Adhyaya 54

Verse 1

कृष्णेनोदङ्कंप्रति स्वमाहात्म्यप्रकाशनपूर्वकं कुरूणां स्ववचनातिक्रमणादिरूपस्वापराधेनैव निधनोक्तिः।। 1 ।। उदङ्क उवाच। ब्रूहि केशव तत्त्वेन त्वमध्यात्ममनिन्दितम्। श्रुत्वा श्रेयोऽभिधास्यामि शापं वा ते जनार्दन।।

kṛṣṇenodaṅkaṃprati svamāhātmyaprakāśanapūrvakaṃ kurūṇāṃ svavacanātikramaṇādirūpasvāparādhenaiva nidhanoktiḥ|| 1 || udaṅka uvāca| brūhi keśava tattvena tvamadhyātmamaninditam| śrutvā śreyo'bhidhāsyāmi śāpaṃ vā te janārdana||

Verse 2

वासुदेव उवाच। तमो रजश्च सत्वं च विद्धि भावान्मदाश्रयान्। स्थितिसृष्टिलयाध्यक्षो विष्णुब्रह्मेशसंज्ञितः।।

vāsudeva uvāca| tamo rajaśca satvaṃ ca viddhi bhāvānmadāśrayān| sthitisṛṣṭilayādhyakṣo viṣṇubrahmeśasaṃjñitaḥ||

Verse 3

कदाचित्तमसा रुद्रो विष्णुः सत्त्वगुणे स्थितः। रजस्यपि तथा ब्रह्मा स्वगुणान्यगुणानुभौ।।

kadācittamasā rudro viṣṇuḥ sattvaguṇe sthitaḥ| rajasyapi tathā brahmā svaguṇānyaguṇānubhau||

Verse 4

प्रणवात्मा च शब्दादींस्त्रिगुणात्मा चराचरम्। तथा रुद्रान्वसून्वाऽपि विद्धि मत्प्रभवान्द्विज।।

praṇavātmā ca śabdādīṃstriguṇātmā carācaram| tathā rudrānvasūnvā'pi viddhi matprabhavāndvija||

Verse 5

मयि सर्वाणि भूतानि सर्वभूतेषु चाप्यहम्। स्थित इत्यभिजानीहि मा ते भूदत्र संशयः।।

mayi sarvāṇi bhūtāni sarvabhūteṣu cāpyaham| sthita ityabhijānīhi mā te bhūdatra saṃśayaḥ||

Verse 6

तथा दैत्यगणान्सर्वान्यक्षगन्धर्वराक्षसान्। नागानप्सरसश्चैव विद्धि मत्प्रभवान्द्विज।।

tathā daityagaṇānsarvānyakṣagandharvarākṣasān| nāgānapsarasaścaiva viddhi matprabhavāndvija||

Verse 7

सदसच्चैव यत्प्राहुरव्यक्तं व्यक्तमेव च। अक्षरं च क्षरं चैव सर्वमेतन्मदात्मकम्।।

sadasaccaiva yatprāhuravyaktaṃ vyaktameva ca| akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva sarvametanmadātmakam||

Verse 8

ये चाश्रमेषु वै धर्माश्चतुर्षु विहिता मुने। वैदिकानि च कर्माणि विद्धि सर्वं मदात्मकम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि चतुःपञ्चाशोऽध्यायः।। 54 ।।

ye cāśrameṣu vai dharmāścaturṣu vihitā mune| vaidikāni ca karmāṇi viddhi sarvaṃ madātmakam|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi catuḥpañcāśo'dhyāyaḥ|| 54 ||

Verse 9

असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम्। ततः परतरं नास्ति देवदेवात्सनातनात्।।

asacca saccaiva ca yadviśvaṃ sadasataḥ param| tataḥ parataraṃ nāsti devadevātsanātanāt||

Verse 10

ओंकारप्रभवान्वेदान्विद्धि मां त्वं भृगूद्वह। यूपं सोमं चरुं होमं त्रिदशाप्यायनं मखे।। दैवतानि च कर्माणि विद्धि सर्वान्गुणान्ममेति ट.थ.पाठः।।

oṃkāraprabhavānvedānviddhi māṃ tvaṃ bhṛgūdvaha| yūpaṃ somaṃ caruṃ homaṃ tridaśāpyāyanaṃ makhe|| daivatāni ca karmāṇi viddhi sarvānguṇānmameti ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 11

होतारमपि हव्यं च विद्धिं मां भृगुनन्दन। अध्वर्युः कल्पकृच्चापि हविः परमसंस्कृतम्।। ओंकारप्रमुखानिति झ.पाठः।।

hotāramapi havyaṃ ca viddhiṃ māṃ bhṛgunandana| adhvaryuḥ kalpakṛccāpi haviḥ paramasaṃskṛtam|| oṃkārapramukhāniti jha.pāṭhaḥ||

Verse 12

उद्गाता चापि मां स्तौति गीतघोषैर्महाध्वरे। प्रायश्चित्तेषु मां ब्रह्मञ्शान्तिमङ्गलवाचकाः।। अध्वर्युः कल्पन इति ट.थ.पाठः।।

udgātā cāpi māṃ stauti gītaghoṣairmahādhvare| prāyaścitteṣu māṃ brahmañśāntimaṅgalavācakāḥ|| adhvaryuḥ kalpana iti ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 13

स्तुवन्ति विश्वकर्माणं सततं द्विजसत्तम। मम विद्धि सुतं धर्ममग्रजं द्विजसत्तम।।

stuvanti viśvakarmāṇaṃ satataṃ dvijasattama| mama viddhi sutaṃ dharmamagrajaṃ dvijasattama||

Verse 14

मानसं दयितं विप्र सर्वभूतदयात्मकम्। तत्राहं वर्तमानैश्च निवृत्तैश्चैव मानवैः।। गतमोक्षे महाध्वरे इति ट.थ.पाठः।।

mānasaṃ dayitaṃ vipra sarvabhūtadayātmakam| tatrāhaṃ vartamānaiśca nivṛttaiścaiva mānavaiḥ|| gatamokṣe mahādhvare iti ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 15

बह्वीः संसरमाणो वै योनीर्वर्तामि सत्तम। लोकसरंक्षणार्थाय धर्मसंस्थापनाय च।।

bahvīḥ saṃsaramāṇo vai yonīrvartāmi sattama| lokasaraṃkṣaṇārthāya dharmasaṃsthāpanāya ca||

Verse 16

तैस्तैर्वेषैश्च रूपैश्च त्रिषु लोकेषु भार्गव। अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शक्रोऽथ प्रभवाप्ययः।।

taistairveṣaiśca rūpaiśca triṣu lokeṣu bhārgava| ahaṃ viṣṇurahaṃ brahmā śakro'tha prabhavāpyayaḥ||

Verse 17

भूतग्रामस्य सर्वस्य स्रष्टा संहार एव च। अधर्मे वर्तमानानां सर्वेषामहमच्युतः।।

bhūtagrāmasya sarvasya sraṣṭā saṃhāra eva ca| adharme vartamānānāṃ sarveṣāmahamacyutaḥ||

Verse 18

धर्मस्य सेतुं बध्नामि चलिते चलिते युगे। तास्ता योनीः प्रविश्याहं प्रजानां हितकाम्यया।।

dharmasya setuṃ badhnāmi calite calite yuge| tāstā yonīḥ praviśyāhaṃ prajānāṃ hitakāmyayā||

Verse 19

यदा त्वहं देवयोनौ वर्तामि भृगुनन्दन। तदाऽहं देववत्सर्वमाचरामि न संशयः।। सर्वभूतगुणात्मकमिति क.ट.थ. पाठः।।

yadā tvahaṃ devayonau vartāmi bhṛgunandana| tadā'haṃ devavatsarvamācarāmi na saṃśayaḥ|| sarvabhūtaguṇātmakamiti ka.ṭa.tha. pāṭhaḥ||

Verse 20

यदा गन्धर्वयोनौ तु वर्तामि भृगुनन्दन। तदा गन्धर्ववच्चेष्टा सर्वाश्चेष्टामि भार्गव।।

yadā gandharvayonau tu vartāmi bhṛgunandana| tadā gandharvavacceṣṭā sarvāśceṣṭāmi bhārgava||

Verse 21

नागयोनौ यदा चैव तदा वर्तामि नागवत्। यक्षराक्षसयोन्योस्तु यथावद्विचराम्यहम्।।

nāgayonau yadā caiva tadā vartāmi nāgavat| yakṣarākṣasayonyostu yathāvadvicarāmyaham||

Verse 22

मानुष्ये वर्तमाने तु कृपणं याचिता मया। न च ते जातसम्मोहा वचोऽगृह्णन्त मोहिताः।।

mānuṣye vartamāne tu kṛpaṇaṃ yācitā mayā| na ca te jātasammohā vaco'gṛhṇanta mohitāḥ||

Verse 23

भयं च महदुद्दिश्य त्रासिताः कुरवो मया। क्रुद्धेन भूत्वा तु पुर्यथावदनुदर्शिताः।।

bhayaṃ ca mahaduddiśya trāsitāḥ kuravo mayā| kruddhena bhūtvā tu puryathāvadanudarśitāḥ||

Verse 24

तेऽधर्मेणेह संयुक्ताः परीताःक कालधर्मणा। धर्मेण निहता युद्धे गताः स्वर्गं न संशयः।।

te'dharmeṇeha saṃyuktāḥ parītāḥka kāladharmaṇā| dharmeṇa nihatā yuddhe gatāḥ svargaṃ na saṃśayaḥ||

Verse 25

लोकेषु पाण्डवाश्चैव गताः ख्यातिं द्विजोत्तम। एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि।।

lokeṣu pāṇḍavāścaiva gatāḥ khyātiṃ dvijottama| etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi||