Adhyaya 77

Verse 1

अश्वानुसरणवशास्सिन्धुदेशं गतेनार्जुनेन सैन्धवैःसह महाऽऽयोधनम्।। 1 ।। बाणगणावकीर्णस्यार्जुनस्य कराद्गाण्डीवस्या धःपतने देवर्ष्यादिभिर्जपादिना तस्य वैशम्पायन उवाच। जित्वा प्रसाद्य राजानं भगदत्तसुतं तदा। विसृज्य याते तुरगे सैन्धवान्प्रति भारत।।

aśvānusaraṇavaśāssindhudeśaṃ gatenārjunena saindhavaiḥsaha mahā''yodhanam|| 1 || bāṇagaṇāvakīrṇasyārjunasya karādgāṇḍīvasyā dhaḥpatane devarṣyādibhirjapādinā tasya vaiśampāyana uvāca| jitvā prasādya rājānaṃ bhagadattasutaṃ tadā| visṛjya yāte turage saindhavānprati bhārata||

Verse 2

सैन्धवैरभवगद्युद्धं ततस्तस्य किरीटिनः। हतशेषैर्महाराज हतानां च सुतैरपि।।

saindhavairabhavagadyuddhaṃ tatastasya kirīṭinaḥ| hataśeṣairmahārāja hatānāṃ ca sutairapi||

Verse 3

तेऽवतीर्णमुपश्रुत्य विषयं श्वेतवाहनम्। प्रत्युद्ययुरमृष्यन्ते राजानः पाण्डवर्षभम्।।

te'vatīrṇamupaśrutya viṣayaṃ śvetavāhanam| pratyudyayuramṛṣyante rājānaḥ pāṇḍavarṣabham||

Verse 4

अश्वं च तं परामृश्य विषयान्ते विषोपमात्। न भयं चक्रिरे पार्थाद्भीमसेनादनन्तरात्।।

aśvaṃ ca taṃ parāmṛśya viṣayānte viṣopamāt| na bhayaṃ cakrire pārthādbhīmasenādanantarāt||

Verse 5

तेऽविदूराद्धनुष्पाणिं यज्ञियस्य हयस्य च। बीभत्सुं प्रत्यपद्यन्त् पदातिनमवस्थितम्।।

te'vidūrāddhanuṣpāṇiṃ yajñiyasya hayasya ca| bībhatsuṃ pratyapadyant padātinamavasthitam||

Verse 6

ततस्ते तं महावीर्या राजानः पर्यवारयन्। जिगीषन्तो नरव्याघ्रं पूर्वं विनिकृता युधि।।

tataste taṃ mahāvīryā rājānaḥ paryavārayan| jigīṣanto naravyāghraṃ pūrvaṃ vinikṛtā yudhi||

Verse 7

ते नामान्यपि गोत्राणि कर्मणि विविधानि च। कीर्तयन्तस्तदा पार्थं शरवर्षैरवाकिरन्।।

te nāmānyapi gotrāṇi karmaṇi vividhāni ca| kīrtayantastadā pārthaṃ śaravarṣairavākiran||

Verse 8

ते किरन्तः शरव्रातान्वारणप्रतिवारणान्। रणे जयमभीप्सन्तः कौन्तेयं पर्यवारयन्।।

te kirantaḥ śaravrātānvāraṇaprativāraṇān| raṇe jayamabhīpsantaḥ kaunteyaṃ paryavārayan||

Verse 9

ते समीक्ष्य च तं कृष्णमुग्रकर्माणमाहवे। सर्वे युयुधिरे वीरा रथस्थास्तं पदातिनम्।।

te samīkṣya ca taṃ kṛṣṇamugrakarmāṇamāhave| sarve yuyudhire vīrā rathasthāstaṃ padātinam||

Verse 10

ते तमाजघ्निरे वीरं निवातकवचान्तकम्। संशप्तकनिहन्तारं हन्तारं सैन्धवस्य च।।

te tamājaghnire vīraṃ nivātakavacāntakam| saṃśaptakanihantāraṃ hantāraṃ saindhavasya ca||

Verse 11

ततो रथसहस्रेण गजानामयुतेन च। ***ष्ठकीकृत्य बीभत्सुं प्रहृष्टमनसोऽभवन्।।

tato rathasahasreṇa gajānāmayutena ca| ***ṣṭhakīkṛtya bībhatsuṃ prahṛṣṭamanaso'bhavan||

Verse 12

** स्मरन्तो वधं वीराः सिन्धुराजस्य चाहवे। जयद्रथस्य कौरव्य समरे सव्यसाचिना।।

** smaranto vadhaṃ vīrāḥ sindhurājasya cāhave| jayadrathasya kauravya samare savyasācinā||

Verse 13

ततः पर्जन्यवत्सर्वे शरवृष्टीरवासृजन्। तैः कीर्णः शुशुभे पार्थो रविर्मेघान्तरे यथा।।

tataḥ parjanyavatsarve śaravṛṣṭīravāsṛjan| taiḥ kīrṇaḥ śuśubhe pārtho ravirmeghāntare yathā||

Verse 14

स शरैः समवच्छन्नश्चकाशे पाण्डवर्षभः। पञ्चरान्तरसञ्चारी शकुन्त इव भारत।।

sa śaraiḥ samavacchannaścakāśe pāṇḍavarṣabhaḥ| pañcarāntarasañcārī śakunta iva bhārata||

Verse 15

ततो हाहाकृतं सर्वं कौन्तेय शरपीडिते। त्रैलोक्यमभवद्राजन्रविरासीद्रजोरुणः।।

tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ kaunteya śarapīḍite| trailokyamabhavadrājanravirāsīdrajoruṇaḥ||

Verse 16

ततो ववौ महाराज मारुतो रोमहर्षणः। राहुरग्रसदादित्यं पर्वणीव विशाम्पते।।

tato vavau mahārāja māruto romaharṣaṇaḥ| rāhuragrasadādityaṃ parvaṇīva viśāmpate||

Verse 17

उल्काश्च जघ्निरे सूर्यं विकीर्यन्त्यः समन्ततः। वेपथुश्चाभवद्राजन्कैलासस्य महागिरेः।।

ulkāśca jaghnire sūryaṃ vikīryantyaḥ samantataḥ| vepathuścābhavadrājankailāsasya mahāgireḥ||

Verse 18

मुमुचुः श्वासमत्युष्णं दुःखशोकसमन्विताः। सप्तर्षयो जातभयास्तथा देवर्षयोपि च।।

mumucuḥ śvāsamatyuṣṇaṃ duḥkhaśokasamanvitāḥ| saptarṣayo jātabhayāstathā devarṣayopi ca||

Verse 19

शशं चाशु विनिर्भिद्य मण्डलं शशिनोऽपतन्। विपरीता दिशश्चापि सर्वा धूमाकुलास्तथा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि सप्तसप्ततितमोऽध्यायः।। 77 ।।

śaśaṃ cāśu vinirbhidya maṇḍalaṃ śaśino'patan| viparītā diśaścāpi sarvā dhūmākulāstathā|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi saptasaptatitamo'dhyāyaḥ|| 77 ||

Verse 20

रासभारुणसङ्काशा धनुष्मन्तः सविद्युतः। आवृत्य गगनं मेघा मुमुचुर्मांसशोणितम्।। उत्काः शशं चन्द्रस्थं विनिर्भिद्य शशिनो मण्डलं प्रति अपतन्निति अनुवृत्त्या सम्बन्धः।।

rāsabhāruṇasaṅkāśā dhanuṣmantaḥ savidyutaḥ| āvṛtya gaganaṃ meghā mumucurmāṃsaśoṇitam|| utkāḥ śaśaṃ candrasthaṃ vinirbhidya śaśino maṇḍalaṃ prati apatanniti anuvṛttyā sambandhaḥ||

Verse 21

एवमासीत्तदा वीरे शरवर्षेण संवृते। फल्गुने भरतश्रेष्ठ तदद्भुतमिवाभवत्।।

evamāsīttadā vīre śaravarṣeṇa saṃvṛte| phalgune bharataśreṣṭha tadadbhutamivābhavat||

Verse 22

तस्य तेनावकीर्णस्य शरजालेन सर्वतः। मोहात्पपात गाण्डीवमावापश्च करादपि।। रासभारुणे वर्णविशेषः।।

tasya tenāvakīrṇasya śarajālena sarvataḥ| mohātpapāta gāṇḍīvamāvāpaśca karādapi|| rāsabhāruṇe varṇaviśeṣaḥ||

Verse 23

तस्मिन्मोहमनुप्राप्ते शरजालं महत्तदा। सैन्धवा मुमुचुस्तूर्णं गतसत्वे महारथे।।

tasminmohamanuprāpte śarajālaṃ mahattadā| saindhavā mumucustūrṇaṃ gatasatve mahārathe||

Verse 24

ततो मोहं समापन्नं ज्ञात्वा पार्थं द्विवौकसः। सर्वे वित्रस्तमनसस्तस्य शान्तिकृतोऽभवन्।।

tato mohaṃ samāpannaṃ jñātvā pārthaṃ dvivaukasaḥ| sarve vitrastamanasastasya śāntikṛto'bhavan||

Verse 25

ततो देवर्षयः सर्वे तथा सप्तर्षयोपि च। ब्रह्मर्षचस्च विजयं जेपुः पार्थस्य धीमतः।।

tato devarṣayaḥ sarve tathā saptarṣayopi ca| brahmarṣacasca vijayaṃ jepuḥ pārthasya dhīmataḥ||

Verse 26

ततः प्रदीपिते देवैः पार्थतेजसि पार्थिव। तस्थावचलवद्धीमान्सङ्ग्रामे परमास्त्रवित्।।

tataḥ pradīpite devaiḥ pārthatejasi pārthiva| tasthāvacalavaddhīmānsaṅgrāme paramāstravit||

Verse 27

विचकर्ष धनुर्दिव्यं ततः कौरवनन्दनः। यन्त्रस्येवेह शब्दोऽभून्महांस्तस्य पुनः पुनः।।

vicakarṣa dhanurdivyaṃ tataḥ kauravanandanaḥ| yantrasyeveha śabdo'bhūnmahāṃstasya punaḥ punaḥ||

Verse 28

ततः स शरवर्षाणि प्रत्यमित्रान्प्रति प्रभुः। ववर्ष धनुषा पार्थो वर्षाणीव पुरंदरः।।

tataḥ sa śaravarṣāṇi pratyamitrānprati prabhuḥ| vavarṣa dhanuṣā pārtho varṣāṇīva puraṃdaraḥ||

Verse 29

ततस्ते सैन्धवा योधाः सर्व एव सराजकाः। नादृश्यन्त शरैः कीर्णाः शलभैरिव पादपाः।।

tataste saindhavā yodhāḥ sarva eva sarājakāḥ| nādṛśyanta śaraiḥ kīrṇāḥ śalabhairiva pādapāḥ||

Verse 30

तस्य शब्देन वित्रेसुर्भयार्ताश्च विदुद्रुवुः। मुमुचुस्चाश्रु शोकार्ताः शुशुचुश्चापि सैन्धवाः।।

tasya śabdena vitresurbhayārtāśca vidudruvuḥ| mumucuscāśru śokārtāḥ śuśucuścāpi saindhavāḥ||

Verse 31

तांस्तु सर्वान्नरव्याघ्रः सैन्धवान्व्यचरद्बली। अलातचक्रवद्राजञ्शरजालैः समार्पयत्।।

tāṃstu sarvānnaravyāghraḥ saindhavānvyacaradbalī| alātacakravadrājañśarajālaiḥ samārpayat||

Verse 32

तदिन्द्रजालप्रतिमं बाणजालममित्रहा। विसृज्य दिक्षु सर्वासु महेन्द्रि इव वज्रभृत्।।

tadindrajālapratimaṃ bāṇajālamamitrahā| visṛjya dikṣu sarvāsu mahendri iva vajrabhṛt||

Verse 33

मेघजालनिभं सैन्यं विदार्य शरवृष्टिभिः। विबभौ कौरवश्रेष्ठः शरदीव दिवाकरः।।

meghajālanibhaṃ sainyaṃ vidārya śaravṛṣṭibhiḥ| vibabhau kauravaśreṣṭhaḥ śaradīva divākaraḥ||