Adhyaya 53

Verse 1

कुरुपुराद्द्वारकां गच्छता कृष्णेन मध्येमार्गं दृष्टेनोदङ्केन सह संवादः।।1 ।। तथा कौरवादिविनाशे स्वोपेक्ष्याया हेतुत्वधिया स्वंप्रति शापदानोद्यतोदङ्कपरिसान्त्वनाय तंप्रति तत्वकथनोपक्रमः।। 2 ।। वैशम्पायन उवाच। तथा प्रयान्तं वार्ष्णेयं द्वारकां भरतर्षभाः। परिष्वज्य न्यवर्तन्त सानुयात्राः परंतपाः।।

kurupurāddvārakāṃ gacchatā kṛṣṇena madhyemārgaṃ dṛṣṭenodaṅkena saha saṃvādaḥ||1 || tathā kauravādivināśe svopekṣyāyā hetutvadhiyā svaṃprati śāpadānodyatodaṅkaparisāntvanāya taṃprati tatvakathanopakramaḥ|| 2 || vaiśampāyana uvāca| tathā prayāntaṃ vārṣṇeyaṃ dvārakāṃ bharatarṣabhāḥ| pariṣvajya nyavartanta sānuyātrāḥ paraṃtapāḥ||

Verse 2

पुनःपुनश्च वार्ष्णेयं पर्यष्वजत फल्गुनः। आचक्षुर्विषयाच्चैनं स ददर्श पुनःपुनः।।

punaḥpunaśca vārṣṇeyaṃ paryaṣvajata phalgunaḥ| ācakṣurviṣayāccainaṃ sa dadarśa punaḥpunaḥ||

Verse 3

कृच्छ्रेणैव तु तां पार्तो गोविन्दे विनिवेशिताम्। संजहार ततो दृष्टिं कृष्णश्चाप्यपराजितः।।

kṛcchreṇaiva tu tāṃ pārto govinde viniveśitām| saṃjahāra tato dṛṣṭiṃ kṛṣṇaścāpyaparājitaḥ||

Verse 4

तस्य प्रयाणे यान्यासन्निमित्तानि महात्मनः। बहून्यद्भुतरूपाणि तानि मे गदतः शृणु।।

tasya prayāṇe yānyāsannimittāni mahātmanaḥ| bahūnyadbhutarūpāṇi tāni me gadataḥ śṛṇu||

Verse 5

वायुर्वेगेन महता रथस्य पुरतो ववौ। कुर्वन्निःशर्करं मार्गं विरजस्कमकण्टकम्।।

vāyurvegena mahatā rathasya purato vavau| kurvanniḥśarkaraṃ mārgaṃ virajaskamakaṇṭakam||

Verse 6

ववर्ष वासवश्चैव तोयं शुचि सुगन्धि च। दिव्यानि चैव पुष्पाणि पुरतः शाङ्गधन्वनः।।

vavarṣa vāsavaścaiva toyaṃ śuci sugandhi ca| divyāni caiva puṣpāṇi purataḥ śāṅgadhanvanaḥ||

Verse 7

स प्रयातो महाबाहुः समेषु मरुधन्वसु। ददर्शाथ मुनिश्रेष्ठमुदङ्कममितौजसम्।।

sa prayāto mahābāhuḥ sameṣu marudhanvasu| dadarśātha muniśreṣṭhamudaṅkamamitaujasam||

Verse 8

महर्षिं सिद्धतपसं सर्वलोकान्तविश्रुतम्। स तं सम्पूज्य तेजस्वी मुनिं पृथुललोचनः। पूजितस्तेन च तदा पर्यपृच्छदनामयम्।।

maharṣiṃ siddhatapasaṃ sarvalokāntaviśrutam| sa taṃ sampūjya tejasvī muniṃ pṛthulalocanaḥ| pūjitastena ca tadā paryapṛcchadanāmayam||

Verse 9

स पृष्टः कुशलं तेन सम्पूज्य मधुसूदनम्। उदङ्को ब्राह्मणश्रेष्ठस्ततः पप्रच्छ माधवम्।।

sa pṛṣṭaḥ kuśalaṃ tena sampūjya madhusūdanam| udaṅko brāhmaṇaśreṣṭhastataḥ papraccha mādhavam||

Verse 10

कच्चिच्छौरे त्वया गत्वा कुरुपाण्डवसद्म तत्। कृतं सौभ्रात्रमचलं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।।

kaccicchaure tvayā gatvā kurupāṇḍavasadma tat| kṛtaṃ saubhrātramacalaṃ tanme vyākhyātumarhasi||

Verse 11

अपि सन्धाय तान्वीरानुपावृत्तोसि केशव। सम्बन्दिनःक स्वदयितान्सततं वृष्णिपुङ्गव।।

api sandhāya tānvīrānupāvṛttosi keśava| sambandinaḥka svadayitānsatataṃ vṛṣṇipuṅgava||

Verse 12

कच्चित्पाण्डुसुताः पञ्च धृतराष्ट्रस्य चात्मजाः। लोकेषु विहरिष्यन्ति त्वया सह परंतप।।

kaccitpāṇḍusutāḥ pañca dhṛtarāṣṭrasya cātmajāḥ| lokeṣu vihariṣyanti tvayā saha paraṃtapa||

Verse 13

स्वराष्ट्रे ते च राजानः कच्चित्प्राप्स्यन्ति वै सुखम्। कौरवेषु प्रशान्तेषु त्वया नाथेन केशव।।

svarāṣṭre te ca rājānaḥ kaccitprāpsyanti vai sukham| kauraveṣu praśānteṣu tvayā nāthena keśava||

Verse 14

या मे सम्भावना तात त्वयि नित्यमवर्तत। अपि सा सफला तात कृता ते भरतान्प्रति।।

yā me sambhāvanā tāta tvayi nityamavartata| api sā saphalā tāta kṛtā te bharatānprati||

Verse 15

श्रीभगवानुवाच। कृतो यत्नो मया पूर्वं सौशाम्ये कौरवान्प्रति। नाशक्यन्त यदा साम्ये ते स्थापयितुमञ्जसा। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि त्रिपञ्चाशोऽध्यायः।। 53 ।।

śrībhagavānuvāca| kṛto yatno mayā pūrvaṃ sauśāmye kauravānprati| nāśakyanta yadā sāmye te sthāpayitumañjasā| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi tripañcāśo'dhyāyaḥ|| 53 ||

Verse 16

न दिष्टमप्यतिक्रान्तुं शक्यं बुद्ध्या बलेन वा। महर्षे विदितं भूयः सर्वमेतत्तवानघ।।

na diṣṭamapyatikrāntuṃ śakyaṃ buddhyā balena vā| maharṣe viditaṃ bhūyaḥ sarvametattavānagha||

Verse 17

तेऽत्यक्रामन्मतिं मह्यं भीष्मस्य विदुरस्य च। ततो यमक्षयं जग्मुः समासाद्येतरेतरम्।।

te'tyakrāmanmatiṃ mahyaṃ bhīṣmasya vidurasya ca| tato yamakṣayaṃ jagmuḥ samāsādyetaretaram||

Verse 18

पञ्चैव पाण्डवाः शिष्टा इतमित्रा हतात्मजाः। धार्तराष्ट्राश्च निहताः सर्वे ससुतबान्धवाः।।

pañcaiva pāṇḍavāḥ śiṣṭā itamitrā hatātmajāḥ| dhārtarāṣṭrāśca nihatāḥ sarve sasutabāndhavāḥ||

Verse 19

इत्युक्तवचने कृष्णे भृशं क्रोधसमन्वितः। उदङ्क इत्युवाचैनं रोषादुत्फुल्ललोचनः।।

ityuktavacane kṛṣṇe bhṛśaṃ krodhasamanvitaḥ| udaṅka ityuvācainaṃ roṣādutphullalocanaḥ||

Verse 20

यस्माच्छक्तेन ते कृष्ण न त्राताः कुरुपुङ्गवाः। सम्बन्धिनः प्रियास्तस्माच्छप्स्येऽहं त्वामसंशयम्।।

yasmācchaktena te kṛṣṇa na trātāḥ kurupuṅgavāḥ| sambandhinaḥ priyāstasmācchapsye'haṃ tvāmasaṃśayam||

Verse 21

न च ते प्रसभं यस्मात्ते निगृह्य निवारिताः। तस्मान्मन्युपरीतस्त्वां शप्स्यामि मधुसूदन।।

na ca te prasabhaṃ yasmātte nigṛhya nivāritāḥ| tasmānmanyuparītastvāṃ śapsyāmi madhusūdana||

Verse 22

त्वया शक्तेन हि सता मिथ्याचारेणि माधव। ते परीताः कुरुश्रेष्ठा नश्यन्तः स्म ह्युपेक्षिताः।। सौशाम्ये सौरस्ये।।

tvayā śaktena hi satā mithyācāreṇi mādhava| te parītāḥ kuruśreṣṭhā naśyantaḥ sma hyupekṣitāḥ|| sauśāmye saurasye||

Verse 23

वासुदेव उवाच। शृणु मे विस्तरेणेदं यद्वक्ष्ये भृगुनन्दन। गृहाणानुनयं चापि तपस्वी ह्यसि भार्गवम्।। परीताः परितः प्राप्ताः।।

vāsudeva uvāca| śṛṇu me vistareṇedaṃ yadvakṣye bhṛgunandana| gṛhāṇānunayaṃ cāpi tapasvī hyasi bhārgavam|| parītāḥ paritaḥ prāptāḥ||

Verse 24

श्रुत्वा च मे तदध्यात्मं मुञ्चेथाः शापमद्य वै। न च मां तपसाऽल्पेन शक्तोऽभिभवितुं पुमान्।। अनुनयं शिक्षाम्।।

śrutvā ca me tadadhyātmaṃ muñcethāḥ śāpamadya vai| na ca māṃ tapasā'lpena śakto'bhibhavituṃ pumān|| anunayaṃ śikṣām||

Verse 25

न च ते तपसो नाशमिच्छामि तपतां वर। तपस्ते सुमहद्दीप्तं गुरवश्चापि तोषिताः।।

na ca te tapaso nāśamicchāmi tapatāṃ vara| tapaste sumahaddīptaṃ guravaścāpi toṣitāḥ||

Verse 26

कौमारं ब्रह्मचर्यं ते जानामि द्विजसत्तम। दुःखार्जितस्य तपसस्तस्मान्नेच्चामि तेऽव्ययम्।।

kaumāraṃ brahmacaryaṃ te jānāmi dvijasattama| duḥkhārjitasya tapasastasmānneccāmi te'vyayam||