Adhyaya 56

Verse 1

वैशंपायनेन जनमेजयंप्रत्युदङ्कोपाख्यानकथनारम्भः।। 1 ।। उदङ्ककृतपरिचर्याविशेषतुष्टेन गौतमेन तस्मै प्रीत्यतिशयेन चिरादपि गृहगमनायाभ्यननुज्ञानम्।। 2 ।। कदाचन गुरुशासनेन काष्ठभारमाहृतवतोदङ्केन काष्ठलग्नजरापलितनिजकेशावलोकनेन परिदेवनम्।। 3 ।। ततस्तदबोधितनिजरोदनहेतुना गुरुणा तस्मै निजतनयाप्रतिपादनम्।। 4 ।। ततस्तेन गुरुपत्नीनिदेशेन कुण्डलयाचनाय सौदासंप्रति गमनम्।। 5 ।। जनमेजय उवाच। उदङ्कः केन तपसा संयुक्तो वै महामनाः। यः शापं दातुकामोऽभूद्विष्णवे प्रभविष्ववे।।

vaiśaṃpāyanena janamejayaṃpratyudaṅkopākhyānakathanārambhaḥ|| 1 || udaṅkakṛtaparicaryāviśeṣatuṣṭena gautamena tasmai prītyatiśayena cirādapi gṛhagamanāyābhyananujñānam|| 2 || kadācana guruśāsanena kāṣṭhabhāramāhṛtavatodaṅkena kāṣṭhalagnajarāpalitanijakeśāvalokanena paridevanam|| 3 || tatastadabodhitanijarodanahetunā guruṇā tasmai nijatanayāpratipādanam|| 4 || tatastena gurupatnīnideśena kuṇḍalayācanāya saudāsaṃprati gamanam|| 5 || janamejaya uvāca| udaṅkaḥ kena tapasā saṃyukto vai mahāmanāḥ| yaḥ śāpaṃ dātukāmo'bhūdviṣṇave prabhaviṣvave||

Verse 2

वैशम्पायन उवाच। उदङ्को महता युक्तस्तपसा जनमेजय। गुरभक्तः स तेजस्वी नान्यत्किञ्चिदपूजयत्।।

vaiśampāyana uvāca| udaṅko mahatā yuktastapasā janamejaya| gurabhaktaḥ sa tejasvī nānyatkiñcidapūjayat||

Verse 3

सर्वेषामृषिपुत्राणामेष आसीन्मनोरथः। औदङ्कीं गुरुवृत्तिं वै प्राप्नुयामेति भारत।।

sarveṣāmṛṣiputrāṇāmeṣa āsīnmanorathaḥ| audaṅkīṃ guruvṛttiṃ vai prāpnuyāmeti bhārata||

Verse 4

गौतमस्य तु शिष्याणां बहूनां जनमेजय। उदङ्केऽभ्यधिका प्रीतिः स्नेहश्चैवाभवत्तदा।।

gautamasya tu śiṣyāṇāṃ bahūnāṃ janamejaya| udaṅke'bhyadhikā prītiḥ snehaścaivābhavattadā||

Verse 5

स तस्य दमशौचाभ्यां विक्रान्तेन च कर्मणा। सम्यक्चैवोपचारेण गौतमः प्रीतिमानभूत्।।

sa tasya damaśaucābhyāṃ vikrāntena ca karmaṇā| samyakcaivopacāreṇa gautamaḥ prītimānabhūt||

Verse 6

अथ शिष्यसहस्राणि समनुज्ञाय गौतमः। उदङ्कं परया प्रीत्या नाभ्यनुज्ञातुमैच्छत।।

atha śiṣyasahasrāṇi samanujñāya gautamaḥ| udaṅkaṃ parayā prītyā nābhyanujñātumaicchata||

Verse 7

तं क्रमेण जरा तात प्रतिपेदे महामुनिम्। न चान्वबुध्यत तदा स मुनिर्गुरुवत्सलः।।

taṃ krameṇa jarā tāta pratipede mahāmunim| na cānvabudhyata tadā sa munirguruvatsalaḥ||

Verse 8

ततः कदाचिद्राजेन्द्र काष्ठान्यानयितुं ययौ। उदङ्कः काष्ठभारं च महान्तं समुपानयत्।।

tataḥ kadācidrājendra kāṣṭhānyānayituṃ yayau| udaṅkaḥ kāṣṭhabhāraṃ ca mahāntaṃ samupānayat||

Verse 9

स तद्भाराभिभूतात्मा काष्ठभारमरिंदम। निचिक्षेप क्षितौ राजन्परिश्रान्तो बुभुक्षितः।।

sa tadbhārābhibhūtātmā kāṣṭhabhāramariṃdama| nicikṣepa kṣitau rājanpariśrānto bubhukṣitaḥ||

Verse 10

तस्य काष्ठे विलग्नाऽभूज्जटा रूप्यसमप्रभा। ततः काष्ठैः सह तदा पपात धरणीतलम्।।

tasya kāṣṭhe vilagnā'bhūjjaṭā rūpyasamaprabhā| tataḥ kāṣṭhaiḥ saha tadā papāta dharaṇītalam||

Verse 11

ततः स भारनिष्पिष्टः क्षुधाविष्टश्च भारत। दृष्ट्वा तां वयसोऽवस्थां रुरोदार्तस्वरं तदा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि षट्पञ्चाशोऽध्यायः।। 56 ।।

tataḥ sa bhāraniṣpiṣṭaḥ kṣudhāviṣṭaśca bhārata| dṛṣṭvā tāṃ vayaso'vasthāṃ rurodārtasvaraṃ tadā|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi ṣaṭpañcāśo'dhyāyaḥ|| 56 ||

Verse 12

ततो गुरुसुता तस्य पद्मपत्रनिभानना। जग्राहाश्रूणि सुश्रोणी करेण पृथुलोचना। पितुर्नियोगाद्भावज्ञा शिरसाऽवनता तदा।।

tato gurusutā tasya padmapatranibhānanā| jagrāhāśrūṇi suśroṇī kareṇa pṛthulocanā| piturniyogādbhāvajñā śirasā'vanatā tadā||

Verse 13

तस्या निपेततुर्दग्धौ करौ तैरश्रुबिन्दुभिः। न हि तानश्रुपातांस्तु शक्ता धारयितुं मही। गौतमस्त्वब्रवीद्विप्रमुदङ्कं प्रीतमानसः।।

tasyā nipetaturdagdhau karau tairaśrubindubhiḥ| na hi tānaśrupātāṃstu śaktā dhārayituṃ mahī| gautamastvabravīdvipramudaṅkaṃ prītamānasaḥ||

Verse 14

कस्मात्तात तवाद्येह शोकोत्तरमिदं मनः। स स्वैरं ब्रूहि विप्रर्षे श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः।।

kasmāttāta tavādyeha śokottaramidaṃ manaḥ| sa svairaṃ brūhi viprarṣe śrotumicchāmi tattvataḥ||

Verse 15

उदङ्क उवाच। भवद्गतेन मनसा भवत्प्रियचिकीर्षया। भवद्भक्तिगतेनेह भवद्भावानुगेन च।।

udaṅka uvāca| bhavadgatena manasā bhavatpriyacikīrṣayā| bhavadbhaktigateneha bhavadbhāvānugena ca||

Verse 16

जरेयं नाघबुद्धा मे नाभिज्ञातं सुखं च मे। शतवर्षोषितं मां हि न त्वमन्यनुजानिथाः।। निष्पिष्टः चूर्णीभूत इव। कवेरार्तस्य धीमत इति क.ट.थ.पाठः।।

jareyaṃ nāghabuddhā me nābhijñātaṃ sukhaṃ ca me| śatavarṣoṣitaṃ māṃ hi na tvamanyanujānithāḥ|| niṣpiṣṭaḥ cūrṇībhūta iva| kaverārtasya dhīmata iti ka.ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 17

भवता त्वभ्यनुज्ञाताः शिष्याः प्रत्यवरा मम। उपपन्ना द्विजश्रेष्ठ शतशोऽथ सहस्रशः।।

bhavatā tvabhyanujñātāḥ śiṣyāḥ pratyavarā mama| upapannā dvijaśreṣṭha śataśo'tha sahasraśaḥ||

Verse 18

गौतम उवाच। त्वत्प्रीतियुक्तेन मया गुरुशुश्रूषया तव। व्यतिक्रामन्महाकालो नावबुद्धो द्विजर्षभ।।

gautama uvāca| tvatprītiyuktena mayā guruśuśrūṣayā tava| vyatikrāmanmahākālo nāvabuddho dvijarṣabha||

Verse 19

किं त्वद्य यदि ते श्रद्धा गमनं प्रति भार्गव। अनुज्ञां प्रतिगृह्य त्वं स्वगृहान्गच्छ माचिरम्।।

kiṃ tvadya yadi te śraddhā gamanaṃ prati bhārgava| anujñāṃ pratigṛhya tvaṃ svagṛhāngaccha māciram||

Verse 20

उदङ्क उवाच। गुर्वर्तं कं प्रयच्छामि ब्रूहि त्वं द्विजसत्तम। तमुपाहृत्य गच्छेयमनुज्ञातस्त्वया विभो।।

udaṅka uvāca| gurvartaṃ kaṃ prayacchāmi brūhi tvaṃ dvijasattama| tamupāhṛtya gaccheyamanujñātastvayā vibho||

Verse 21

गौतम उवाच। दक्षिणापरितोषो वै गुरूणां सद्भिरुच्यते। तवि ह्याचरतो धर्मं तुष्टोऽहं वै न संशयः। इत्थं च परितुष्टं मां विजानीहि भृगूद्वह।।

gautama uvāca| dakṣiṇāparitoṣo vai gurūṇāṃ sadbhirucyate| tavi hyācarato dharmaṃ tuṣṭo'haṃ vai na saṃśayaḥ| itthaṃ ca parituṣṭaṃ māṃ vijānīhi bhṛgūdvaha||

Verse 22

युवा षोडशवर्षो हि यद्यद्य भविता भवान्। ददानि पत्नीं कन्यां च स्वां ते दुहितरं द्विज। एतामृतेऽङ्गना नान्या त्वत्तेजोऽर्हति सेवितुम्।।

yuvā ṣoḍaśavarṣo hi yadyadya bhavitā bhavān| dadāni patnīṃ kanyāṃ ca svāṃ te duhitaraṃ dvija| etāmṛte'ṅganā nānyā tvattejo'rhati sevitum||

Verse 23

ततस्तां प्रतिजग्राह युवा भूत्वा यशस्विनीम्। गुरुणा चाभ्यनुज्ञातो गुरुपत्नीमथाब्रवीत्।।

tatastāṃ pratijagrāha yuvā bhūtvā yaśasvinīm| guruṇā cābhyanujñāto gurupatnīmathābravīt||

Verse 24

किं भवत्यै प्रयच्छामि गुर्वर्थं विनियुङ्क्ष माम्। प्रियं हितं च काङ्क्षामि प्राणैरपि धनैरपि।।

kiṃ bhavatyai prayacchāmi gurvarthaṃ viniyuṅkṣa mām| priyaṃ hitaṃ ca kāṅkṣāmi prāṇairapi dhanairapi||

Verse 25

यद्दुर्लभं हि लोकेऽस्मिन्रत्नमत्यद्भुतं महत्। तदानयेयं तपसा न हि मेऽत्रास्ति संशयः।।

yaddurlabhaṃ hi loke'sminratnamatyadbhutaṃ mahat| tadānayeyaṃ tapasā na hi me'trāsti saṃśayaḥ||

Verse 26

अहल्योवाच। परितुष्टाऽस्मि ते विप्र नित्यं भक्त्या तवानघ। पर्याप्तमेतद्भद्रं ते गच्छ तात यथेप्सितम्।। अभ्यनुजानिथाः अभ्यन्वजानीथा अभ्यनुज्ञातवानसि।।

ahalyovāca| parituṣṭā'smi te vipra nityaṃ bhaktyā tavānagha| paryāptametadbhadraṃ te gaccha tāta yathepsitam|| abhyanujānithāḥ abhyanvajānīthā abhyanujñātavānasi||

Verse 27

वैशम्पायन उवाच। उदङ्कस्तु महाराज पुनरेवाब्रवीद्वचः। आज्ञापयस्व मां मातः कर्तव्यं च तव प्रियम्।।

vaiśampāyana uvāca| udaṅkastu mahārāja punarevābravīdvacaḥ| ājñāpayasva māṃ mātaḥ kartavyaṃ ca tava priyam||

Verse 28

अहल्योवाच। सौदासपत्न्या विधृते दिव्ये ये मणिकुण्डले। ते समानय भद्रं ते गुर्वर्थः सुकृतो भवेत्।।

ahalyovāca| saudāsapatnyā vidhṛte divye ye maṇikuṇḍale| te samānaya bhadraṃ te gurvarthaḥ sukṛto bhavet||

Verse 29

वैशम्पायन उवाच। स तथेति प्रतिश्रुत्य जगाम जनमेजय। गुरुपत्नीप्रियार्थं वै ते समानयितुं तदा।।

vaiśampāyana uvāca| sa tatheti pratiśrutya jagāma janamejaya| gurupatnīpriyārthaṃ vai te samānayituṃ tadā||

Verse 30

स जगाम ततः शीघ्रमुदङ्को ब्राह्मणर्षभः। सौदासं पुरुषादं वै भिक्षितुं मणिकुण्डले।।

sa jagāma tataḥ śīghramudaṅko brāhmaṇarṣabhaḥ| saudāsaṃ puruṣādaṃ vai bhikṣituṃ maṇikuṇḍale||

Verse 31

गौतमस्त्वब्रवीत्पत्नीमुदङ्को नात्र दृश्यते। इति पृष्टा तमाचष्ट कुण्डलार्थे गतं च सा।।

gautamastvabravītpatnīmudaṅko nātra dṛśyate| iti pṛṣṭā tamācaṣṭa kuṇḍalārthe gataṃ ca sā||

Verse 32

ततः प्रोवाच पत्नीं स न ते सम्यगिदं कृतम्। शप्तः स पार्थिवो नूनं ब्राह्मणं तं वधिष्यति।।

tataḥ provāca patnīṃ sa na te samyagidaṃ kṛtam| śaptaḥ sa pārthivo nūnaṃ brāhmaṇaṃ taṃ vadhiṣyati||

Verse 33

अहल्योवाच। अजानन्त्या नियुक्तः स भगवन्ब्राह्मणो मया। भवत्प्रसादान्न भयं किञ्चित्तस्य भविष्यति।।

ahalyovāca| ajānantyā niyuktaḥ sa bhagavanbrāhmaṇo mayā| bhavatprasādānna bhayaṃ kiñcittasya bhaviṣyati||

Verse 34

इत्युक्तः प्राह तां पत्नीमेवमस्त्विति गौतमः। उदङ्कोऽपि वने शून्ये राजानं तं ददर्श ह।।

ityuktaḥ prāha tāṃ patnīmevamastviti gautamaḥ| udaṅko'pi vane śūnye rājānaṃ taṃ dadarśa ha||