃ karma pārthasya vardhayan||

Verse 47

क्रमेण स हयस्त्वेवं विचरन्पुरुषर्षभ। मणलूरपतेर्देशमुपायात्सहपाण्डवः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि अष्टसप्ततितमोऽध्यायः।। 78 ।।

krameṇa sa hayastvevaṃ vicaranpuruṣarṣabha| maṇalūrapaterdeśamupāyātsahapāṇḍavaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi aṣṭasaptatitamo'dhyāyaḥ|| 78 ||