Adhyaya 69

Verse 1

कृष्णेन सशपथं संस्पर्शनेन परिक्षितः समुज्जीवनम्।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। सैवं विलप्य करुणं सोन्मादेव तपस्विनी। उत्तरा न्यपतद्भूमौ कृपणा पुत्रगृद्धिनी।।

kṛṣṇena saśapathaṃ saṃsparśanena parikṣitaḥ samujjīvanam|| 1 || vaiśampāyana uvāca| saivaṃ vilapya karuṇaṃ sonmādeva tapasvinī| uttarā nyapatadbhūmau kṛpaṇā putragṛddhinī||

Verse 2

तां तु दृष्ट्वा निपतितां हतपुत्रपरिच्छदाम्। चुक्रोश कुन्ती दुःखार्ता सर्वाश्च भरतास्त्रियः।।

tāṃ tu dṛṣṭvā nipatitāṃ hataputraparicchadām| cukrośa kuntī duḥkhārtā sarvāśca bharatāstriyaḥ||

Verse 3

मुहूर्तमिव राजेन्द्र पाण्डवानां निवेशनम्। अप्रेक्षणीयमभवदार्तस्वनविनादितम्।।

muhūrtamiva rājendra pāṇḍavānāṃ niveśanam| aprekṣaṇīyamabhavadārtasvanavināditam||

Verse 4

सा मुहूर्तं च राजेन्द्र पुत्रशोकाभिपीडिता। कश्मलाभिहता वीर वैराटी त्वभवत्तदा।।

sā muhūrtaṃ ca rājendra putraśokābhipīḍitā| kaśmalābhihatā vīra vairāṭī tvabhavattadā||

Verse 5

प्रतिलभ्य तु सा संज्ञामुत्तरा भरतर्षभ। अङ्कमारोप्य तं पुत्रमिदं वचनमब्रवीत्।।

pratilabhya tu sā saṃjñāmuttarā bharatarṣabha| aṅkamāropya taṃ putramidaṃ vacanamabravīt||

Verse 6

धर्मज्ञस्य सुतः संस्त्वं न धर्ममवबुध्यसे। यस्त्वं वृष्णिप्रवीरस्य कुरुषे नाभिवादनम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि एकोनसप्ततितमोऽध्यायः।। 69 ।।

dharmajñasya sutaḥ saṃstvaṃ na dharmamavabudhyase| yastvaṃ vṛṣṇipravīrasya kuruṣe nābhivādanam|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi ekonasaptatitamo'dhyāyaḥ|| 69 ||

Verse 7

पुत्र गत्वा मम वचो ब्रूयास्त्वं पितरं त्विदम्। दुर्मरं प्राणिनां वीर काले प्राप्ते कथञ्चन।।

putra gatvā mama vaco brūyāstvaṃ pitaraṃ tvidam| durmaraṃ prāṇināṃ vīra kāle prāpte kathañcana||

Verse 8

याऽहं त्वया विनाऽद्येह पत्या पुत्रेण चैव ह। मरणं नाभिगच्छामि हतस्वस्तिरकिञ्चना।।

yā'haṃ tvayā vinā'dyeha patyā putreṇa caiva ha| maraṇaṃ nābhigacchāmi hatasvastirakiñcanā||

Verse 9

अथवा धर्मराज्ञाऽहमनुज्ञाता महाभुजः। भक्षयिष्ये विषं घोरं प्रवेक्ष्ये वा हुताशनम्।।

athavā dharmarājñā'hamanujñātā mahābhujaḥ| bhakṣayiṣye viṣaṃ ghoraṃ pravekṣye vā hutāśanam||

Verse 10

अथवा दुर्भरं तात यदिदं मे सहस्रधा। पतिपुत्रविहीनाया हृदयं न विदीर्यते।।

athavā durbharaṃ tāta yadidaṃ me sahasradhā| patiputravihīnāyā hṛdayaṃ na vidīryate||

Verse 11

उत्तिष्ठ पुत्र पस्येमां दुःखितां प्रपितामहीम्। आर्तामुपप्लुतां दीनां निमग्नां शोकसागरे।।

uttiṣṭha putra pasyemāṃ duḥkhitāṃ prapitāmahīm| ārtāmupaplutāṃ dīnāṃ nimagnāṃ śokasāgare||

Verse 12

आर्यां च पश्य पाञ्चालीं सात्वतीं च तपस्विनीम्। मां च पश्य सुदुःखार्तां व्याधविद्धां मृगीमिव।।

āryāṃ ca paśya pāñcālīṃ sātvatīṃ ca tapasvinīm| māṃ ca paśya suduḥkhārtāṃ vyādhaviddhāṃ mṛgīmiva||

Verse 13

उत्तिष्ठ पश्य वदनं लोकनाथस्य धीमतः। पुण्डरीकपलाशाक्षं पुरेव चपलेक्षणः।।

uttiṣṭha paśya vadanaṃ lokanāthasya dhīmataḥ| puṇḍarīkapalāśākṣaṃ pureva capalekṣaṇaḥ||

Verse 14

एवं विप्रलपन्तीं तु दृष्ट्वा निपतितां पुनः। उत्तरां तां स्त्रियः सर्वाः पुनरुत्थापयन्त्युत।।

evaṃ vipralapantīṃ tu dṛṣṭvā nipatitāṃ punaḥ| uttarāṃ tāṃ striyaḥ sarvāḥ punarutthāpayantyuta||

Verse 15

उत्थाय च पुनर्धैर्यात्तदा मत्स्यपतेः सुता। प्राञ्जलिः पुण्डरीकाक्षं भूमावेवाभ्यवादयत्।।

utthāya ca punardhairyāttadā matsyapateḥ sutā| prāñjaliḥ puṇḍarīkākṣaṃ bhūmāvevābhyavādayat||

Verse 16

श्रुत्वा स तस्या विपुलं विलापं पुरुषर्षभः। उपस्पृश्य ततः कृष्णो ब्रह्मास्त्रं प्रत्यसंहरत्।।

śrutvā sa tasyā vipulaṃ vilāpaṃ puruṣarṣabhaḥ| upaspṛśya tataḥ kṛṣṇo brahmāstraṃ pratyasaṃharat||

Verse 17

प्रतिजज्ञे च दाशार्हस्तस्य जीवितमच्युतः। अब्रवीच्च विशुद्धात्मा सर्वं विश्रावयज्जगत्।।

pratijajñe ca dāśārhastasya jīvitamacyutaḥ| abravīcca viśuddhātmā sarvaṃ viśrāvayajjagat||

Verse 18

न ब्रवीम्युत्तरे मिथ्या सत्यमेतद्भविष्यति। एष संजीवयाम्येनं पश्यतां सर्वदेहिनाम्।।

na bravīmyuttare mithyā satyametadbhaviṣyati| eṣa saṃjīvayāmyenaṃ paśyatāṃ sarvadehinām||

Verse 19

नोक्तपूर्वं मया मिथ्या स्वैरेष्वपि कदाचन। न च युद्धात्परावृत्तस्तथा संजीवतामयम्।।

noktapūrvaṃ mayā mithyā svaireṣvapi kadācana| na ca yuddhātparāvṛttastathā saṃjīvatāmayam||

Verse 20

यथा मे दयितो धर्मो ब्राह्मणश्च विशेषतः। अभिमन्योः सुतो जातो मृतो जीवत्वयं तथा।।

yathā me dayito dharmo brāhmaṇaśca viśeṣataḥ| abhimanyoḥ suto jāto mṛto jīvatvayaṃ tathā||

Verse 21

यथाऽहं नाभिजानामि विजये तु कदाचन। विरोधं तेन सत्येन मृतो जीवत्वयं शिशुः।।

yathā'haṃ nābhijānāmi vijaye tu kadācana| virodhaṃ tena satyena mṛto jīvatvayaṃ śiśuḥ||

Verse 22

यथा सत्यं च धर्मश्च मयि नित्यं प्रतिष्ठितौ। तथा मृतः शिशुरयं जीवतादभिमन्युजः।।

yathā satyaṃ ca dharmaśca mayi nityaṃ pratiṣṭhitau| tathā mṛtaḥ śiśurayaṃ jīvatādabhimanyujaḥ||

Verse 23

यथा कंसश्च केशी च धर्मेण निहतौ मया। तेन सत्येन बालोऽयं पुनः संजीवतामिह।।

yathā kaṃsaśca keśī ca dharmeṇa nihatau mayā| tena satyena bālo'yaṃ punaḥ saṃjīvatāmiha||

Verse 24

इत्युक्त्वा वासुदेवोऽथ तं बालं भरतर्षभ। पादेन कमलाभेन ब्रह्मरुद्रार्चितेन च। पस्पर्श पुण्डरीकाक्ष आपादतलमस्तकम्।।

ityuktvā vāsudevo'tha taṃ bālaṃ bharatarṣabha| pādena kamalābhena brahmarudrārcitena ca| pasparśa puṇḍarīkākṣa āpādatalamastakam||

Verse 25

स्पृष्टमात्रस्तु कृष्णेन स बालो भरतर्षभ। शनैःशनैर्महाराज प्रापद्यत स चेतनाम्।।

spṛṣṭamātrastu kṛṣṇena sa bālo bharatarṣabha| śanaiḥśanairmahārāja prāpadyata sa cetanām||

Verse 26

शनैःशनैर्महाराज प्रास्पन्दत सचेतनः।।

śanaiḥśanairmahārāja prāspandata sacetanaḥ||