Adhyaya 60

Verse 1

कृष्णेन वसुदेवादीन्प्रति कुरुपाण्डवयुद्धप्रकारकथनम्।। 1 ।। वसुदेव उवाच। श्रुतवानस्मि वार्ष्णेय सङ्ग्रामं परमाद्भुतम्। नराणां वदतां पुत्र कथोद्धातेषु नित्यशः।।

kṛṣṇena vasudevādīnprati kurupāṇḍavayuddhaprakārakathanam|| 1 || vasudeva uvāca| śrutavānasmi vārṣṇeya saṅgrāmaṃ paramādbhutam| narāṇāṃ vadatāṃ putra kathoddhāteṣu nityaśaḥ||

Verse 2

त्वं तु प्रत्यक्षदर्शी च कार्यज्ञश्च महाभुजः। तस्मात्प्रब्रूहि सङ्ग्रामं याथातथ्येन मेऽनघ।।

tvaṃ tu pratyakṣadarśī ca kāryajñaśca mahābhujaḥ| tasmātprabrūhi saṅgrāmaṃ yāthātathyena me'nagha||

Verse 3

यथा तदभवद्युद्धं पाण्डवानां महात्मनाम्। भीष्मकर्णकृपद्रोणशल्यादिभिरनुत्तमम्।।

yathā tadabhavadyuddhaṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām| bhīṣmakarṇakṛpadroṇaśalyādibhiranuttamam||

Verse 4

अन्येषां क्षत्रियाणां च कृतास्त्राणामनेकशः। नानावेषाकृतिमतां नानादेशनिवासिनाम्।।

anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca kṛtāstrāṇāmanekaśaḥ| nānāveṣākṛtimatāṃ nānādeśanivāsinām||

Verse 5

वैशम्पायन उवाच। इत्युक्तः पुण्डरीकाक्षः पित्रा मातुस्तदाऽन्तिके। शशंस कुरुवीराणां सङ्ग्रामे निधनं यथा।।

vaiśampāyana uvāca| ityuktaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pitrā mātustadā'ntike| śaśaṃsa kuruvīrāṇāṃ saṅgrāme nidhanaṃ yathā||

Verse 6

वासुदेव उवाच। अत्यद्भुतानि कर्माणि क्षत्रियाणां महात्मनाम्। बहुलत्वान्न सङ्ख्यातुं शक्यान्यब्दशतैरपि।।

vāsudeva uvāca| atyadbhutāni karmāṇi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām| bahulatvānna saṅkhyātuṃ śakyānyabdaśatairapi||

Verse 7

प्राधान्यतस्तु गदतः समासेनैव मे शृणु। कर्माणि पृथिवीशानां यथावदमरद्युते।।

prādhānyatastu gadataḥ samāsenaiva me śṛṇu| karmāṇi pṛthivīśānāṃ yathāvadamaradyute||

Verse 8

भीष्मः सेनापतिरभूदेकादशचमूपतिः। कौरव्यः कौरवेन्द्राणां देवानामिव पावकिः।।

bhīṣmaḥ senāpatirabhūdekādaśacamūpatiḥ| kauravyaḥ kauravendrāṇāṃ devānāmiva pāvakiḥ||

Verse 9

शिखण्डी पाण्डुपुत्राणां नेता सप्तचमूपतिः। बभूव रक्षितो धीमाञ्श्रीमता सव्यसाचिना।।

śikhaṇḍī pāṇḍuputrāṇāṃ netā saptacamūpatiḥ| babhūva rakṣito dhīmāñśrīmatā savyasācinā||

Verse 10

तेषां तदभवद्युद्धं दशाहानि महात्मनाम्। कुरूणां पाण्डवानां च सुमहद्रोमहर्षणम्।।

teṣāṃ tadabhavadyuddhaṃ daśāhāni mahātmanām| kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca sumahadromaharṣaṇam||

Verse 11

अयुध्यमानं गाङ्गेयं शिखण्डी तं महाद्युतिम्। जघान बहुभिर्बाणैः सह गाण्डीवधन्वना।।

ayudhyamānaṃ gāṅgeyaṃ śikhaṇḍī taṃ mahādyutim| jaghāna bahubhirbāṇaiḥ saha gāṇḍīvadhanvanā||

Verse 12

अकरोत्स ततः कालं शरतल्पगतो मुनिः। अयनं दक्षिणं हित्वा सम्प्राप्ते चोत्तरायणे।।

akarotsa tataḥ kālaṃ śaratalpagato muniḥ| ayanaṃ dakṣiṇaṃ hitvā samprāpte cottarāyaṇe||

Verse 13

ततः सेनापतिरभूद्द्रोणोऽस्त्रविदुषांवरः। प्रवीरः कौरवेन्द्रस्य काव्यो दैत्यपतेरिव।।

tataḥ senāpatirabhūddroṇo'straviduṣāṃvaraḥ| pravīraḥ kauravendrasya kāvyo daityapateriva||

Verse 14

अक्षौहिणीभिः शिष्टाभिर्नवभिर्द्विजसत्तमः। संवृतः समरश्लाघी गुप्तः कृपसुतादिभिः।।

akṣauhiṇībhiḥ śiṣṭābhirnavabhirdvijasattamaḥ| saṃvṛtaḥ samaraślāghī guptaḥ kṛpasutādibhiḥ||

Verse 15

धृष्टद्युम्नस्त्वभून्नेता पाण्डवानां महास्त्रवित्। गुप्तो भीमेन मेधावी मित्रेण वरुणो यथा।।

dhṛṣṭadyumnastvabhūnnetā pāṇḍavānāṃ mahāstravit| gupto bhīmena medhāvī mitreṇa varuṇo yathā||

Verse 16

स च सेनापरिवृतो द्रोणप्रेप्सुर्महामनाः। पितुर्निकारान्संस्मृत्य रणे कर्माकरोन्महत्।।

sa ca senāparivṛto droṇaprepsurmahāmanāḥ| piturnikārānsaṃsmṛtya raṇe karmākaronmahat||

Verse 17

तस्मिंस्ते पृथिवीपाला द्रोणपार्षतसङ्गरे। नानादिगागता वीराः प्रायशो निधनं गताः।।

tasmiṃste pṛthivīpālā droṇapārṣatasaṅgare| nānādigāgatā vīrāḥ prāyaśo nidhanaṃ gatāḥ||

Verse 18

दिनानि पञ्च तद्युद्धमभूत्परमदारुणम्। ततो द्रोणः परिश्रान्तो धृष्टद्युम्नवशं गतः।।

dināni pañca tadyuddhamabhūtparamadāruṇam| tato droṇaḥ pariśrānto dhṛṣṭadyumnavaśaṃ gataḥ||

Verse 19

ततः सेनापतिरभूत्कर्णो दौर्योधने बले। अक्षौहिणीभिः शिष्टाभिर्वृतः पञ्चभिराहवे।।

tataḥ senāpatirabhūtkarṇo dauryodhane bale| akṣauhiṇībhiḥ śiṣṭābhirvṛtaḥ pañcabhirāhave||

Verse 20

तिस्रस्तु पाण्डुपुत्राणां चम्वो बीभत्सुपालिताः। हतप्रवीरभूयिष्ठा बभूवुः समवस्थिताः।।

tisrastu pāṇḍuputrāṇāṃ camvo bībhatsupālitāḥ| hatapravīrabhūyiṣṭhā babhūvuḥ samavasthitāḥ||

Verse 21

ततः पार्थं समासाद्य पतङ्ग इव पावकम्। पञ्चत्वमगमत्सौतिर्द्वितीयेऽहनि दारुणः।।

tataḥ pārthaṃ samāsādya pataṅga iva pāvakam| pañcatvamagamatsautirdvitīye'hani dāruṇaḥ||

Verse 22

हते कर्णे तु कौरव्या निरुत्साहा हतौजसः। अक्षौहिणीभिस्तिसृभिर्मद्रेशं पर्यवारयन्।।

hate karṇe tu kauravyā nirutsāhā hataujasaḥ| akṣauhiṇībhistisṛbhirmadreśaṃ paryavārayan||

Verse 23

हतिवाहनभूयिष्ठाः पाण्डिवास्तु युधिष्ठिरम्। अक्षौहिण्या निरुत्साहाः शिष्टया पर्यवारयन्।।

hativāhanabhūyiṣṭhāḥ pāṇḍivāstu yudhiṣṭhiram| akṣauhiṇyā nirutsāhāḥ śiṣṭayā paryavārayan||

Verse 24

अवधीन्मद्रराजानं कुरुराजो युधिष्ठिरः। तस्मिंस्तदाऽर्धदिवसे कृत्वा कर्म सुदुष्करम्।।

avadhīnmadrarājānaṃ kururājo yudhiṣṭhiraḥ| tasmiṃstadā'rdhadivase kṛtvā karma suduṣkaram||

Verse 25

हते शल्ये तु शकुनिं सहदेवो महामनाः। आहर्तारं कलेस्तस्य जगानामितविक्रमः।।

hate śalye tu śakuniṃ sahadevo mahāmanāḥ| āhartāraṃ kalestasya jagānāmitavikramaḥ||

Verse 26

निहते शकुनौ राजा धार्तराष्ट्रः सुदुर्मनाः। अपाक्रामद्गदापाणिर्हतभूयिष्ठसैनिकः।।

nihate śakunau rājā dhārtarāṣṭraḥ sudurmanāḥ| apākrāmadgadāpāṇirhatabhūyiṣṭhasainikaḥ||

Verse 27

तमन्वधावत्संक्रुद्धो भीमसेनः प्रतापवान्। ह्रदे द्वैपायने चापि सलिलस्थं ददर्श तम्।।

tamanvadhāvatsaṃkruddho bhīmasenaḥ pratāpavān| hrade dvaipāyane cāpi salilasthaṃ dadarśa tam||

Verse 28

इतशिष्टेन सैन्येन समन्तात्पर्यवार्य तम्। अथोपविविशुर्हृष्टा ह्रदस्थं पञ्च पाण्डवाः।।

itaśiṣṭena sainyena samantātparyavārya tam| athopaviviśurhṛṣṭā hradasthaṃ pañca pāṇḍavāḥ||

Verse 29

विगाह्य सलिलं त्वाशु वाग्बाणैर्भृशविक्षतः। उत्थाय स गदापाणिर्युद्धाय समुपस्थितः।।

vigāhya salilaṃ tvāśu vāgbāṇairbhṛśavikṣataḥ| utthāya sa gadāpāṇiryuddhāya samupasthitaḥ||

Verse 30

ततः स निहतो राजा धार्तराष्ट्रो महारणे। भीमसेनेन विक्रम्य पश्यतां पृथिवीक्षिताम्।।

tataḥ sa nihato rājā dhārtarāṣṭro mahāraṇe| bhīmasenena vikramya paśyatāṃ pṛthivīkṣitām||

Verse 31

ततस्तत्पाण्डवं सैन्यं प्रसुप्तं शिबिरे निशि। निहतं द्रोणपुत्रेण पितुर्वधममृष्यता।।

tatastatpāṇḍavaṃ sainyaṃ prasuptaṃ śibire niśi| nihataṃ droṇaputreṇa piturvadhamamṛṣyatā||

Verse 32

हतपुत्रा हतबला हतमित्रा मया सह। युयुधानसहायेन पञ्च शिष्टास्तु पाण्डवाः।।

hataputrā hatabalā hatamitrā mayā saha| yuyudhānasahāyena pañca śiṣṭāstu pāṇḍavāḥ||

Verse 33

सहैव कृपभोजाभ्यां द्रौणिर्युद्धादमुच्यत। युयुत्सुश्चापि कौरव्यो मुक्तः पाण्डवसंश्रयात्।।

sahaiva kṛpabhojābhyāṃ drauṇiryuddhādamucyata| yuyutsuścāpi kauravyo muktaḥ pāṇḍavasaṃśrayāt||

Verse 34

निहते कौरवेन्द्रे तु सानुबन्धे सुयोधने। विदुरः संजयश्चैव धर्मराजमुपस्थितौ।।

nihate kauravendre tu sānubandhe suyodhane| viduraḥ saṃjayaścaiva dharmarājamupasthitau||

Verse 35

एवं तदभवद्युद्दमहान्यष्टादश प्रभो। यत्र ते पृथिवीपाला निहताः स्वर्गमावसन्।।

evaṃ tadabhavadyuddamahānyaṣṭādaśa prabho| yatra te pṛthivīpālā nihatāḥ svargamāvasan||

Verse 36

वैशम्पायन उवाच। शृण्वतां तु महाराज कथां तां रोमहर्षणीम्। दुःखशोकपरिक्लेशा वृष्णीनामभवंस्तदा।।

vaiśampāyana uvāca| śṛṇvatāṃ tu mahārāja kathāṃ tāṃ romaharṣaṇīm| duḥkhaśokaparikleśā vṛṣṇīnāmabhavaṃstadā||