Adhyaya 71

Verse 1

कृष्णादिभिः प्रत्युद्गम्यमानैर्युधिष्ठिरादिभिः स्वर्णभारपुरस्कारेण हास्तिनपुरप्रवेशः।। 1 ।। ततस्तत्रोपागतेन व्यासेन युधिष्ठिरंप्रत्यश्वमेधप्रशंसनपूर्वकं तत्करणविधानम्।। 2 ।। युधिष्ठिरेणाश्वमेधे स्वयं दीक्षास्वीकारं प्रार्थितेन कृष्णेन सहेतुकथनं तम्प्रत्येव दीक्षास्वीकारविधानम्।। 3 ।। वैशम्पायन उवाच। तान्समीपगताञ्श्रुत्वा पाण्डवाञ्शत्रुकर्शनः। वासुदेवः सहामात्यः प्रययौ ससुहृद्गणः। ते समेत्य यथान्यायं प्रत्युद्याता दिदृक्षया।।

kṛṣṇādibhiḥ pratyudgamyamānairyudhiṣṭhirādibhiḥ svarṇabhārapuraskāreṇa hāstinapurapraveśaḥ|| 1 || tatastatropāgatena vyāsena yudhiṣṭhiraṃpratyaśvamedhapraśaṃsanapūrvakaṃ tatkaraṇavidhānam|| 2 || yudhiṣṭhireṇāśvamedhe svayaṃ dīkṣāsvīkāraṃ prārthitena kṛṣṇena sahetukathanaṃ tampratyeva dīkṣāsvīkāravidhānam|| 3 || vaiśampāyana uvāca| tānsamīpagatāñśrutvā pāṇḍavāñśatrukarśanaḥ| vāsudevaḥ sahāmātyaḥ prayayau sasuhṛdgaṇaḥ| te sametya yathānyāyaṃ pratyudyātā didṛkṣayā||

Verse 2

ते समेत्य तथाधर्मं पाण्डवा वृष्णिभिः सह। विविशुः सहिता राजन्पुरं वारणसाह्वयम्।।

te sametya tathādharmaṃ pāṇḍavā vṛṣṇibhiḥ saha| viviśuḥ sahitā rājanpuraṃ vāraṇasāhvayam||

Verse 3

विशतस्तस्य सैन्यस्य खुरनेमिस्वनेन ह। द्यावापृथिव्यौ खं चैव सर्वमासीत्समावृतम्।।

viśatastasya sainyasya khuranemisvanena ha| dyāvāpṛthivyau khaṃ caiva sarvamāsītsamāvṛtam||

Verse 4

ते कोशानग्रतः कृत्वा विविशुः स्वं पुरं तदा। पाण्डवाः प्रीतमनसः सामात्याः ससुहृद्गणाः।।

te kośānagrataḥ kṛtvā viviśuḥ svaṃ puraṃ tadā| pāṇḍavāḥ prītamanasaḥ sāmātyāḥ sasuhṛdgaṇāḥ||

Verse 5

ते समेत्य यथान्यायं धृतराष्ट्रं जनाधिपम्। कीर्तयन्तः स्वनामानि तस्य पादौ ववन्दिरे।।

te sametya yathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam| kīrtayantaḥ svanāmāni tasya pādau vavandire||

Verse 6

धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञाता गान्धारीं सुबलात्मजाम्। कुन्तीं च राजशार्दूल तदा भरतसत्तम।।

dhṛtarāṣṭrābhyanujñātā gāndhārīṃ subalātmajām| kuntīṃ ca rājaśārdūla tadā bharatasattama||

Verse 7

विदुरं यूजयित्वा च वैश्यापुत्रं समेत्य च। पूज्यमानाः स्म ते वीरा व्यरोचन्त विशाम्पते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि एकसप्ततितमोऽध्यायः।। 71 ।।

viduraṃ yūjayitvā ca vaiśyāputraṃ sametya ca| pūjyamānāḥ sma te vīrā vyarocanta viśāmpate|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi ekasaptatitamo'dhyāyaḥ|| 71 ||

Verse 8

ततस्तत्परमाश्चर्यं विचित्रं महदद्भुतम्। शुश्रुवुस्ते तदा वीराः पितुस्ते जन्म भारत।।

tatastatparamāścaryaṃ vicitraṃ mahadadbhutam| śuśruvuste tadā vīrāḥ pituste janma bhārata||

Verse 9

तदुपश्रुत्य तत्कर्म वासुदेवस्य धीमतः। पूजार्हं पूजयामासुः कृष्णं देवकीनन्दनम्।।

tadupaśrutya tatkarma vāsudevasya dhīmataḥ| pūjārhaṃ pūjayāmāsuḥ kṛṣṇaṃ devakīnandanam||

Verse 10

ततः कतिपयाहस्य व्यासः सत्यवतीसुतः। आजगाम महातेजा नगरं नागसाह्वयम्।।

tataḥ katipayāhasya vyāsaḥ satyavatīsutaḥ| ājagāma mahātejā nagaraṃ nāgasāhvayam||

Verse 11

तस्य सर्वे यथान्यायं पूजा चक्रुः कुरूद्वहाः। सह वृष्ण्यन्धकव्याघ्रैरुपासांचक्रिरे तदा।।

tasya sarve yathānyāyaṃ pūjā cakruḥ kurūdvahāḥ| saha vṛṣṇyandhakavyāghrairupāsāṃcakrire tadā||

Verse 12

तत्र नानाविधाकाराः कथाः समभिकीर्त्य वै। युधिष्ठिरो धर्मसुतो व्यासं वचनमब्रवीत्।।

tatra nānāvidhākārāḥ kathāḥ samabhikīrtya vai| yudhiṣṭhiro dharmasuto vyāsaṃ vacanamabravīt||

Verse 13

भवत्प्रसादाद्भगवन्यदिदं रत्नमाहृतम्। उपयोक्तुं तदिच्छामि वाजिमेधे महाक्रतौ।।

bhavatprasādādbhagavanyadidaṃ ratnamāhṛtam| upayoktuṃ tadicchāmi vājimedhe mahākratau||

Verse 14

तमनुज्ञातुमिच्छामि भवता मुनिसत्तम। त्वदधीना वयं सर्वे कृष्णस्य च महात्मनः।।

tamanujñātumicchāmi bhavatā munisattama| tvadadhīnā vayaṃ sarve kṛṣṇasya ca mahātmanaḥ||

Verse 15

व्यास उवाच। अनुजानामि राजंस्त्वां क्रियतां यदनन्तरम्। यजस्व वाजिमेधेन विधिवद्दक्षिणावता।।

vyāsa uvāca| anujānāmi rājaṃstvāṃ kriyatāṃ yadanantaram| yajasva vājimedhena vidhivaddakṣiṇāvatā||

Verse 16

अश्वमेधो हि राजेन्द्र पावनः सर्वपाप्मनाम्। तेनेष्ट्वा त्वं विपात्मा वै भविता नात्र संशयः।। वैश्यापुत्रं युयुत्सुम्।।

aśvamedho hi rājendra pāvanaḥ sarvapāpmanām| teneṣṭvā tvaṃ vipātmā vai bhavitā nātra saṃśayaḥ|| vaiśyāputraṃ yuyutsum||

Verse 17

इत्युक्तः स तु धर्मात्मा कुरुराजो युधिष्ठिरः। अश्वमेधस्य कौरव्य चकाराहरणे मतिम्।।

ityuktaḥ sa tu dharmātmā kururājo yudhiṣṭhiraḥ| aśvamedhasya kauravya cakārāharaṇe matim||

Verse 18

समनुज्ञाप्य तत्सर्वं कृष्मद्वैपायनं नृपः। वासुदेवमथाभ्येत्य वाग्मी वचनमब्रवीत्।।

samanujñāpya tatsarvaṃ kṛṣmadvaipāyanaṃ nṛpaḥ| vāsudevamathābhyetya vāgmī vacanamabravīt||

Verse 19

देवकी सुप्रजा देवी त्वया पुरुषसत्तम। यद्ब्रूयां त्वां महाबाहो तत्कृथास्त्वमिहाच्युत।।

devakī suprajā devī tvayā puruṣasattama| yadbrūyāṃ tvāṃ mahābāho tatkṛthāstvamihācyuta||

Verse 20

त्वत्प्रभावार्जितान्भोगानश्नीम यदुनन्दन। पराक्रमेण बुद्ध्या च त्वयेयं निर्जिता मही।।

tvatprabhāvārjitānbhogānaśnīma yadunandana| parākrameṇa buddhyā ca tvayeyaṃ nirjitā mahī||

Verse 21

दीक्षयस्व त्वमात्मानं त्वं हि नः परमो गुरुः। त्वयीष्टवति दाशार्ह विपाप्मा भविता ह्यहम्।।

dīkṣayasva tvamātmānaṃ tvaṃ hi naḥ paramo guruḥ| tvayīṣṭavati dāśārha vipāpmā bhavitā hyaham||

Verse 22

त्वं हि यज्ञो गुरुश्च त्वं धर्मज्ञस्त्वं प्रजापतिः। त्वं गतिः सर्वभूतानामिति मे निश्चिता मतिः।।

tvaṃ hi yajño guruśca tvaṃ dharmajñastvaṃ prajāpatiḥ| tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānāmiti me niścitā matiḥ||

Verse 23

वासुदेव उवाच। त्वमेवैतन्महाबाहो कर्तुमर्हस्यरिंदम। त्वं गतिः सर्वभूतानामिति मे निश्चिता मतिः।।

vāsudeva uvāca| tvamevaitanmahābāho kartumarhasyariṃdama| tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānāmiti me niścitā matiḥ||

Verse 24

त्वं चाद्यि कुरुवीराणां धर्मेण हि विराजसे। गुणीभूताः स्म ते राजंस्त्वं नो राजन्गुरुर्मतः। यजस्व मदनुज्ञातः प्राप्य एष क्रतुस्त्वया।।

tvaṃ cādyi kuruvīrāṇāṃ dharmeṇa hi virājase| guṇībhūtāḥ sma te rājaṃstvaṃ no rājangururmataḥ| yajasva madanujñātaḥ prāpya eṣa kratustvayā||

Verse 25

युनक्तु नो भवान्कार्ये यत्र वाञ्छसि भारत। सत्यं ते प्रतिजानामि सर्वं कर्तास्मि तेऽनघ।।

yunaktu no bhavānkārye yatra vāñchasi bhārata| satyaṃ te pratijānāmi sarvaṃ kartāsmi te'nagha||

Verse 26

भीमसेनार्जुनौ चैव तथा माद्रवतीसुतौ। इष्टवन्तो भविष्यन्ति त्वयीष्टवति पार्थिवे।।

bhīmasenārjunau caiva tathā mādravatīsutau| iṣṭavanto bhaviṣyanti tvayīṣṭavati pārthive||