Adhyaya 79

Verse 1

अर्जुनेन मणलूरपुरं प्रति गमनम्।। 1 ।। तथा पितृभक्त्या विनयेनागतं चित्राङ्गदायां जातं स्वात्मजं बभ्रुवाहनंप्रति क्षत्रधर्मपरित्यागजरोषादुपालम्भः।। 2 ।। तमसहमानया उलूप्या नागलोकादेत्य बभ्रुवाहनस्यार्जुनेन सह युद्धप्रोत्साहनम्।। 3 ।। बभ्रुवाहनेन स्वशरागाढाभिधातेन निपतिते पार्थे पितृमारणशोकेन मोहाधिगमः।। 4 ।। ततश्चित्राङ्गदया रणाङ्गणमेत्य बहुधा विलापः।। 5 ।। वैशम्पायन उवाच। श्रुत्वा तु नृपतिः प्राप्तं पितरं बभ्रुवाहनः। निर्ययौ विनयेनाथ ब्राह्मणार्यपुरःसरः।।

arjunena maṇalūrapuraṃ prati gamanam|| 1 || tathā pitṛbhaktyā vinayenāgataṃ citrāṅgadāyāṃ jātaṃ svātmajaṃ babhruvāhanaṃprati kṣatradharmaparityāgajaroṣādupālambhaḥ|| 2 || tamasahamānayā ulūpyā nāgalokādetya babhruvāhanasyārjunena saha yuddhaprotsāhanam|| 3 || babhruvāhanena svaśarāgāḍhābhidhātena nipatite pārthe pitṛmāraṇaśokena mohādhigamaḥ|| 4 || tataścitrāṅgadayā raṇāṅgaṇametya bahudhā vilāpaḥ|| 5 || vaiśampāyana uvāca| śrutvā tu nṛpatiḥ prāptaṃ pitaraṃ babhruvāhanaḥ| niryayau vinayenātha brāhmaṇāryapuraḥsaraḥ||

Verse 2

मणलूरेश्वरं त्वेवमुपयातं धनंजयः। नाभ्यनन्दत्स मेधावी क्षत्रधर्ममनुस्मरन्।।

maṇalūreśvaraṃ tvevamupayātaṃ dhanaṃjayaḥ| nābhyanandatsa medhāvī kṣatradharmamanusmaran||

Verse 3

उवाच च स धर्मात्मा समन्युः फल्गुनस्तदा। प्रक्रियेयं न ते युक्ता बहिस्त्वं क्षत्रधर्मतः।।

uvāca ca sa dharmātmā samanyuḥ phalgunastadā| prakriyeyaṃ na te yuktā bahistvaṃ kṣatradharmataḥ||

Verse 4

संरक्ष्यमाणं तुरगं यौधिष्ठिरमुपागतम्। यज्ञियं विषयान्ते मां नायोत्सीः किंनु पुत्रक।।

saṃrakṣyamāṇaṃ turagaṃ yaudhiṣṭhiramupāgatam| yajñiyaṃ viṣayānte māṃ nāyotsīḥ kiṃnu putraka||

Verse 5

धिक्त्वामस्तु सुदुर्बुद्धिं क्षत्रधर्माविशारदम्। यो मां युद्धाय सम्प्राप्तं साम्नैव प्रत्यगृह्णथाः।।

dhiktvāmastu sudurbuddhiṃ kṣatradharmāviśāradam| yo māṃ yuddhāya samprāptaṃ sāmnaiva pratyagṛhṇathāḥ||

Verse 6

न त्वया पुरुषार्थो हि कश्चिदस्तीह जीवता। यस्त्वं स्त्रीवद्युधा प्राप्तं मां साम्ना प्रत्यगृह्णथाः।।

na tvayā puruṣārtho hi kaścidastīha jīvatā| yastvaṃ strīvadyudhā prāptaṃ māṃ sāmnā pratyagṛhṇathāḥ||

Verse 7

यद्यहं न्यस्तशस्त्रस्त्वामागच्छेयं सुदुर्मते। प्रक्रियेयं भवेद्युक्ता तावतव नराधम।।

yadyahaṃ nyastaśastrastvāmāgaccheyaṃ sudurmate| prakriyeyaṃ bhavedyuktā tāvatava narādhama||

Verse 8

तमेवमुक्तं भर्त्रा तु विदित्वा पन्नगात्मजा। अमृष्यमाणा भित्त्वोर्वीमुलूपी समुपागमत्।।

tamevamuktaṃ bhartrā tu viditvā pannagātmajā| amṛṣyamāṇā bhittvorvīmulūpī samupāgamat||

Verse 9

सा ददर्श तत पुत्रं विमृशन्तमधोमुखम्। संतर्ज्यमानमसकृत्पित्रा युद्धार्थिना विभो।।

sā dadarśa tata putraṃ vimṛśantamadhomukham| saṃtarjyamānamasakṛtpitrā yuddhārthinā vibho||

Verse 10

ततः सा चारुसर्वाङ्गी समुपेत्योरगात्मजा। उलूपी प्राह वचनं क्षत्रधर्मविशारद।।

tataḥ sā cārusarvāṅgī samupetyoragātmajā| ulūpī prāha vacanaṃ kṣatradharmaviśārada||

Verse 11

उलूपीं मां निबोध त्वं मातरं पन्नगात्मजाम्। कुरुष्व वचनं पुत्र धर्मस्ते भविता परः।।

ulūpīṃ māṃ nibodha tvaṃ mātaraṃ pannagātmajām| kuruṣva vacanaṃ putra dharmaste bhavitā paraḥ||

Verse 12

युध्यस्वैनं कुरुश्रेष्ठं धनंजयमरिन्दमम्।। एवमेष हि ते प्रीतो भविष्यति न संशयः।।

yudhyasvainaṃ kuruśreṣṭhaṃ dhanaṃjayamarindamam|| evameṣa hi te prīto bhaviṣyati na saṃśayaḥ||

Verse 13

एवमुद्धार्षितो राजा स मात्रा बभ्रुवाहनः। मनश्चक्रे महातेजा युद्धाय भरतर्षभ।।

evamuddhārṣito rājā sa mātrā babhruvāhanaḥ| manaścakre mahātejā yuddhāya bharatarṣabha||

Verse 14

सन्नह्य काञ्चनं वर्म शिरस्त्राणं च भानुमत्। तूणीरशतसंबाधमारुरोह रथोत्तमम्।।

sannahya kāñcanaṃ varma śirastrāṇaṃ ca bhānumat| tūṇīraśatasaṃbādhamāruroha rathottamam||

Verse 15

सर्वोपकरणोपेतं युक्तमश्वैर्मनोजवैः। सचक्रोपस्करं श्रीमान्हेमभाण्डपरिष्कृतम्।।

sarvopakaraṇopetaṃ yuktamaśvairmanojavaiḥ| sacakropaskaraṃ śrīmānhemabhāṇḍapariṣkṛtam||

Verse 16

परमार्चितमुच्छ्रित्य ध्वजं हंसं हिरण्मयम्। प्रययौ पार्थमुद्दिश्य स राजा बभ्रुवाहनः।।

paramārcitamucchritya dhvajaṃ haṃsaṃ hiraṇmayam| prayayau pārthamuddiśya sa rājā babhruvāhanaḥ||

Verse 17

ततोऽभ्योत्य हयं वीरो यज्ञियं पार्थरक्षितम्। ग्राहयामास पुरुषैर्हयशिक्षाविशारदैः।।

tato'bhyotya hayaṃ vīro yajñiyaṃ pārtharakṣitam| grāhayāmāsa puruṣairhayaśikṣāviśāradaiḥ||

Verse 18

गृहीतं वाजिनं दृष्ट्वा प्रीतात्मा स धनंजयः। पुत्रं रथस्थं भूमिष्ठः संन्यवारयदाहवे।।

gṛhītaṃ vājinaṃ dṛṣṭvā prītātmā sa dhanaṃjayaḥ| putraṃ rathasthaṃ bhūmiṣṭhaḥ saṃnyavārayadāhave||

Verse 19

स तत्र राजा तं वीरं शरसङ्घैरनेकशः। अर्दयामास निशितैराशीविषविषोपमैः।।

sa tatra rājā taṃ vīraṃ śarasaṅghairanekaśaḥ| ardayāmāsa niśitairāśīviṣaviṣopamaiḥ||

Verse 20

तयोः समभवद्युद्धं पितुः पुत्रस्यक चातुलम्। देवासुररणप्रख्यमुभयोः प्रीयमाणयोः।।

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ pituḥ putrasyaka cātulam| devāsuraraṇaprakhyamubhayoḥ prīyamāṇayoḥ||

Verse 21

किरीटिनं प्रविव्याघ शरेणानतपर्वणा। जत्रुदेशे नरव्याघ्रं प्रहसन्बभ्रुवाहनः।।

kirīṭinaṃ pravivyāgha śareṇānataparvaṇā| jatrudeśe naravyāghraṃ prahasanbabhruvāhanaḥ||

Verse 22

सोभ्यगात्सहपुङ्खेन वल्मीकमिव पन्नगः। विनिर्भद्य च कौन्तेयं प्रविवेशि महीतलम्।।

sobhyagātsahapuṅkhena valmīkamiva pannagaḥ| vinirbhadya ca kaunteyaṃ praviveśi mahītalam||

Verse 23

स गाढवेदनो धीमानालम्ब्य धनुरुत्तमम्। दिव्यं तेजः समाविश्य प्रमीत इव सोभवत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधकपर्वणि अनुगीतापर्वणि एकोनाशीतितमोऽध्यायः।। 79 ।।

sa gāḍhavedano dhīmānālambya dhanuruttamam| divyaṃ tejaḥ samāviśya pramīta iva sobhavat|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhakaparvaṇi anugītāparvaṇi ekonāśītitamo'dhyāyaḥ|| 79 ||

Verse 24

स संज्ञामुपलभ्याथ प्रशस्य पुरुषर्षभः। पुत्रं शक्रात्मजो वाक्यमिदमाह महाद्युतिः।।

sa saṃjñāmupalabhyātha praśasya puruṣarṣabhaḥ| putraṃ śakrātmajo vākyamidamāha mahādyutiḥ||

Verse 25

साधुसाधु महाबाहो वत्स चित्राङ्गदात्मज। सदृशं कर्म ते दृष्ट्वा प्रीतिमानस्मि पुत्रक।। प्रमीतइव मृतइव।।

sādhusādhu mahābāho vatsa citrāṅgadātmaja| sadṛśaṃ karma te dṛṣṭvā prītimānasmi putraka|| pramītaiva mṛtaiva||

Verse 26

विमुञ्चाम्येष ते बाणान्पुत्र युद्धे स्थिरो भव। इत्येवमुक्त्वा नाराचैरभ्यवर्षदमित्रहा।।

vimuñcāmyeṣa te bāṇānputra yuddhe sthiro bhava| ityevamuktvā nārācairabhyavarṣadamitrahā||

Verse 27

तान्स गाण्डीवनिर्मुक्तान्वज्राशनिसमप्रभान्। नाराचानच्छिनद्राज भल्लैः सर्वांस्त्रिधा द्विधा।।

tānsa gāṇḍīvanirmuktānvajrāśanisamaprabhān| nārācānacchinadrāja bhallaiḥ sarvāṃstridhā dvidhā||

Verse 28

तस्य पार्थः शरैर्दिव्यैर्ध्वजं हेमपरिष्कृतम्। सुवर्णतालप्रतिमं क्षुरेणापाहरद्रथात्।।

tasya pārthaḥ śarairdivyairdhvajaṃ hemapariṣkṛtam| suvarṇatālapratimaṃ kṣureṇāpāharadrathāt||

Verse 29

हयांश्चास्य महाकायान्महावेगानरिंदम। चकार राजन्निर्जावान्प्रहसन्निव पाण्डवः।।

hayāṃścāsya mahākāyānmahāvegānariṃdama| cakāra rājannirjāvānprahasanniva pāṇḍavaḥ||

Verse 30

स रथादवतीर्याथ राजा परमकोपनः। पदातिः पितरं क्रुद्धो योधयामास पाण्डवम्।।

sa rathādavatīryātha rājā paramakopanaḥ| padātiḥ pitaraṃ kruddho yodhayāmāsa pāṇḍavam||

Verse 31

सम्प्रीयमाणः पार्थानामृषभः पुत्रविक्रमात्। नात्यर्थं पीडयामास पुत्रं वज्रधरात्मजः।।

samprīyamāṇaḥ pārthānāmṛṣabhaḥ putravikramāt| nātyarthaṃ pīḍayāmāsa putraṃ vajradharātmajaḥ||

Verse 32

स हन्यमानोऽभिमुखं पितरं बभ्रुवाहनः। शरैराशीविषाकारैः पुनरेवार्दयद्बली।।

sa hanyamāno'bhimukhaṃ pitaraṃ babhruvāhanaḥ| śarairāśīviṣākāraiḥ punarevārdayadbalī||

Verse 33

ततः स बाल्यात्पितरं विव्याध हृदि पत्रिणा। निशेतेन सुपुङ्खेन बलवद्बभ्रुवाहनः।।

tataḥ sa bālyātpitaraṃ vivyādha hṛdi patriṇā| niśetena supuṅkhena balavadbabhruvāhanaḥ||

Verse 34

स बाणस्तेजसा दीप्तो ज्वलन्निव हुताशनः। विवेश पाण्डवं राजन्मर्म भित्त्वाऽतिदुःखकृत्।।

sa bāṇastejasā dīpto jvalanniva hutāśanaḥ| viveśa pāṇḍavaṃ rājanmarma bhittvā'tiduḥkhakṛt||

Verse 35

स तेनातिभृशं विद्धः पुत्रेण कुरुनन्दनः। महीं जगाम मोहार्तस्ततो राजन्धनंजयः।।

sa tenātibhṛśaṃ viddhaḥ putreṇa kurunandanaḥ| mahīṃ jagāma mohārtastato rājandhanaṃjayaḥ||

Verse 36

तस्मिन्निपतिते वीरे कौरवाणां धुरंधरे। सोपि मोहं जगामाथ ततश्चित्राङ्गदासुतः।ष

tasminnipatite vīre kauravāṇāṃ dhuraṃdhare| sopi mohaṃ jagāmātha tataścitrāṅgadāsutaḥ|ṣa

Verse 37

व्यायम्य संयुगे राजा दृष्ट्वा च पितरं हतम्। पूर्वमेव स बाणौर्घर्गाढविद्धोऽर्जुनेन ह। पपात सोपि धरणीमालिङ्ग्य रणमूर्धनि।।

vyāyamya saṃyuge rājā dṛṣṭvā ca pitaraṃ hatam| pūrvameva sa bāṇaurghargāḍhaviddho'rjunena ha| papāta sopi dharaṇīmāliṅgya raṇamūrdhani||

Verse 38

भर्तारं निहतं दृष्ट्वा पुत्रं च पतितं भुवि। चित्राङ्गदा परित्रस्ता प्रविवेश रणाजिरे।।

bhartāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā putraṃ ca patitaṃ bhuvi| citrāṅgadā paritrastā praviveśa raṇājire||

Verse 39

शोकसंतप्तहृदया रुदती वेपती भृशम्। पुत्रं प्रशस्येति संबन्धः।।

śokasaṃtaptahṛdayā rudatī vepatī bhṛśam| putraṃ praśasyeti saṃbandhaḥ||

Verse 40

मणलूरपतेर्माता ददर्श निहतं पतिम्।।

maṇalūrapatermātā dadarśa nihataṃ patim||