Adhyaya 55

Verse 1

कृष्णेनोदङ्काय विश्वरूपप्रदर्शनपूर्वकं पिपासाकाले जललाभरूपवरदानम्।। 1 ।। कृष्णेनोदङ्कायामृतदानं चोदितेनेन्द्रेण कदाचिद्वनमध्ये पिपासुमुदङ्कंप्रति चण्डालवेषेण जलस्वीकारप्रार्थने उदङ्केन चण्डालत्वबुद्ध्या तदधिक्षेपः।। 2 ।। पश्चात्तस्य तिरोधानेन परितप्यन्तमुदङ्कंप्रति तत्र संनिहितेन कृष्णेनेन्द्रकृतवञ्चनानिवेदनपूर्वकं मरुप्रदेशे जललाभरूपवरदानम्।। 3 ।। उदङ्क उवाच। अभिजानामि जगतः कर्तारं त्वां जनार्दन। नूनं भवत्प्रसादोऽयमिति मे नास्ति संशयः।।

kṛṣṇenodaṅkāya viśvarūpapradarśanapūrvakaṃ pipāsākāle jalalābharūpavaradānam|| 1 || kṛṣṇenodaṅkāyāmṛtadānaṃ coditenendreṇa kadācidvanamadhye pipāsumudaṅkaṃprati caṇḍālaveṣeṇa jalasvīkāraprārthane udaṅkena caṇḍālatvabuddhyā tadadhikṣepaḥ|| 2 || paścāttasya tirodhānena paritapyantamudaṅkaṃprati tatra saṃnihitena kṛṣṇenendrakṛtavañcanānivedanapūrvakaṃ marupradeśe jalalābharūpavaradānam|| 3 || udaṅka uvāca| abhijānāmi jagataḥ kartāraṃ tvāṃ janārdana| nūnaṃ bhavatprasādo'yamiti me nāsti saṃśayaḥ||

Verse 2

चित्तं च सुप्रसन्नं मे त्वद्भावगतमच्युत। विनिवृत्तश्च मे कोप इति विद्धि परंतप।।

cittaṃ ca suprasannaṃ me tvadbhāvagatamacyuta| vinivṛttaśca me kopa iti viddhi paraṃtapa||

Verse 3

यदि त्वनुग्रहं कञ्चित्त्वत्तोऽर्हामि जनार्दन। द्रष्टुमिच्छामि ते रूपं वैष्णवं तन्निदर्शय।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि पञ्चपश्चाशोऽध्यायः।। 55 ।।

yadi tvanugrahaṃ kañcittvatto'rhāmi janārdana| draṣṭumicchāmi te rūpaṃ vaiṣṇavaṃ tannidarśaya|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi pañcapaścāśo'dhyāyaḥ|| 55 ||

Verse 4

वैशम्पायन उवाच। ततः स तस्मै प्रीतात्मा दर्शयामास तद्वपुः। शाश्वतं वैष्णवं धीमान्ददृशे यद्धनंजयः।।

vaiśampāyana uvāca| tataḥ sa tasmai prītātmā darśayāmāsa tadvapuḥ| śāśvataṃ vaiṣṇavaṃ dhīmāndadṛśe yaddhanaṃjayaḥ||

Verse 5

स ददर्श महात्मानं विश्वरूपं महाभुजम्। सहस्रसूर्यप्रतिमं दीप्तिमत्पावकोपमम्। सर्वमाकाशमावृत्य तिष्ठन्तं सर्वतोमुखम्।।

sa dadarśa mahātmānaṃ viśvarūpaṃ mahābhujam| sahasrasūryapratimaṃ dīptimatpāvakopamam| sarvamākāśamāvṛtya tiṣṭhantaṃ sarvatomukham||

Verse 6

तद्दृष्ट्वा परमं रूपं विष्णोर्वैष्णवमद्भुतम्। विस्मयं च ययौ विप्रस्तं दृष्ट्वा परमेश्वरम्।।

taddṛṣṭvā paramaṃ rūpaṃ viṣṇorvaiṣṇavamadbhutam| vismayaṃ ca yayau viprastaṃ dṛṣṭvā parameśvaram||

Verse 7

उदङ्क उवाच। नमोनमस्ते सर्वात्मन्नारायण परात्मक। परमात्मन्पद्मनाभ पुण्डरीकाक्ष माधव।।

udaṅka uvāca| namonamaste sarvātmannārāyaṇa parātmaka| paramātmanpadmanābha puṇḍarīkākṣa mādhava||

Verse 8

हिरण्यगर्भरूपाय संसारोत्तारणाय च। पुरुषाय पुराणाय शान्तश्यामाय ते नमः।।

hiraṇyagarbharūpāya saṃsārottāraṇāya ca| puruṣāya purāṇāya śāntaśyāmāya te namaḥ||

Verse 9

अविद्यातिमिरादित्यं भवव्याधिमहौषधिम्। संसारार्णवसारं त्वां प्रणमामि गतिर्भव।।

avidyātimirādityaṃ bhavavyādhimahauṣadhim| saṃsārārṇavasāraṃ tvāṃ praṇamāmi gatirbhava||

Verse 10

सर्ववेदैकवेद्याय सर्ववेदमयाय च। वासुदेवाय नित्याय नमो भक्तप्रियाय ते।।

sarvavedaikavedyāya sarvavedamayāya ca| vāsudevāya nityāya namo bhaktapriyāya te||

Verse 11

दयया दुःखमोहान्मां सुमुद्धर्तुमिहार्हसि। कर्मभिर्बहुभिः पापैर्बद्धं पाहि जनार्दन।।

dayayā duḥkhamohānmāṃ sumuddhartumihārhasi| karmabhirbahubhiḥ pāpairbaddhaṃ pāhi janārdana||

Verse 12

विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन्विश्वकसम्भव। पद्म्यां ते पृथिवी व्याप्ता शिरसा चावृतं नभः।।

viśvakarmannamaste'stu viśvātmanviśvakasambhava| padmyāṃ te pṛthivī vyāptā śirasā cāvṛtaṃ nabhaḥ||

Verse 13

द्यावापृथिव्योर्यन्मध्यं जठरेण तवावृतम्। भुजाभ्यामावृताश्चाशास्त्वमिदं सर्वमच्युत।।

dyāvāpṛthivyoryanmadhyaṃ jaṭhareṇa tavāvṛtam| bhujābhyāmāvṛtāścāśāstvamidaṃ sarvamacyuta||

Verse 14

संहरस्व पुनर्देव रूपमक्षय्यमुत्तमम्। पुनस्त्वां स्वेन रूपेण द्रष्टुमिच्छामि शाश्वतम्।।

saṃharasva punardeva rūpamakṣayyamuttamam| punastvāṃ svena rūpeṇa draṣṭumicchāmi śāśvatam||

Verse 15

वैशम्पायन उवाच। तमुवाच प्रसन्नात्मा गोविन्दो जनमेजय। वरं वृणीष्वेति तदा तमुदङ्कोऽब्रवीदिदम्।

vaiśampāyana uvāca| tamuvāca prasannātmā govindo janamejaya| varaṃ vṛṇīṣveti tadā tamudaṅko'bravīdidam|

Verse 16

पर्याप्त एष एवाद्य वरस्त्वत्तो महाद्युते। यत्ते रूपमिदं कृष्ण पश्यामि प्रभवाप्ययम्।।

paryāpta eṣa evādya varastvatto mahādyute| yatte rūpamidaṃ kṛṣṇa paśyāmi prabhavāpyayam||

Verse 17

तमब्रकवीत्पुनः कृष्णो मा त्वमत्र विचारय।

tamabrakavītpunaḥ kṛṣṇo mā tvamatra vicāraya|

Verse 18

अवश्यमेतत्कर्तव्यममोघं दर्शनं मम।। उदङ्कक उवाच। अवश्यं करणीयं च यद्येतन्मन्यसे विभो। तोयमिच्छामि यत्रेष्टं मरुष्वेतद्धि दुर्लभम्।।

avaśyametatkartavyamamoghaṃ darśanaṃ mama|| udaṅkaka uvāca| avaśyaṃ karaṇīyaṃ ca yadyetanmanyase vibho| toyamicchāmi yatreṣṭaṃ maruṣvetaddhi durlabham||

Verse 19

ततः संहृत्य तत्तेजः प्रोवाचोदङ्कमीश्वरः। एष्टव्ये सति चिन्त्योऽहमित्युक्त्वा द्वारकां ययौ।। ते रूपमैश्वरमिति झ.पाठः।।

tataḥ saṃhṛtya tattejaḥ provācodaṅkamīśvaraḥ| eṣṭavye sati cintyo'hamityuktvā dvārakāṃ yayau|| te rūpamaiśvaramiti jha.pāṭhaḥ||

Verse 20

ततः कदाचिद्भगवानुदङ्कस्तोयकाङ्क्षया। तृषितः परिचक्राम मरौ सस्मार चाच्युतम्।।

tataḥ kadācidbhagavānudaṅkastoyakāṅkṣayā| tṛṣitaḥ paricakrāma marau sasmāra cācyutam||

Verse 21

ततो दिग्वाससं धीमान्मातङ्गं मलपङ्किनम्। अपश्यत मरौ तस्मिञ्श्वयूथपरिवारितम्।। एष्टव्ये जलेऽपेक्षिते सति।।

tato digvāsasaṃ dhīmānmātaṅgaṃ malapaṅkinam| apaśyata marau tasmiñśvayūthaparivāritam|| eṣṭavye jale'pekṣite sati||

Verse 22

भीषणं बद्धनिस्त्रिंशं बाणकार्मुकधारिणम्। तस्याधःस्रोतसोऽपश्यद्वारि भूरि द्विजोत्तमः।। मातङ्गं चण्डालविशेषम्।।

bhīṣaṇaṃ baddhanistriṃśaṃ bāṇakārmukadhāriṇam| tasyādhaḥsrotaso'paśyadvāri bhūri dvijottamaḥ|| mātaṅgaṃ caṇḍālaviśeṣam||

Verse 23

स्मरन्नेव च तं प्राह मातङ्गः प्रहसन्निव। एह्युदङ्क प्रतीच्छस्व मत्तो वारि भृगूद्वह। कृपा हि मे सुमहती त्वां दृष्ट्वा तृट्समाश्रितम्।।

smaranneva ca taṃ prāha mātaṅgaḥ prahasanniva| ehyudaṅka pratīcchasva matto vāri bhṛgūdvaha| kṛpā hi me sumahatī tvāṃ dṛṣṭvā tṛṭsamāśritam||

Verse 24

इत्युक्तस्तेन स मुनिस्तत्तोयं नाभ्यनन्दन। चिक्षेप च स तं धीमान्वाग्भिरुग्राभिरच्युतम्। अधः पाददेशे स्रोतसो दृतेर्वारीति संबन्धः। ततः शङ्कितमानस इति क.ट.थ.पाठः।।

ityuktastena sa munistattoyaṃ nābhyanandana| cikṣepa ca sa taṃ dhīmānvāgbhirugrābhiracyutam| adhaḥ pādadeśe srotaso dṛtervārīti saṃbandhaḥ| tataḥ śaṅkitamānasa iti ka.ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 25

पुनःपुनश्च मातङ्ग पिबस्वेति तमब्रवीत्। न चापिबत्स सक्रोधः क्षुभितेनान्तरात्मना।।

punaḥpunaśca mātaṅga pibasveti tamabravīt| na cāpibatsa sakrodhaḥ kṣubhitenāntarātmanā||

Verse 26

स तथा निश्चयात्तेन प्रत्याख्यातो महात्मना। श्वभिः सह महाराज तत्रैवान्तरधीयत।।

sa tathā niścayāttena pratyākhyāto mahātmanā| śvabhiḥ saha mahārāja tatraivāntaradhīyata||

Verse 27

उदङ्कस्तं तथा दृष्ट्वा ततो व्रीडितमानसः। मेने प्रलब्धमात्मानं कृष्णेनामित्रघातिना।। चिक्षेप निन्दितवान्।।

udaṅkastaṃ tathā dṛṣṭvā tato vrīḍitamānasaḥ| mene pralabdhamātmānaṃ kṛṣṇenāmitraghātinā|| cikṣepa ninditavān||

Verse 28

अथ तेनैव मार्गेण शङ्कचक्रगदाधरः। आजगाम महाबाहुरुदङ्कश्चैनमब्रवीत्।।

atha tenaiva mārgeṇa śaṅkacakragadādharaḥ| ājagāma mahābāhurudaṅkaścainamabravīt||

Verse 29

न युक्तं तादृशं दातुं त्वया पुरुषसत्तम। सलिलं विप्रमुख्येभ्यो मातङ्गस्रोतसा विभो।।

na yuktaṃ tādṛśaṃ dātuṃ tvayā puruṣasattama| salilaṃ vipramukhyebhyo mātaṅgasrotasā vibho||

Verse 30

इत्युक्तवचनं तं तु महाबुद्धिर्जनार्दनः। उदङ्कं श्लक्ष्णया वाचा सान्त्वयन्निदमब्रवीत्।।

ityuktavacanaṃ taṃ tu mahābuddhirjanārdanaḥ| udaṅkaṃ ślakṣṇayā vācā sāntvayannidamabravīt||

Verse 31

यादृशेनेह रूपेण योग्यं दातुं धृतेन वै। तादृशं खलु ते दत्तं यच्च त्वं नावबुध्यथाः।।

yādṛśeneha rūpeṇa yogyaṃ dātuṃ dhṛtena vai| tādṛśaṃ khalu te dattaṃ yacca tvaṃ nāvabudhyathāḥ||

Verse 32

मया त्वदर्थमुक्तो वै वज्रपाणिः पुरंदरः। उदङ्कायामृतं देहि तोयरूपमिति प्रभुः।।

mayā tvadarthamukto vai vajrapāṇiḥ puraṃdaraḥ| udaṅkāyāmṛtaṃ dehi toyarūpamiti prabhuḥ||

Verse 33

स मामुवाच देवेन्द्र न मर्त्योऽमर्त्यतां व्रजेत्। अन्यमस्मै वरं देहीत्यसकृद्भृगुनन्दन।।

sa māmuvāca devendra na martyo'martyatāṃ vrajet| anyamasmai varaṃ dehītyasakṛdbhṛgunandana||

Verse 34

अमृतं देयमित्येव मयोक्तः स शचीपतिः। स मां प्रसाद्य देवेन्द्रः पुनरेवेदमब्रवीत्।।

amṛtaṃ deyamityeva mayoktaḥ sa śacīpatiḥ| sa māṃ prasādya devendraḥ punarevedamabravīt||

Verse 35

यदि देयमवश्यं वै मातङ्गोऽहं महामते। भूत्वाऽमृतं प्रदास्यामि भार्गवाय महात्मने।।

yadi deyamavaśyaṃ vai mātaṅgo'haṃ mahāmate| bhūtvā'mṛtaṃ pradāsyāmi bhārgavāya mahātmane||

Verse 36

यद्येवं प्रतिगृह्णाति भार्गवोऽमृतमद्य वै। प्रदातुमेष गच्छामि भार्गवस्यामृतं विभो। प्रत्याख्यातस्त्वहं तेन दास्यामि न कथञ्चन।।

yadyevaṃ pratigṛhṇāti bhārgavo'mṛtamadya vai| pradātumeṣa gacchāmi bhārgavasyāmṛtaṃ vibho| pratyākhyātastvahaṃ tena dāsyāmi na kathañcana||

Verse 37

स तथा समयं कृत्वा तेन रूपेण वासवः। उपस्थितस्त्वया चापि प्रत्याख्यातोऽमृतं ददत्। चाण्डालरूपी भगवान्सुमहांस्ते व्यतिक्रमः।।

sa tathā samayaṃ kṛtvā tena rūpeṇa vāsavaḥ| upasthitastvayā cāpi pratyākhyāto'mṛtaṃ dadat| cāṇḍālarūpī bhagavānsumahāṃste vyatikramaḥ||

Verse 38

यत्तु शक्यं मया कर्तुं भूय एव तवेप्सितम्। तोयेप्सां तव दुर्धर्षां करिष्ये सफलामहम्।।

yattu śakyaṃ mayā kartuṃ bhūya eva tavepsitam| toyepsāṃ tava durdharṣāṃ kariṣye saphalāmaham||

Verse 39

येष्वहःसु च ते ब्रह्मन्सलिलेप्सा भविष्यति। तदा मरौ भविष्यन्ति जलपूर्णाः पयोधराः।।

yeṣvahaḥsu ca te brahmansalilepsā bhaviṣyati| tadā marau bhaviṣyanti jalapūrṇāḥ payodharāḥ||

Verse 40

रसवच्च प्रदास्यन्ति तोयं ते भृगुनन्दन। उदङ्गमेघा इत्युक्ताः ख्यातिं यास्यन्ति चापि ते।।

rasavacca pradāsyanti toyaṃ te bhṛgunandana| udaṅgameghā ityuktāḥ khyātiṃ yāsyanti cāpi te||

Verse 41

इत्युक्तः प्रीतिमान्विप्रः कृष्णेन स बभूव ह। अद्याप्युदङ्कमेघाश्च मरौ वर्षन्ति भारत।।

ityuktaḥ prītimānvipraḥ kṛṣṇena sa babhūva ha| adyāpyudaṅkameghāśca marau varṣanti bhārata||