Adhyaya 74

Verse 1

अर्जुनेन त्रैगर्तानां पराजयः।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। त्रिगर्तैरभवद्युद्धं कृतवैरैः किरीटिनः। महारथसमाज्ञातैर्हतानां पुत्रनप्तृभिः।।

arjunena traigartānāṃ parājayaḥ|| 1 || vaiśampāyana uvāca| trigartairabhavadyuddhaṃ kṛtavairaiḥ kirīṭinaḥ| mahārathasamājñātairhatānāṃ putranaptṛbhiḥ||

Verse 2

ते समाज्ञाय सम्प्राप्तं यज्ञियं तुरगोत्तम***** विषयान्तं ततो वीरा दंशिताः पर्यवारयन्।।

te samājñāya samprāptaṃ yajñiyaṃ turagottama***** viṣayāntaṃ tato vīrā daṃśitāḥ paryavārayan||

Verse 3

रथिनो बद्धतूणीराः सदश्वैः समलङ्कृतैः। परिवार्य हयं राजन्ग्रहीतुं सम्प्रचक्रमुः।।

rathino baddhatūṇīrāḥ sadaśvaiḥ samalaṅkṛtaiḥ| parivārya hayaṃ rājangrahītuṃ sampracakramuḥ||

Verse 4

ततः किरीटी सञ्चिन्त्य तेषां तत्र चिकीर्षितम्। वारयामास तान्वीरान्सान्त्वपूर्वमरिंदमः।।

tataḥ kirīṭī sañcintya teṣāṃ tatra cikīrṣitam| vārayāmāsa tānvīrānsāntvapūrvamariṃdamaḥ||

Verse 5

तदनादृत्य ते सर्वे शरैरभ्यहनंस्तदा। तमोरजोभ्यां संछन्नांस्तान्किरीटी न्यवारयत्।।

tadanādṛtya te sarve śarairabhyahanaṃstadā| tamorajobhyāṃ saṃchannāṃstānkirīṭī nyavārayat||

Verse 6

तानव्रवीत्ततो जिष्णुः प्रहसन्निव भारत। निवर्तध्वमधर्मज्ञाः श्रेयो जीवितमेव च।।

tānavravīttato jiṣṇuḥ prahasanniva bhārata| nivartadhvamadharmajñāḥ śreyo jīvitameva ca||

Verse 7

स हि वीरः प्रयास्यन्वै धर्मराजेन वारितः। हतबान्धवा न ते पार्त हन्तव्याः पार्थिवा इति।।

sa hi vīraḥ prayāsyanvai dharmarājena vāritaḥ| hatabāndhavā na te pārta hantavyāḥ pārthivā iti||

Verse 8

स तदा तद्वचः श्रुत्वा धर्मराजस्य धीमतः। तान्निवर्तध्वमित्याह न न्यवर्तन्ति चापि ते।।

sa tadā tadvacaḥ śrutvā dharmarājasya dhīmataḥ| tānnivartadhvamityāha na nyavartanti cāpi te||

Verse 9

ततस्त्रिगर्तराजानं सूर्यवर्माणमाहवे। विनद्य शरजालेनि प्रजहास धनंजयः।।

tatastrigartarājānaṃ sūryavarmāṇamāhave| vinadya śarajāleni prajahāsa dhanaṃjayaḥ||

Verse 10

ततस्ते रथघोपेण रथनेमिस्वनेन च। पूरयन्तो दिशः सर्वा धनंजयमुपाद्रवन्।।

tataste rathaghopeṇa rathanemisvanena ca| pūrayanto diśaḥ sarvā dhanaṃjayamupādravan||

Verse 11

सूर्यवर्मा ततः पार्ते शराणां नतपर्वणाम्। शतान्यमुञ्चद्राजेन्द्र लघ्वस्त्रमभिदर्शयन्।।

sūryavarmā tataḥ pārte śarāṇāṃ nataparvaṇām| śatānyamuñcadrājendra laghvastramabhidarśayan||

Verse 12

तथैवान्ये महेष्वासा ये च तस्यानुयायिनः। मुमुचुः शरवर्षाणि धनंजयवधैषिणः।।

tathaivānye maheṣvāsā ye ca tasyānuyāyinaḥ| mumucuḥ śaravarṣāṇi dhanaṃjayavadhaiṣiṇaḥ||

Verse 13

स ताञ्ज्यामुखनिर्मुक्तैर्बहुभिः सुबहूञ्शरान्। चिच्छेद पाण्डवो राजंस्ते भूमौ न्यपतंस्तदा।।

sa tāñjyāmukhanirmuktairbahubhiḥ subahūñśarān| ciccheda pāṇḍavo rājaṃste bhūmau nyapataṃstadā||

Verse 14

केतुवर्मा तु तेजस्वी तस्यैवावरजो युवा। युयुधे भ्रातुरर्थाय पाण्डवेन यशस्विना।।

ketuvarmā tu tejasvī tasyaivāvarajo yuvā| yuyudhe bhrāturarthāya pāṇḍavena yaśasvinā||

Verse 15

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य केतुवर्माणमाहवे। अभ्यघ्नन्निशितैर्बाणैर्बीभत्सुः परवीरहा।।

tamāpatantaṃ samprekṣya ketuvarmāṇamāhave| abhyaghnanniśitairbāṇairbībhatsuḥ paravīrahā||

Verse 16

केतुवर्मण्यभिहते धृतवर्मा महारथः। रथेनाशु समुत्पत्य शरैर्जिष्णुमवाकिरत्।।

ketuvarmaṇyabhihate dhṛtavarmā mahārathaḥ| rathenāśu samutpatya śarairjiṣṇumavākirat||

Verse 17

तस्य तां शीघ्रतामीक्ष्य तुतोषातीव वीर्यवान्। गुडाकेशो महादेजा बालस्य धृतवर्मणः।।

tasya tāṃ śīghratāmīkṣya tutoṣātīva vīryavān| guḍākeśo mahādejā bālasya dhṛtavarmaṇaḥ||

Verse 18

न संदधानं ददृशे नाददानं च तं तदा। किरन्तमेवं स शरान्ददृशे पाकशासनिः।।

na saṃdadhānaṃ dadṛśe nādadānaṃ ca taṃ tadā| kirantamevaṃ sa śarāndadṛśe pākaśāsaniḥ||

Verse 19

स तु तं पूजयामास धृतवर्माणमाहवे। मनसा तु मुहूर्तं वै रणे समभिहर्षयन्।।

sa tu taṃ pūjayāmāsa dhṛtavarmāṇamāhave| manasā tu muhūrtaṃ vai raṇe samabhiharṣayan||

Verse 20

न विव्याध रणे क्रुद्धः कुन्तीपुत्रो हसन्निव। सौभद्रस्येव तत्कर्म दृष्ट्वा बालस्य विस्मितः।।

na vivyādha raṇe kruddhaḥ kuntīputro hasanniva| saubhadrasyeva tatkarma dṛṣṭvā bālasya vismitaḥ||

Verse 21

तं पन्नगमिव क्रुद्धं कुरुवीरः स्मयन्निव। प्रीतिपूर्वं महाबाहुः प्राणैर्न व्यपरोपयत्।।

taṃ pannagamiva kruddhaṃ kuruvīraḥ smayanniva| prītipūrvaṃ mahābāhuḥ prāṇairna vyaparopayat||

Verse 22

स तथा रक्ष्यमाणो वै पार्थेनामिततेजसा। धृतवर्मा शरं दीप्तं मुमोच विजये तदा।।

sa tathā rakṣyamāṇo vai pārthenāmitatejasā| dhṛtavarmā śaraṃ dīptaṃ mumoca vijaye tadā||

Verse 23

स तेन विजयस्तूर्णमासीद्विद्धः करे भृशम्। मुमोच गाण्डिवं मोहात्तत्पपाताथ भूतले।।

sa tena vijayastūrṇamāsīdviddhaḥ kare bhṛśam| mumoca gāṇḍivaṃ mohāttatpapātātha bhūtale||

Verse 24

धनुषः पततस्तस्य सव्यसाचिकराद्विभो। बभूव सदृशं रूपं शक्रचापस्य भारत।।

dhanuṣaḥ patatastasya savyasācikarādvibho| babhūva sadṛśaṃ rūpaṃ śakracāpasya bhārata||

Verse 25

तस्मिन्निपतिते दिव्ये महाधनुषि पार्थिवः। चकार सस्वनं हासं धृतवर्मा महाहवे।।

tasminnipatite divye mahādhanuṣi pārthivaḥ| cakāra sasvanaṃ hāsaṃ dhṛtavarmā mahāhave||

Verse 26

ततो रोषार्दितो जिष्णुः प्रमृज्य रुधिरं करात्। धनुरादत्त तद्दिव्यं शरवर्षैर्ववर्ष च।।

tato roṣārdito jiṣṇuḥ pramṛjya rudhiraṃ karāt| dhanurādatta taddivyaṃ śaravarṣairvavarṣa ca||

Verse 27

ततो हलहलाशब्दो दिवस्पृगभवत्तदा। नानाविधानां भूतानां तत्कर्माणि प्रशंसताम्।।

tato halahalāśabdo divaspṛgabhavattadā| nānāvidhānāṃ bhūtānāṃ tatkarmāṇi praśaṃsatām||

Verse 28

ततः सम्प्रेक्ष्य संक्रुद्धं कालान्तकयमोपमम्। जिष्णुं त्रैगर्तका योधाः परीताः पर्यवारयन्।।

tataḥ samprekṣya saṃkruddhaṃ kālāntakayamopamam| jiṣṇuṃ traigartakā yodhāḥ parītāḥ paryavārayan||

Verse 29

अभिसृत्य परीप्सार्थं ततस्ते धृतवर्मणः। परिवव्रुर्गुडाकेशं तत्राक्रुद्ध्यद्धनंजयः।।

abhisṛtya parīpsārthaṃ tataste dhṛtavarmaṇaḥ| parivavrurguḍākeśaṃ tatrākruddhyaddhanaṃjayaḥ||

Verse 30

ततो योधाञ्जघानाशु तेषां स दश चाष्ट च। महेन्द्रवज्रप्रतिमैरायसैर्बहुभिः शरैः।।

tato yodhāñjaghānāśu teṣāṃ sa daśa cāṣṭa ca| mahendravajrapratimairāyasairbahubhiḥ śaraiḥ||

Verse 31

तान्सम्प्रभग्नान्सम्प्रेक्ष्य त्वरमाणो धनंजयः। शरैराशीविषाकारैर्जघान स्वनवद्धसन्।।

tānsamprabhagnānsamprekṣya tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ| śarairāśīviṣākārairjaghāna svanavaddhasan||

Verse 32

ते भग्नमनसः सर्वे त्रैगर्तकमहारथाः। दिशोऽभिदुद्रुवू राजन्धनंजयशरार्दिताः।।

te bhagnamanasaḥ sarve traigartakamahārathāḥ| diśo'bhidudruvū rājandhanaṃjayaśarārditāḥ||

Verse 33

हतावशिष्टा हि पराः पार्थं दृष्टपराक्रमाः। तमूचुः पुरुषव्याघ्रं संशप्तकनिषूदनम्।।

hatāvaśiṣṭā hi parāḥ pārthaṃ dṛṣṭaparākramāḥ| tamūcuḥ puruṣavyāghraṃ saṃśaptakaniṣūdanam||

Verse 34

तवास्म किंकराः सर्वे सर्वे वै वशगास्तव। आज्ञापयस्वः नः पार्थ प्रह्वान्प्रेष्यानवस्थितान्। करिष्यामः प्रियं सर्वं तव कौरवनन्दन।।

tavāsma kiṃkarāḥ sarve sarve vai vaśagāstava| ājñāpayasvaḥ naḥ pārtha prahvānpreṣyānavasthitān| kariṣyāmaḥ priyaṃ sarvaṃ tava kauravanandana||

Verse 35

एतदाज्ञाय वचनं सर्वांस्तानब्रवीत्तदा। जीवितं रक्षत नृपाः शासनं प्रतिगृह्यताम्।।

etadājñāya vacanaṃ sarvāṃstānabravīttadā| jīvitaṃ rakṣata nṛpāḥ śāsanaṃ pratigṛhyatām||