Adhyaya 73

Verse 1

अर्जुनेन युधिष्ठिरनियोगाद्ब्राह्मणैः क्षत्रियैश्च सह प्रथममुत्तरदिश्यश्वसञ्चारणेन रक्षणाय तदनुसरणम्।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। दीक्षाकाले तु सम्प्राप्ते ततस्ते सुमहर्त्विजः। विधिवद्दीक्षयामासुरश्वमेधाय पार्थिवम्।।

arjunena yudhiṣṭhiraniyogādbrāhmaṇaiḥ kṣatriyaiśca saha prathamamuttaradiśyaśvasañcāraṇena rakṣaṇāya tadanusaraṇam|| 1 || vaiśampāyana uvāca| dīkṣākāle tu samprāpte tataste sumahartvijaḥ| vidhivaddīkṣayāmāsuraśvamedhāya pārthivam||

Verse 2

कृत्वा स पशुमेधांश्च दीक्षितः पाण्डुनन्दनः। धर्मराजो महातेजाः सहर्त्विग्भिर्व्यरोचत।।

kṛtvā sa paśumedhāṃśca dīkṣitaḥ pāṇḍunandanaḥ| dharmarājo mahātejāḥ sahartvigbhirvyarocata||

Verse 3

हयश्च हयमेधार्थं स्वयं स ब्रह्मवादिना। उत्सृष्टः शास्त्रविधिना व्यासेनामिततेजसा।।

hayaśca hayamedhārthaṃ svayaṃ sa brahmavādinā| utsṛṣṭaḥ śāstravidhinā vyāsenāmitatejasā||

Verse 4

स राजा राजधर्मेण दीक्षितो विबभौ तदा। हेममाली रुक्मकण्ठः प्रदीप्त इव पावकः।।

sa rājā rājadharmeṇa dīkṣito vibabhau tadā| hemamālī rukmakaṇṭhaḥ pradīpta iva pāvakaḥ||

Verse 5

कृष्णाजिनी दण्डपाणिः क्षौमवासाः स धर्मजः। विबभौ द्युतिमान्भूयः प्रजापतिरिवाध्वरे।।

kṛṣṇājinī daṇḍapāṇiḥ kṣaumavāsāḥ sa dharmajaḥ| vibabhau dyutimānbhūyaḥ prajāpatirivādhvare||

Verse 6

तथैवास्यर्त्विजः सर्वे तुल्यवेषा विशांपते। बभूवुरर्जुनश्चापि प्रदीप्त इव पावकः।।

tathaivāsyartvijaḥ sarve tulyaveṣā viśāṃpate| babhūvurarjunaścāpi pradīpta iva pāvakaḥ||

Verse 7

श्वेताश्वः कपिकेतुश्च ससाराश्वं धनञ्जयः। विधिवत्पृथिवीपाल धर्मराजस्य शासनात्।।

śvetāśvaḥ kapiketuśca sasārāśvaṃ dhanañjayaḥ| vidhivatpṛthivīpāla dharmarājasya śāsanāt||

Verse 8

**क्षिपन्गाण्डिवं राजन्बद्धगोधाङ्गुलित्रवान्। तमश्वं पृथिवीपाल मुदा युक्तः ससार च।।

**kṣipangāṇḍivaṃ rājanbaddhagodhāṅgulitravān| tamaśvaṃ pṛthivīpāla mudā yuktaḥ sasāra ca||

Verse 9

अनुमार्गं तदा राजन्नागमत्तत्पुरं विभो। द्रष्टुकामं कुरुश्रेष्ठं प्रयास्यनतं धनञ्जयम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि त्रिसप्ततितमोऽध्यायः।। 73 ।।

anumārgaṃ tadā rājannāgamattatpuraṃ vibho| draṣṭukāmaṃ kuruśreṣṭhaṃ prayāsyanataṃ dhanañjayam|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi trisaptatitamo'dhyāyaḥ|| 73 ||

Verse 10

तेषामन्योन्यसम्मर्दादूष्मेव समाजायत। दिदृक्षूणां हयं तं च तं चैव हयसारिणम्।।

teṣāmanyonyasammardādūṣmeva samājāyata| didṛkṣūṇāṃ hayaṃ taṃ ca taṃ caiva hayasāriṇam||

Verse 11

ततः शब्दो महाराज दिशः खं प्रतिपूरयन्। बभूव प्रेक्षतां नॄमां कुन्तीपुत्रं धनंजयम्।।

tataḥ śabdo mahārāja diśaḥ khaṃ pratipūrayan| babhūva prekṣatāṃ nṝmāṃ kuntīputraṃ dhanaṃjayam||

Verse 12

एष गच्छति कौन्तेयस्तुरगश्चैव दीप्तिमान्। समन्वेति महाबाहुः संस्पृशन्धनुरुत्तमम्।।

eṣa gacchati kaunteyasturagaścaiva dīptimān| samanveti mahābāhuḥ saṃspṛśandhanuruttamam||

Verse 13

एवं शुश्राव वदतां गिरो जिष्णुरुदारधीः। स्वस्ति तेऽस्तु व्रजारिष्टं पुनश्चैहीति भारत।।

evaṃ śuśrāva vadatāṃ giro jiṣṇurudāradhīḥ| svasti te'stu vrajāriṣṭaṃ punaścaihīti bhārata||

Verse 14

अथापरे मनुष्येन्द्र पुरुषा वाक्यमब्रुवन्। नैनं पश्याम सम्मर्दे धनुरेतत्प्रदृश्यते।।

athāpare manuṣyendra puruṣā vākyamabruvan| nainaṃ paśyāma sammarde dhanuretatpradṛśyate||

Verse 15

एतद्धि भीमनिर्ह्रादं विश्रुतं गाण्डिवं धनुः। स्वस्ति गच्छत्वरिष्टो वै पन्थानमकुतोभयम्। निवृत्तमेनं द्रक्ष्यामः पुनरेष्यति च ध्रुवम्।।

etaddhi bhīmanirhrādaṃ viśrutaṃ gāṇḍivaṃ dhanuḥ| svasti gacchatvariṣṭo vai panthānamakutobhayam| nivṛttamenaṃ drakṣyāmaḥ punareṣyati ca dhruvam||

Verse 16

एवमाद्या मनुष्याणां स्त्रीणां च भरतर्षभ। शुश्राव मधुरा वाचः पुनःपुनरुदारधीः।।

evamādyā manuṣyāṇāṃ strīṇāṃ ca bharatarṣabha| śuśrāva madhurā vācaḥ punaḥpunarudāradhīḥ||

Verse 17

याज्ञवल्क्यस्य शिष्यश्च कुशलो यज्ञकर्मणि। प्रायात्पार्थेन सहितः शान्त्यर्थं वेदपारगः।। आकुमारं तदा राजन् इति झ.पाठः।।

yājñavalkyasya śiṣyaśca kuśalo yajñakarmaṇi| prāyātpārthena sahitaḥ śāntyarthaṃ vedapāragaḥ|| ākumāraṃ tadā rājan iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 18

ब्राह्मणाश्च महीपाल बहवो वेदपारगाः। अनुजग्मुर्महात्मानं क्षत्रियाश्च विशाम्पते। विधिवत्पृथिवीपाल धर्मराजस्य शासनात्।।

brāhmaṇāśca mahīpāla bahavo vedapāragāḥ| anujagmurmahātmānaṃ kṣatriyāśca viśāmpate| vidhivatpṛthivīpāla dharmarājasya śāsanāt||

Verse 19

पाण्डवैः पृथिवीमश्वो निर्जितामस्त्रतेजसा। चचार स महाराज यथादेशं च सत्तम।।

pāṇḍavaiḥ pṛthivīmaśvo nirjitāmastratejasā| cacāra sa mahārāja yathādeśaṃ ca sattama||

Verse 20

तत्र युद्धानि वृत्तानि यान्यासन्पाण्डवस्य ह। तानि वक्ष्यामि ते वीर विचित्राणि महान्ति च।।

tatra yuddhāni vṛttāni yānyāsanpāṇḍavasya ha| tāni vakṣyāmi te vīra vicitrāṇi mahānti ca||

Verse 21

स हयः पृथिवीं राजन्प्रदक्षिणमवर्तत। ससारेत्तरतः पूर्वं तन्निबोध महीपते।।

sa hayaḥ pṛthivīṃ rājanpradakṣiṇamavartata| sasārettarataḥ pūrvaṃ tannibodha mahīpate||

Verse 22

अवमृद्रन्स राष्ट्राणि पार्थिवानां हयोत्तमः। शनैस्तदा परिययौ श्वेताश्वश्च महारथः।।

avamṛdransa rāṣṭrāṇi pārthivānāṃ hayottamaḥ| śanaistadā pariyayau śvetāśvaśca mahārathaḥ||

Verse 23

तत्र सङ्गणना नास्ति राज्ञामयुतशस्तदा। येऽयुध्यन्त महाराज क्षत्रिया हतबान्धवाः।।

tatra saṅgaṇanā nāsti rājñāmayutaśastadā| ye'yudhyanta mahārāja kṣatriyā hatabāndhavāḥ||

Verse 24

किराता यवना राजन्बहवोऽसिधनुर्धराः। म्लेच्छाश्चान्ये बहुविधाः पूर्वं ये निकृता रणे।।

kirātā yavanā rājanbahavo'sidhanurdharāḥ| mlecchāścānye bahuvidhāḥ pūrvaṃ ye nikṛtā raṇe||

Verse 25

आर्याश्च पृथिवीपालाः प्रहृष्टनरवाहनाः। समीयुः पाण्डुपुत्रेण बहवो युद्धदुर्मदाः।।

āryāśca pṛthivīpālāḥ prahṛṣṭanaravāhanāḥ| samīyuḥ pāṇḍuputreṇa bahavo yuddhadurmadāḥ||

Verse 26

एवं वृत्तानि युद्धानि तत्रतत्र महीपते। अर्जुनस्य महीपालैर्नानादेशसमागतैः।।

evaṃ vṛttāni yuddhāni tatratatra mahīpate| arjunasya mahīpālairnānādeśasamāgataiḥ||

Verse 27

यान्यत्र हयतो राजन्प्रवृत्तानि महान्ति च। तानि युद्धानि वक्ष्यामि कौन्तेयस्य तवानघ।।

yānyatra hayato rājanpravṛttāni mahānti ca| tāni yuddhāni vakṣyāmi kaunteyasya tavānagha||