Adhyaya 72

Verse 1

व्यासेन युधिष्ठिरंप्रति पृथिवीसंचाराय मेध्याश्वोत्सर्जनचोदना।। 1 ।। तथाऽश्वरक्षणेऽर्जुनस्य नियोजनम्।। 2 ।। वैशम्पायन उवाच। एवमुक्तस्तु कृष्णेन धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। व्यासमामन्त्र्य् मेधावी ततो वाचनमब्रवीत्।।

vyāsena yudhiṣṭhiraṃprati pṛthivīsaṃcārāya medhyāśvotsarjanacodanā|| 1 || tathā'śvarakṣaṇe'rjunasya niyojanam|| 2 || vaiśampāyana uvāca| evamuktastu kṛṣṇena dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ| vyāsamāmantry medhāvī tato vācanamabravīt||

Verse 2

यदा कालं भवान्वेत्ति हयमेधस्य तत्त्वतः। दीक्षयस्व तदा मां त्वं त्वय्यायत्तो हि मे क्रुतुः।।

yadā kālaṃ bhavānvetti hayamedhasya tattvataḥ| dīkṣayasva tadā māṃ tvaṃ tvayyāyatto hi me krutuḥ||

Verse 3

व्यास उवाच। अयं पैलोथ कौन्तेय याज्ञवल्क्यस्तथैव च। विधानं यद्यथा कालं तत्कर्तारौ न संशयः।।

vyāsa uvāca| ayaṃ pailotha kaunteya yājñavalkyastathaiva ca| vidhānaṃ yadyathā kālaṃ tatkartārau na saṃśayaḥ||

Verse 4

चैत्र्यां हि पौर्णमास्यां तु तव दीक्षा भविष्यति। सम्भाराः सम्भ्रियन्तां च यज्ञार्थं पुरुषर्षभ।।

caitryāṃ hi paurṇamāsyāṃ tu tava dīkṣā bhaviṣyati| sambhārāḥ sambhriyantāṃ ca yajñārthaṃ puruṣarṣabha||

Verse 5

अश्वविद्याविदश्चैव सूता विप्राश्च तद्विदः। मेध्यमश्वं परीक्षन्तां तव यज्ञार्थसिद्धये।।

aśvavidyāvidaścaiva sūtā viprāśca tadvidaḥ| medhyamaśvaṃ parīkṣantāṃ tava yajñārthasiddhaye||

Verse 6

तमुत्सृज यथाशास्त्रं पृथिवीं सागराम्बराम्। सपर्येतु यशो नाम्ना तव पार्थिव वर्धयन्।।

tamutsṛja yathāśāstraṃ pṛthivīṃ sāgarāmbarām| saparyetu yaśo nāmnā tava pārthiva vardhayan||

Verse 7

इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा पाण्डवः पृथिवीपतिः। चकार सर्वं राजेन्द्र यथोक्तं ब्रह्मवादिना।।

ityuktaḥ sa tathetyuktvā pāṇḍavaḥ pṛthivīpatiḥ| cakāra sarvaṃ rājendra yathoktaṃ brahmavādinā||

Verse 8

सम्भारश्चैव राजेन्द्र सर्वे सङ्कल्पितास्तता।।

sambhāraścaiva rājendra sarve saṅkalpitāstatā||

Verse 9

स सम्भारान्समाहृत्य नृपो धर्मसुतस्तदा। न्यवेदयदमेयात्मा कृष्णद्वैपायनाय वै।।

sa sambhārānsamāhṛtya nṛpo dharmasutastadā| nyavedayadameyātmā kṛṣṇadvaipāyanāya vai||

Verse 10

ततोऽब्रवीन्महातेजा व्यासो धर्मात्मजं नृपम्। यथाकालं यथायोगं सज्जाः स्म तव दीक्षणे।।

tato'bravīnmahātejā vyāso dharmātmajaṃ nṛpam| yathākālaṃ yathāyogaṃ sajjāḥ sma tava dīkṣaṇe||

Verse 11

स्फ्यश्च कूर्चश्च सौवर्णो यच्चान्यदपि कौरव। यत्तु योग्यं भवेत्किञ्चिद्रौक्मं तत्क्रियतामिति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि द्विसप्ततितमोऽध्यायः।। 72 ।।

sphyaśca kūrcaśca sauvarṇo yaccānyadapi kaurava| yattu yogyaṃ bhavetkiñcidraukmaṃ tatkriyatāmiti|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi dvisaptatitamo'dhyāyaḥ|| 72 ||

Verse 12

अश्वश्चोत्सृज्यतामद्य पृथ्व्यामथ यथाक्रमम्। सुगुप्तं चरतां चापि यथाशास्त्रं यथाविधि।। स्फ्यः काष्ठखङ्गः स चात्र सौवर्णः। कूर्च आसनार्थं कुशमुष्टिः सोऽप्यत्र सौवर्णः।।

aśvaścotsṛjyatāmadya pṛthvyāmatha yathākramam| suguptaṃ caratāṃ cāpi yathāśāstraṃ yathāvidhi|| sphyaḥ kāṣṭhakhaṅgaḥ sa cātra sauvarṇaḥ| kūrca āsanārthaṃ kuśamuṣṭiḥ so'pyatra sauvarṇaḥ||

Verse 13

युधिष्ठिर उवाच। अयमश्वो यता ब्रह्मन्नुत्सृष्टः पृथिवीमिमाम्। चरिष्यति यथाकामं तत्र वै संविदीयताम्।।

yudhiṣṭhira uvāca| ayamaśvo yatā brahmannutsṛṣṭaḥ pṛthivīmimām| cariṣyati yathākāmaṃ tatra vai saṃvidīyatām||

Verse 14

पृथिवीं पर्यटन्तं हि तुरगं कामचारिणम्। कः पालयेदिति मुने तद्भवान्वक्तुमर्हति।।

pṛthivīṃ paryaṭantaṃ hi turagaṃ kāmacāriṇam| kaḥ pālayediti mune tadbhavānvaktumarhati||

Verse 15

इत्युक्तः स तु राजेन्द्र कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्। भीमसेनादवरजः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्। जिष्णुः सहिष्णुर्धृष्णुस्च स एनं पालयिष्यति।।

ityuktaḥ sa tu rājendra kṛṣṇadvaipāyano'bravīt| bhīmasenādavarajaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām| jiṣṇuḥ sahiṣṇurdhṛṣṇusca sa enaṃ pālayiṣyati||

Verse 16

शक्तः स हि महीं जेतुं निवातकवचान्तकः। तस्मिन्ह्यस्त्राणि दिव्यानि दिव्यं संहननं तथा। दिव्यं धनश्चेषुधी च स एनमनुयास्यति।।

śaktaḥ sa hi mahīṃ jetuṃ nivātakavacāntakaḥ| tasminhyastrāṇi divyāni divyaṃ saṃhananaṃ tathā| divyaṃ dhanaśceṣudhī ca sa enamanuyāsyati||

Verse 17

स हि धर्मार्थकुशलः सर्वविद्याविशारदः। यथाशास्त्रं नृपश्रेष्ठ चारयिष्यति ते हयम्।।

sa hi dharmārthakuśalaḥ sarvavidyāviśāradaḥ| yathāśāstraṃ nṛpaśreṣṭha cārayiṣyati te hayam||

Verse 18

राजपुत्रो महाबाहुः श्यामो राजीवलोचनः। अभिमन्योः पिता वीरः स एनमनुयास्यति।।

rājaputro mahābāhuḥ śyāmo rājīvalocanaḥ| abhimanyoḥ pitā vīraḥ sa enamanuyāsyati||

Verse 19

भीमसेनोपि तेजस्वी कौन्तेयोऽमितविक्रमः। समर्थो रक्षितुं राष्ट्रं नकुलश्च विशाम्पते।।

bhīmasenopi tejasvī kaunteyo'mitavikramaḥ| samartho rakṣituṃ rāṣṭraṃ nakulaśca viśāmpate||

Verse 20

सहदेवस्तु कौरव्य समायास्यति बुद्धिमान्। कुटुम्बतन्त्रं विधिवत्सर्वमेव महायशाः।।

sahadevastu kauravya samāyāsyati buddhimān| kuṭumbatantraṃ vidhivatsarvameva mahāyaśāḥ||

Verse 21

स तु सर्वं यथान्यायमुक्त कुरुकुलोद्वहः। चकार फल्गुनं चापि संदिदेश हयं प्रति।।

sa tu sarvaṃ yathānyāyamukta kurukulodvahaḥ| cakāra phalgunaṃ cāpi saṃdideśa hayaṃ prati||

Verse 22

युधिष्ठिर उवाच। एह्यर्जुन त्वया वीर हयोऽयं परिपाल्यताम्। त्वमर्हो रक्षितुं ह्येनं नान्यः कश्चन मानवः।।

yudhiṣṭhira uvāca| ehyarjuna tvayā vīra hayo'yaṃ paripālyatām| tvamarho rakṣituṃ hyenaṃ nānyaḥ kaścana mānavaḥ||

Verse 23

ये चापि त्वां महाबाहो प्रत्युद्यान्ति नराधिपाः। तैर्विग्रहो यथा न स्यात्तथा कार्यं त्वयाऽनघ।।

ye cāpi tvāṃ mahābāho pratyudyānti narādhipāḥ| tairvigraho yathā na syāttathā kāryaṃ tvayā'nagha||

Verse 24

आख्यातव्यश्च भता यज्ञोऽयं मम सर्वशः। पार्थिवेभ्यो महाबाहो समये गम्यतामिति ।।

ākhyātavyaśca bhatā yajño'yaṃ mama sarvaśaḥ| pārthivebhyo mahābāho samaye gamyatāmiti ||

Verse 25

वैशम्पायन उवाच। एवमुक्त्वा स धर्मात्मा भ्रातरं सव्यसाचिनम्। भीमं च नकुलं चैव पुरगुप्तौ समादधत्।।

vaiśampāyana uvāca| evamuktvā sa dharmātmā bhrātaraṃ savyasācinam| bhīmaṃ ca nakulaṃ caiva puraguptau samādadhat||

Verse 26

कुटुम्बतन्त्रे च तदा सहदेवं युधांपतिम्। अनुमान्य महीपालं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरः।।

kuṭumbatantre ca tadā sahadevaṃ yudhāṃpatim| anumānya mahīpālaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yudhiṣṭhiraḥ||