Adhyaya 58

Verse 1

उदङ्केनाभिज्ञाननिवेदनेनि मदयन्तीतः कुण्डलग्रहणपूर्वकं प्रतिनिवर्तनम्।। 1 ।। मध्येमार्गं क्षुधाविष्टेन तेन बिल्वतरुमारुह्य शाखायां कुण्डलासञ्जनपूर्वकं फलपातनाय शाखाचालनम्।। 2 ।। तत्र पतत्फलघट्टनेन कुण्डलयोरधःपतने केनचिदुरगवरेण तदपहृत्य नागलोकगमनम्।। 3 ।। तत इन्द्रसाहाय्याद्भूविदारणेन नागलोकंगतेनोदङ्केन तत्राश्ववचसा तदपानदेशधमने तन्निर्गतधूमपटलनिरुद्धैः सर्पैरुदङ्काय कुण्डलप्रत्यर्पणम्।। 4 ।। तत उदङ्केन गुरुपत्न्यै कुण्डलप्रदानम्।। 5 ।। वैशम्पायन उवाच। स मित्रसहमासाद्य अभिज्ञानमयाचत। तस्मै ददावभिज्ञानं स चेक्ष्वाकुवरस्तदा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि अष्टपञ्चासोऽध्यायः।। 58 ।।

udaṅkenābhijñānanivedaneni madayantītaḥ kuṇḍalagrahaṇapūrvakaṃ pratinivartanam|| 1 || madhyemārgaṃ kṣudhāviṣṭena tena bilvatarumāruhya śākhāyāṃ kuṇḍalāsañjanapūrvakaṃ phalapātanāya śākhācālanam|| 2 || tatra patatphalaghaṭṭanena kuṇḍalayoradhaḥpatane kenaciduragavareṇa tadapahṛtya nāgalokagamanam|| 3 || tata indrasāhāyyādbhūvidāraṇena nāgalokaṃgatenodaṅkena tatrāśvavacasā tadapānadeśadhamane tannirgatadhūmapaṭalaniruddhaiḥ sarpairudaṅkāya kuṇḍalapratyarpaṇam|| 4 || tata udaṅkena gurupatnyai kuṇḍalapradānam|| 5 || vaiśampāyana uvāca| sa mitrasahamāsādya abhijñānamayācata| tasmai dadāvabhijñānaṃ sa cekṣvākuvarastadā|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi aṣṭapañcāso'dhyāyaḥ|| 58 ||

Verse 2

सौदास उवाच। न चैवैषा गतिः क्षेम्या न चान्या विद्यते गतिः। एतन्मे तत्वमाज्ञाय प्रयच्छ मणिकुण्डले।। मित्रसहः सौदासः अभिज्ञानं श्लोकरूपं ज्ञापकम्।

saudāsa uvāca| na caivaiṣā gatiḥ kṣemyā na cānyā vidyate gatiḥ| etanme tatvamājñāya prayaccha maṇikuṇḍale|| mitrasahaḥ saudāsaḥ abhijñānaṃ ślokarūpaṃ jñāpakam|

Verse 3

इत्युक्तस्तामुदङ्कस्तु भर्तुर्वाक्यमथाब्रवीत्। श्रुत्वा च सा तदा प्रादात्ततस्ते मणिकुण्डले।।

ityuktastāmudaṅkastu bharturvākyamathābravīt| śrutvā ca sā tadā prādāttataste maṇikuṇḍale||

Verse 4

अवाप्य कुण्डले ते तु राजानं पुनरब्रवीत्। किमेतद्गुह्यवचनं श्रोतुमिच्छामि पार्थिव।।

avāpya kuṇḍale te tu rājānaṃ punarabravīt| kimetadguhyavacanaṃ śrotumicchāmi pārthiva||

Verse 5

सौदास उवाच। प्रजाविसर्गाद्विप्रान्वै क्षत्रियाः पूजयन्ति ह। विप्रेभ्यश्चापि बहवो दोषाः प्रादुर्भवन्ति नः।।

saudāsa uvāca| prajāvisargādviprānvai kṣatriyāḥ pūjayanti ha| viprebhyaścāpi bahavo doṣāḥ prādurbhavanti naḥ||

Verse 6

सोहं द्विजेभ्यः प्रणतो विप्राद्दोषमवाप्तवान्। गतिमन्यां न पश्यामि मदयन्तीसहायवान्।।

sohaṃ dvijebhyaḥ praṇato viprāddoṣamavāptavān| gatimanyāṃ na paśyāmi madayantīsahāyavān||

Verse 7

न चान्यामपि पश्यामि गतिं गतिमतांवर। स्वर्गद्वारस्य गमने स्थाने चेह द्विजोत्तम।।

na cānyāmapi paśyāmi gatiṃ gatimatāṃvara| svargadvārasya gamane sthāne ceha dvijottama||

Verse 8

न हि राज्ञा विशेषेण विरुद्धेन द्विजातिभिः। शक्यं हि लोके स्थातुं वै प्रेत्य वा सुखमेधितुम्।।

na hi rājñā viśeṣeṇa viruddhena dvijātibhiḥ| śakyaṃ hi loke sthātuṃ vai pretya vā sukhamedhitum||

Verse 9

तदिष्टे ते मया दत्ते एते स्वे मणिकुण्डले। यः कृतस्तेऽद्य समयः सफलं तं कुरुष्य मे।।

tadiṣṭe te mayā datte ete sve maṇikuṇḍale| yaḥ kṛtaste'dya samayaḥ saphalaṃ taṃ kuruṣya me||

Verse 10

उदङ्क उवाच। राजंस्तथेह कर्तास्मि पुनरेष्यामि ते वशम्। प्रश्नं च कञ्चित्प्रष्टुं त्वां व्यवसिष्ये परंतप।। एषा रक्षोयोनिरूपा। अन्या इतो मुक्तिरूपा।।

udaṅka uvāca| rājaṃstatheha kartāsmi punareṣyāmi te vaśam| praśnaṃ ca kañcitpraṣṭuṃ tvāṃ vyavasiṣye paraṃtapa|| eṣā rakṣoyonirūpā| anyā ito muktirūpā||

Verse 11

सौदास उवाच। ब्रूहि विप्र यथाकामं प्रतिवक्तास्मि ते वचः। छेत्तास्मि संशयं तेऽद्य न मेऽत्राश्ति विचारणा।।

saudāsa uvāca| brūhi vipra yathākāmaṃ prativaktāsmi te vacaḥ| chettāsmi saṃśayaṃ te'dya na me'trāśti vicāraṇā||

Verse 12

उदङ्क उवाच। प्राहुर्वाक्संयतं विप्रं धर्मनैपुणदर्शिनः। मित्रेषु यश्च विषमः स्तेन इत्येव तं विदुः।। ततोदंकाय वै प्रादात्तस्मै ते मणिकुण्डले इति क.ट.थ.पाठः।।

udaṅka uvāca| prāhurvāksaṃyataṃ vipraṃ dharmanaipuṇadarśinaḥ| mitreṣu yaśca viṣamaḥ stena ityeva taṃ viduḥ|| tatodaṃkāya vai prādāttasmai te maṇikuṇḍale iti ka.ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 13

स बवान्मित्रतामद्य सम्प्राप्तो मम पार्थिव। स मे बुद्धिं प्रयच्छस्व सम्मतां पुरुषर्षभ।।

sa bavānmitratāmadya samprāpto mama pārthiva| sa me buddhiṃ prayacchasva sammatāṃ puruṣarṣabha||

Verse 14

अवाप्तार्थोऽहमद्येह भवांश्च पुरुषादकः। भवत्सकाशमागन्तुं क्षमं मम न वेति वै।।

avāptārtho'hamadyeha bhavāṃśca puruṣādakaḥ| bhavatsakāśamāgantuṃ kṣamaṃ mama na veti vai||

Verse 15

सौदास उवाच। क्षमं चेदिह वक्तव्यं मया द्विजवरोत्तम। मत्समीपं द्विजश्रेष्ट नागन्तव्यं कथञ्चन।।

saudāsa uvāca| kṣamaṃ cediha vaktavyaṃ mayā dvijavarottama| matsamīpaṃ dvijaśreṣṭa nāgantavyaṃ kathañcana||

Verse 16

एवं तव प्रपश्यामि श्रेयो भृगुकुलोद्वह। आगच्छतो हि ते विप्रि भवेन्मृर्त्युन संशयः।। निवृत्तिस्मि परं तपेति झ.पाठः।। प्राप्तवान्सङ्गतिं मित्रं धर्मनैपुण्यदर्शनादिति क.ट.थ.पाठः।।

evaṃ tava prapaśyāmi śreyo bhṛgukulodvaha| āgacchato hi te vipri bhavenmṛrtyuna saṃśayaḥ|| nivṛttismi paraṃ tapeti jha.pāṭhaḥ|| prāptavānsaṅgatiṃ mitraṃ dharmanaipuṇyadarśanāditi ka.ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 17

वैशम्पायन उवाच। इत्युक्तः स तदा राजा क्षमं बुद्धिमता हितम्। अनुज्ञाप्य स राजानमहल्यां प्रति जग्मिवान्।।

vaiśampāyana uvāca| ityuktaḥ sa tadā rājā kṣamaṃ buddhimatā hitam| anujñāpya sa rājānamahalyāṃ prati jagmivān||

Verse 18

गृहीत्वा कुण्डले दिव्ये गुरुपत्न्याः प्रियंकरः। जवेन महता प्रायाद्गौतमस्याश्रमं प्रति।।

gṛhītvā kuṇḍale divye gurupatnyāḥ priyaṃkaraḥ| javena mahatā prāyādgautamasyāśramaṃ prati||

Verse 19

यथा तयो रक्षणं च मदयन्त्याऽभिभाषितम्। तथा ते कुण्डले बध्वा तदा कृष्णाजिनेऽनयत्।।

yathā tayo rakṣaṇaṃ ca madayantyā'bhibhāṣitam| tathā te kuṇḍale badhvā tadā kṛṣṇājine'nayat||

Verse 20

स कस्मिंश्चित्क्षुधाविष्टः फलभारसमन्वितम्। बिल्वं ददर्श विप्रर्षिरारुरोह च तं ततः।।

sa kasmiṃścitkṣudhāviṣṭaḥ phalabhārasamanvitam| bilvaṃ dadarśa viprarṣirāruroha ca taṃ tataḥ||

Verse 21

शाखास्वासज्य तस्यैव कृष्णाजिनमरिंदम। पातयामास बिल्वानि तदा स द्विजपुङ्गवः।।

śākhāsvāsajya tasyaiva kṛṣṇājinamariṃdama| pātayāmāsa bilvāni tadā sa dvijapuṅgavaḥ||

Verse 22

अथ पातयमानस्य बिल्वापहृतचक्षुषः। न्यपतंस्तानि बिल्वानि तस्मिन्नेवाजिने विभो।।

atha pātayamānasya bilvāpahṛtacakṣuṣaḥ| nyapataṃstāni bilvāni tasminnevājine vibho||

Verse 23

यस्मिंस्ते कुण्डले बद्धे तदा द्विजवरेण वै। बिल्वप्रहारैस्तस्याथ व्यशीर्यद्बन्धनं ततः।।

yasmiṃste kuṇḍale baddhe tadā dvijavareṇa vai| bilvaprahāraistasyātha vyaśīryadbandhanaṃ tataḥ||

Verse 24

सकुण्डलं तदजिनं पपात सहसा तरोः। विशीर्णबन्धने तस्मिन्गते कृष्णाजिने महीम्।।

sakuṇḍalaṃ tadajinaṃ papāta sahasā taroḥ| viśīrṇabandhane tasmingate kṛṣṇājine mahīm||

Verse 25

अपश्यद्भुजगः कश्चित्ते तत्र मणिकुण्डले। ऐरावतकुलोद्भूतः शीघ्रो भूत्वा तदा हि सः।।

apaśyadbhujagaḥ kaścitte tatra maṇikuṇḍale| airāvatakulodbhūtaḥ śīghro bhūtvā tadā hi saḥ||

Verse 26

विदश्यास्येन वल्मीकं विवेशाथ स कुण्डले। ह्रियमाणे तु दृष्ट्वा स कुण्डले भुजगेन ह।। तत्रैव तु प्रवक्ष्यामि श्रेयो भृगुकुलोद्वहेति क.ट.थ.पाठः।।

vidaśyāsyena valmīkaṃ viveśātha sa kuṇḍale| hriyamāṇe tu dṛṣṭvā sa kuṇḍale bhujagena ha|| tatraiva tu pravakṣyāmi śreyo bhṛgukulodvaheti ka.ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 27

पपात वृक्षात्सोद्वेगो दुःखात्परमकोपनः। स दण्डकाष्ठमादाय वल्मीकमखनत्तदा।।

papāta vṛkṣātsodvego duḥkhātparamakopanaḥ| sa daṇḍakāṣṭhamādāya valmīkamakhanattadā||

Verse 28

[अहानि त्रिंशदव्यग्रः पञ्च चान्यानि भारत।] क्रोधामर्षाभिसंतप्तस्तदा ब्राह्मणिसत्तमः।।

[ahāni triṃśadavyagraḥ pañca cānyāni bhārata|] krodhāmarṣābhisaṃtaptastadā brāhmaṇisattamaḥ||

Verse 29

तस्य वेगमसह्यं तमसहन्ती वसुन्धरा। दण्डकाष्ठाभिनुन्नाङ्गी चचाल भृशमाकुला। ततः खनत एवाथ विप्रर्षेर्धरणीतलम् नागलोकस्य पन्थानं कर्तुकामस्य निश्चयात्।।

tasya vegamasahyaṃ tamasahantī vasundharā| daṇḍakāṣṭhābhinunnāṅgī cacāla bhṛśamākulā| tataḥ khanata evātha viprarṣerdharaṇītalam nāgalokasya panthānaṃ kartukāmasya niścayāt||

Verse 30

रथेन हरियुक्तेन तं देशमुपजग्मिवान्। वज्रपाणिर्महातेजास्तं ददर्श द्विजोत्तमम्।।

rathena hariyuktena taṃ deśamupajagmivān| vajrapāṇirmahātejāstaṃ dadarśa dvijottamam||

Verse 31

वैशम्पायन उवाच। स तु तं ब्राह्मणो भूत्वा तस्य दुःखेन दुःखितः। उदङ्कमब्रवीद्वाक्यं नैतच्छक्यं त्वयेति वै।।

vaiśampāyana uvāca| sa tu taṃ brāhmaṇo bhūtvā tasya duḥkhena duḥkhitaḥ| udaṅkamabravīdvākyaṃ naitacchakyaṃ tvayeti vai||

Verse 32

इतो हि नागलोको वै योजनानि सहस्रशः। न दण्डकाष्ठसाध्यं च मन्ये कार्यमिदं तव।।

ito hi nāgaloko vai yojanāni sahasraśaḥ| na daṇḍakāṣṭhasādhyaṃ ca manye kāryamidaṃ tava||

Verse 33

उदङ्क उवाच। नागलोके यदि ब्रह्मन्न शक्ये कुण्डले मया। प्राप्तुं प्राणान्विमोक्ष्यामि पश्यतस्ते द्विजोत्तम।।

udaṅka uvāca| nāgaloke yadi brahmanna śakye kuṇḍale mayā| prāptuṃ prāṇānvimokṣyāmi paśyataste dvijottama||

Verse 34

वैशम्पायन उवाच। यदा स नाशकत्तस्य निश्चयं कर्तुमन्यथा। वज्रपाणिस्तदा दण्डं वज्रास्त्रेण युयोज ह।।

vaiśampāyana uvāca| yadā sa nāśakattasya niścayaṃ kartumanyathā| vajrapāṇistadā daṇḍaṃ vajrāstreṇa yuyoja ha||

Verse 35

ततो वज्रप्रहारैस्तैर्दार्यमाणा वसुन्धर। नागलोकस्य पन्थानमकरोज्जनमेजय।।

tato vajraprahāraistairdāryamāṇā vasundhara| nāgalokasya panthānamakarojjanamejaya||

Verse 36

स तेन मार्गेण तदा नागलोकं विवेश ह। ददर्श नागलोकं च योजनानि सहस्रशः।।

sa tena mārgeṇa tadā nāgalokaṃ viveśa ha| dadarśa nāgalokaṃ ca yojanāni sahasraśaḥ||

Verse 37

प्रकारनिचयैर्दिव्यैर्मणिमुक्तास्वलङ्कृतैः। उपपन्नं महाभाग शातकुम्भमयैस्तथा।।

prakāranicayairdivyairmaṇimuktāsvalaṅkṛtaiḥ| upapannaṃ mahābhāga śātakumbhamayaistathā||

Verse 38

वापीः स्फटिकसोपाना नदीस्च विमलोदकाः। ददर्श वृक्षांश्च बहून्नानाद्विजगणायुतान्।।

vāpīḥ sphaṭikasopānā nadīsca vimalodakāḥ| dadarśa vṛkṣāṃśca bahūnnānādvijagaṇāyutān||

Verse 39

तस्य लोकस्य च द्वारं स ददर्श भृगूद्वहः। पञ्चयोजनविस्तारमायतं शतयोजनम्।।

tasya lokasya ca dvāraṃ sa dadarśa bhṛgūdvahaḥ| pañcayojanavistāramāyataṃ śatayojanam||

Verse 40

नागलोकमुदङ्कस्तु प्रेक्ष्य दीनोऽभवत्तदा। निराशश्चाभवत्तत्र कुण्डलाहरणे पुनः।।

nāgalokamudaṅkastu prekṣya dīno'bhavattadā| nirāśaścābhavattatra kuṇḍalāharaṇe punaḥ||

Verse 41

तत्र प्रोवाच तुरगस्तं कृष्णश्वेतवालधिः। ताम्रास्यनेत्रः कौरव्यः प्रज्वलन्निव तेजसा।।

tatra provāca turagastaṃ kṛṣṇaśvetavāladhiḥ| tāmrāsyanetraḥ kauravyaḥ prajvalanniva tejasā||

Verse 42

धमस्वापानमेतन्मे ततस्त्वं विप्र लप्स्यसे। ऐरावतसुतेनेहि तव्रानीते हि कुण्डले।।

dhamasvāpānametanme tatastvaṃ vipra lapsyase| airāvatasutenehi tavrānīte hi kuṇḍale||

Verse 43

मा जुगुप्सां कृथाः पुत्र त्वमत्रार्थे कथञ्चन।। त्वयैतद्धि समाचीर्णं गौतमस्याश्रमे तदा।।

mā jugupsāṃ kṛthāḥ putra tvamatrārthe kathañcana|| tvayaitaddhi samācīrṇaṃ gautamasyāśrame tadā||

Verse 44

उदङ्ग उवाच। कथं भवन्तं जानीयामुपाध्यायाश्रमं प्रति। यन्मया चीर्णपूर्वं हि श्रोतुमिच्छामि तद्ध्यहम्।।

udaṅga uvāca| kathaṃ bhavantaṃ jānīyāmupādhyāyāśramaṃ prati| yanmayā cīrṇapūrvaṃ hi śrotumicchāmi taddhyaham||

Verse 45

अश्व उवाच। गुरोर्गुरु मां जानीहि ज्वलन्तं जातवेदसम्। त्वया ह्यहं सदा विप्र गुरोरर्थेऽभिपूजितः।।

aśva uvāca| gurorguru māṃ jānīhi jvalantaṃ jātavedasam| tvayā hyahaṃ sadā vipra gurorarthe'bhipūjitaḥ||

Verse 46

विधिवत्सततं विप्र शुचिना भृगुनन्दन। तस्माच्छ्रेयो विधास्यामि तवैवं कुरु माचिरम्।।

vidhivatsatataṃ vipra śucinā bhṛgunandana| tasmācchreyo vidhāsyāmi tavaivaṃ kuru māciram||

Verse 47

इत्युक्तस्तु तथाऽकार्षीदुदङ्कश्चित्रभानुना। ताम्रार्चिः प्रीतिमांश्चापि प्रजज्वाल दिधक्षया।।

ityuktastu tathā'kārṣīdudaṅkaścitrabhānunā| tāmrārciḥ prītimāṃścāpi prajajvāla didhakṣayā||

Verse 48

ततोऽस्य रोमकूपेभ्यो ध्मायमानस्य भारत। घनः प्रादुरभूद्धूमो नागलोकभयावहः।।

tato'sya romakūpebhyo dhmāyamānasya bhārata| ghanaḥ prādurabhūddhūmo nāgalokabhayāvahaḥ||

Verse 49

तेन धूमेन महता वर्धमानेन भारत। नागलोके महाराज न प्राज्ञायत किञ्चन।।

tena dhūmena mahatā vardhamānena bhārata| nāgaloke mahārāja na prājñāyata kiñcana||

Verse 50

हाहाकृतमभूत्सर्वमैरावतिनिवेशनम्। वासुकिप्रमुखानां च नागानां जनमेजय।।

hāhākṛtamabhūtsarvamairāvatiniveśanam| vāsukipramukhānāṃ ca nāgānāṃ janamejaya||

Verse 51

न प्राकाशन्त वेश्मानि धूमरुद्धानि भारत। नीहारसंवृतानीव वनानि गिरयस्तथा।।

na prākāśanta veśmāni dhūmaruddhāni bhārata| nīhārasaṃvṛtānīva vanāni girayastathā||

Verse 52

ते धूमरक्तनयना वह्नितेजोभितापिताः। आजग्मुर्निश्चयं ज्ञातुं भार्गवस्य महात्मनः।।

te dhūmaraktanayanā vahnitejobhitāpitāḥ| ājagmurniścayaṃ jñātuṃ bhārgavasya mahātmanaḥ||

Verse 53

श्रुत्वा च निश्चयं तस्य महर्षेरतितेजसः। सम्भ्रान्तनयनाः सर्वे पूजां चक्रुर्यथाविधि।।

śrutvā ca niścayaṃ tasya maharṣeratitejasaḥ| sambhrāntanayanāḥ sarve pūjāṃ cakruryathāvidhi||

Verse 54

सर्वे प्राञ्जलयो नागा वृद्धबालपुरोगमाः। शिरोभिः प्रणिपत्योचुः प्रसीद भगवन्निति।।

sarve prāñjalayo nāgā vṛddhabālapurogamāḥ| śirobhiḥ praṇipatyocuḥ prasīda bhagavanniti||

Verse 55

प्रसाद्य ब्राह्मणं ते तु पाद्यमर्घ्यं निवेद्य च। प्रायच्छन्कुण्डले दिव्ये पन्नगाः परमार्चिते।।

prasādya brāhmaṇaṃ te tu pādyamarghyaṃ nivedya ca| prāyacchankuṇḍale divye pannagāḥ paramārcite||

Verse 56

ततः स पूजितो नागैस्तदोदङ्कः प्रतापवान्। अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा जगाम गुरुसद्म तत्।।

tataḥ sa pūjito nāgaistadodaṅkaḥ pratāpavān| agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā jagāma gurusadma tat||

Verse 57

स गत्वा त्वरितो राजन्गौतमस्य निवेशनम्। प्रायच्छत्कुण्डले दिव्ये गुरुपत्न्यास्तदाऽनघ।।

sa gatvā tvarito rājangautamasya niveśanam| prāyacchatkuṇḍale divye gurupatnyāstadā'nagha||

Verse 58

वासुकिप्रमुकानां च नागानां जनमेजय। सर्वं शशंस गुरेव यथावद्द्विजसत्तमः।।

vāsukipramukānāṃ ca nāgānāṃ janamejaya| sarvaṃ śaśaṃsa gureva yathāvaddvijasattamaḥ||

Verse 59

एवं महात्मना तेन त्रींलोकाञ्जनमेजय। परिक्रम्याहृते दिव्ये ततस्ते मणिकुण्डले।।

evaṃ mahātmanā tena trīṃlokāñjanamejaya| parikramyāhṛte divye tataste maṇikuṇḍale||

Verse 60

एवंप्रभावः स मुनिरुदङ्को भरतर्षभ। परेण तपसा युक्तो यन्मां त्वं परिपृच्छसि।

evaṃprabhāvaḥ sa munirudaṅko bharatarṣabha| pareṇa tapasā yukto yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi|