Adhyaya 57

Verse 1

शापाद्राक्षसत्वं गतेन सौदासेनोदङ्कभक्षणोद्यमे उदङ्केन पुनः प्रत्यागमनप्रतिज्ञापूर्वकं तम्प्रति कुण्डलयाचनम्।। 1 ।। उदङ्केन सौदासवचसा तत्पत्नींप्रति कुण्डलयाचने तया तम्प्रति मणिकुण्डलमहिमादिकथनपूर्वकं राजाभिज्ञानानयनचोदना।। 2 ।। वैशम्पायन उवाच। स तं दृष्ट्वा तथाभूतं राजानं घोरदर्शनम्। दीर्घश्मश्रुधरं नॄणां शोणितेन समुक्षितम्।।

śāpādrākṣasatvaṃ gatena saudāsenodaṅkabhakṣaṇodyame udaṅkena punaḥ pratyāgamanapratijñāpūrvakaṃ tamprati kuṇḍalayācanam|| 1 || udaṅkena saudāsavacasā tatpatnīṃprati kuṇḍalayācane tayā tamprati maṇikuṇḍalamahimādikathanapūrvakaṃ rājābhijñānānayanacodanā|| 2 || vaiśampāyana uvāca| sa taṃ dṛṣṭvā tathābhūtaṃ rājānaṃ ghoradarśanam| dīrghaśmaśrudharaṃ nṝṇāṃ śoṇitena samukṣitam||

Verse 2

चकार न व्यथां विप्रो राजा त्वेनमथाब्रवीत्। प्रत्युत्थाय महातेजा भयकर्ता यमोपमः।।

cakāra na vyathāṃ vipro rājā tvenamathābravīt| pratyutthāya mahātejā bhayakartā yamopamaḥ||

Verse 3

दिष्ट्या त्वमसि कल्याण षष्ठे काले ममान्तिकम्। भक्ष्यं मृगयमाणस्य सम्प्राप्तो द्विजसत्तम।।

diṣṭyā tvamasi kalyāṇa ṣaṣṭhe kāle mamāntikam| bhakṣyaṃ mṛgayamāṇasya samprāpto dvijasattama||

Verse 4

उदङ्ग उवाच। राजन्गुर्वर्थिनं विद्धि चरन्तं मामिहागतम्। न च गुर्वर्थमुद्युक्तं हिंस्यमाहुर्मनीषिणः।।

udaṅga uvāca| rājangurvarthinaṃ viddhi carantaṃ māmihāgatam| na ca gurvarthamudyuktaṃ hiṃsyamāhurmanīṣiṇaḥ||

Verse 5

राजोवाच। षष्ठे काले ममाहारो विहितो द्विजसत्तम। न शक्यस्त्वं समुत्स्रष्टुं क्षुधितेन मयाऽद्य वै।।

rājovāca| ṣaṣṭhe kāle mamāhāro vihito dvijasattama| na śakyastvaṃ samutsraṣṭuṃ kṣudhitena mayā'dya vai||

Verse 6

उदङ्क उवाच। एवमस्तु महाराजि समयः क्रियतां तु मे। गुर्वर्थमभिनिर्वर्त्य पुनरेष्यामि ते वशम्।।

udaṅka uvāca| evamastu mahārāji samayaḥ kriyatāṃ tu me| gurvarthamabhinirvartya punareṣyāmi te vaśam||

Verse 7

संश्रुतश्च मया योऽर्थो गुरवे राजसत्तम। त्वदधीनः स राजेन्द्र तं त्वां भिक्षे नरेश्वर।।

saṃśrutaśca mayā yo'rtho gurave rājasattama| tvadadhīnaḥ sa rājendra taṃ tvāṃ bhikṣe nareśvara||

Verse 8

ददासि विप्रमुख्येभ्यस्त्वं हि रत्नानि नित्यदा। दाता च त्वं नरव्याघ्र पात्रभूतः क्षिताविह। पात्रं प्रतिग्रहे चापि विद्धि मां नृपसत्तम।।

dadāsi vipramukhyebhyastvaṃ hi ratnāni nityadā| dātā ca tvaṃ naravyāghra pātrabhūtaḥ kṣitāviha| pātraṃ pratigrahe cāpi viddhi māṃ nṛpasattama||

Verse 9

उपाहृत्य गुरोरर्थं त्वदायत्तमरिंदम। समयेनेह राजेन्द्र पुनरेष्यामि ते वशम्।।

upāhṛtya gurorarthaṃ tvadāyattamariṃdama| samayeneha rājendra punareṣyāmi te vaśam||

Verse 10

सत्यं ते प्रतिजानामि नात्र मिथ्या कथञ्चन। अनृतं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा।।

satyaṃ te pratijānāmi nātra mithyā kathañcana| anṛtaṃ noktapūrvaṃ me svaireṣvapi kuto'nyathā||

Verse 11

सौदास उवाच। यदि मत्तस्तवायत्तो गुर्वर्थः कृत एव सः। यदि चास्ति प्रतिग्राह्यं साम्प्रतं तद्वदस्व मे।।

saudāsa uvāca| yadi mattastavāyatto gurvarthaḥ kṛta eva saḥ| yadi cāsti pratigrāhyaṃ sāmprataṃ tadvadasva me||

Verse 12

उदङ्क उवाच। प्रतिग्राह्यो मतो मे त्वं सदैव पुरुषर्षभ। सोहं त्वामनुसम्प्राप्तो भिक्षितुं मणिकुण्डले।।

udaṅka uvāca| pratigrāhyo mato me tvaṃ sadaiva puruṣarṣabha| sohaṃ tvāmanusamprāpto bhikṣituṃ maṇikuṇḍale||

Verse 13

सौदास उवाच। पत्न्यास्ते मम विप्रर्षे उचिते मणिकुण्डले। वरयार्थं त्वमन्यं वै तं ते दास्यामि सुव्रत।।

saudāsa uvāca| patnyāste mama viprarṣe ucite maṇikuṇḍale| varayārthaṃ tvamanyaṃ vai taṃ te dāsyāmi suvrata||

Verse 14

उदङ्ग उवाच। अलं ते व्यपदेशेन प्रमाणं यदि ते वयम्। प्रयच्छ कुण्डले मह्यं सत्यवाग्भव पार्थिव।।

udaṅga uvāca| alaṃ te vyapadeśena pramāṇaṃ yadi te vayam| prayaccha kuṇḍale mahyaṃ satyavāgbhava pārthiva||

Verse 15

वैशम्पायन उवाच। इत्युक्तस्त्वब्रवीद्राजा तमुदङ्कं पुनर्वचः। गच्छ मद्वचनाद्देवीं ब्रूहि देहीति सत्तम।।

vaiśampāyana uvāca| ityuktastvabravīdrājā tamudaṅkaṃ punarvacaḥ| gaccha madvacanāddevīṃ brūhi dehīti sattama||

Verse 16

सैवमुक्ता त्वया नूनं मद्वाक्येन शुचिव्रता। प्रदास्यति द्विजश्रेष्ठ कुण्डले ते न संशयः।।

saivamuktā tvayā nūnaṃ madvākyena śucivratā| pradāsyati dvijaśreṣṭha kuṇḍale te na saṃśayaḥ||

Verse 17

उदङ्क उवाच। क्व पत्नी भवतः शक्या मया द्रष्टुं नरेश्वर। स्वयं वाऽपि भवान्पत्नीं किमर्थं नोपसर्पति।।

udaṅka uvāca| kva patnī bhavataḥ śakyā mayā draṣṭuṃ nareśvara| svayaṃ vā'pi bhavānpatnīṃ kimarthaṃ nopasarpati||

Verse 18

सौदास उवाच। तां द्रक्ष्यति भवानद्य कास्मिंश्चिद्वननिर्झरे। षष्ठे काले न हि मया सा शक्या द्रष्टुमद्य वै।।

saudāsa uvāca| tāṃ drakṣyati bhavānadya kāsmiṃścidvananirjhare| ṣaṣṭhe kāle na hi mayā sā śakyā draṣṭumadya vai||

Verse 19

वैशम्पायन उवाच। उदङ्कस्तु तथोक्तः स जगाम भरतर्षभ। मदयन्तीं च दृष्ट्वा स ज्ञापयत्स्वप्रयोजनम्।।

vaiśampāyana uvāca| udaṅkastu tathoktaḥ sa jagāma bharatarṣabha| madayantīṃ ca dṛṣṭvā sa jñāpayatsvaprayojanam||

Verse 20

सौदासवचनं श्रुत्वा ततः सा पृथुलोचना। प्रत्युवाच महावुद्धिमुदङ्कं जनमेजय।।

saudāsavacanaṃ śrutvā tataḥ sā pṛthulocanā| pratyuvāca mahāvuddhimudaṅkaṃ janamejaya||

Verse 21

एवमेतन्महाब्रह्मन्नानृतं वदसेऽनघ। अभिज्ञानं तु किञ्चित्त्वं समानयितुमर्हसि।।

evametanmahābrahmannānṛtaṃ vadase'nagha| abhijñānaṃ tu kiñcittvaṃ samānayitumarhasi||

Verse 22

इमे हि दिव्ये मणिकुण्डले मे देवाश्च यक्षाश्च महर्षयश्च। तैस्तैरुपायैरपहर्तुकामा- श्छिद्रेषु नित्यं परितर्कयन्ति।।

ime hi divye maṇikuṇḍale me devāśca yakṣāśca maharṣayaśca| taistairupāyairapahartukāmā- śchidreṣu nityaṃ paritarkayanti||

Verse 23

निक्षिप्तमेतद्भुवि पन्नगास्तु रत्नं समासाद्य परामृशेयुः। यक्षास्तथोच्छिष्टधृतं सुराश्च निद्रावशाद्वा परिधर्षयेयुः।।

nikṣiptametadbhuvi pannagāstu ratnaṃ samāsādya parāmṛśeyuḥ| yakṣāstathocchiṣṭadhṛtaṃ surāśca nidrāvaśādvā paridharṣayeyuḥ||

Verse 24

छिद्रेष्वेतेष्विमे नित्यं ह्रियते द्विजसत्तम। देवराक्षसनागानामप्रमत्तेनि धार्यते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि सप्तपञ्चाशोऽध्यायः।। 57 ।।

chidreṣveteṣvime nityaṃ hriyate dvijasattama| devarākṣasanāgānāmapramatteni dhāryate|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi saptapañcāśo'dhyāyaḥ|| 57 ||

Verse 25

एते दिवापि भासेते रात्रौ च द्विजसत्तम। नक्तं नक्षत्रताराणां प्रभामाक्षिप्य वर्ततः।।

ete divāpi bhāsete rātrau ca dvijasattama| naktaṃ nakṣatratārāṇāṃ prabhāmākṣipya vartataḥ||

Verse 26

एते ह्यामुच्य भगन्क्षुत्पिपासाभयं कुतः। विषाग्निश्वापदेभ्यश्च भयं जातु न विद्यते।।

ete hyāmucya bhagankṣutpipāsābhayaṃ kutaḥ| viṣāgniśvāpadebhyaśca bhayaṃ jātu na vidyate||

Verse 27

ह्रस्वेन चैते आमुक्ते भवतो ह्रस्वके तदा। अनुरूपेण चामुक्ते जायेते तत्प्रमाणके।।

hrasvena caite āmukte bhavato hrasvake tadā| anurūpeṇa cāmukte jāyete tatpramāṇake||

Verse 28

एवंविधे ममैते वै कुण्डले परमार्चिते। त्रिषु लोकेषु विज्ञाते तदभिज्ञानमानय।।

evaṃvidhe mamaite vai kuṇḍale paramārcite| triṣu lokeṣu vijñāte tadabhijñānamānaya||