Adhyaya 52

Verse 1

अनुगीतोपदेशानन्तरं कृष्णार्जुनाभ्यां हास्तिनपुरंप्रति प्रस्थानम्।। 1 ।। तत्र मध्येमार्गमर्जुनेन कृष्णंप्रति स्तुतिपूर्वकं व्यासनारदादिभ्यः स्वस्य कृष्णयाथात्म्यावगतिनिवेदनम्।। 2 ।। ततः कृष्णेन सहार्जुनेन हास्तिनपुरमेत्य धृतराष्ट्रादिभ्यः पादाभिवादनम्।। 3 ।। ततो युधिष्ठिराद्यनुमत्या सुभद्रामानीय सहसात्यकिना द्वारकांप्रति प्रस्थानम्।। 4 ।। वैशम्पायन उवाच। ततोऽभ्यनोदयत्कृष्णो युज्यतामिति दारुकम्। मुहूर्तादिव चाचष्ट युक्तमित्येव दारुकः।।

anugītopadeśānantaraṃ kṛṣṇārjunābhyāṃ hāstinapuraṃprati prasthānam|| 1 || tatra madhyemārgamarjunena kṛṣṇaṃprati stutipūrvakaṃ vyāsanāradādibhyaḥ svasya kṛṣṇayāthātmyāvagatinivedanam|| 2 || tataḥ kṛṣṇena sahārjunena hāstinapurametya dhṛtarāṣṭrādibhyaḥ pādābhivādanam|| 3 || tato yudhiṣṭhirādyanumatyā subhadrāmānīya sahasātyakinā dvārakāṃprati prasthānam|| 4 || vaiśampāyana uvāca| tato'bhyanodayatkṛṣṇo yujyatāmiti dārukam| muhūrtādiva cācaṣṭa yuktamityeva dārukaḥ||

Verse 2

तथैव चानुयात्राणि चोदयामास पाण्डवः। सन्नह्यध्वं प्रयास्यामो नगर गजसाह्वयम्।।

tathaiva cānuyātrāṇi codayāmāsa pāṇḍavaḥ| sannahyadhvaṃ prayāsyāmo nagara gajasāhvayam||

Verse 3

इत्युक्ताः सैनिकास्ते तु सज्जीभूता विशाम्पते। आचख्युः सज्जमित्येवं पार्थायामिततेजसे।।

ityuktāḥ sainikāste tu sajjībhūtā viśāmpate| ācakhyuḥ sajjamityevaṃ pārthāyāmitatejase||

Verse 4

ततस्तौ रथमास्थाय प्रयातौ कृष्णपाण्डवौ। विकुर्वाणौ कताश्चित्राः प्रीयमाणौ विशाम्पते।।

tatastau rathamāsthāya prayātau kṛṣṇapāṇḍavau| vikurvāṇau katāścitrāḥ prīyamāṇau viśāmpate||

Verse 5

रथस्थं तु महातेजा वासुदेवं धनञ्जयः। पुनरेवाब्रवीद्वाक्यमिदं भरतसत्तम।।

rathasthaṃ tu mahātejā vāsudevaṃ dhanañjayaḥ| punarevābravīdvākyamidaṃ bharatasattama||

Verse 6

त्वत्प्रसादाज्ज्यः प्राप्तो राज्ञा वृष्णिकुलोद्वह। निहताः शत्रवश्चापि प्राप्तं राज्यमकण्टकम्।।

tvatprasādājjyaḥ prāpto rājñā vṛṣṇikulodvaha| nihatāḥ śatravaścāpi prāptaṃ rājyamakaṇṭakam||

Verse 7

नाथवन्तश्च भवता पाण्डवा मधुसूदन। भवन्तं प्लवमासाद्य तीर्णाः स्म कुरुसागरम्। भक्तांस्त्वमाश्रितानस्मान्पालयामुत्र चेह च।

nāthavantaśca bhavatā pāṇḍavā madhusūdana| bhavantaṃ plavamāsādya tīrṇāḥ sma kurusāgaram| bhaktāṃstvamāśritānasmānpālayāmutra ceha ca|

Verse 8

विश्वकर्मन्नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन्विश्वसत्तम। तथा त्वामभिजानामि तथा चाहं भवान्मतः।।

viśvakarmannamaste'stu viśvātmanviśvasattama| tathā tvāmabhijānāmi tathā cāhaṃ bhavānmataḥ||

Verse 9

त्वत्तेजःसम्भवो नित्यं हुताशो मधुसूदन। रतिः क्रीडामयी तुभ्यं माया ते रोदसी विभो।।

tvattejaḥsambhavo nityaṃ hutāśo madhusūdana| ratiḥ krīḍāmayī tubhyaṃ māyā te rodasī vibho||

Verse 10

त्वयि सर्वमिदं विश्वं यदिदं स्थाणु जङ्गमम्। त्वं हि सर्वं विकुरुषे भूतग्रामं चतुर्विधम्।।

tvayi sarvamidaṃ viśvaṃ yadidaṃ sthāṇu jaṅgamam| tvaṃ hi sarvaṃ vikuruṣe bhūtagrāmaṃ caturvidham||

Verse 11

पृथिवीं चान्तरिक्षं च तथा स्थावरजङ्गमम्। हसिंतं तेऽमला ज्योत्स्ना ऋतवश्चेन्द्रियाणि ते।।

pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca tathā sthāvarajaṅgamam| hasiṃtaṃ te'malā jyotsnā ṛtavaścendriyāṇi te||

Verse 12

प्राणो वायुः सततगः क्रोधो मृत्युः सनातनः। प्रसादे चापि पद्मा श्रीर्नित्यं त्वयि महामते।।

prāṇo vāyuḥ satatagaḥ krodho mṛtyuḥ sanātanaḥ| prasāde cāpi padmā śrīrnityaṃ tvayi mahāmate||

Verse 13

रतिस्तुष्टिर्धृतिः क्षान्तिर्मतिः कान्तिश्चराचरम्। त्वमेवेह युगान्तेषु निधनं प्रोच्यसेऽनध।।

ratistuṣṭirdhṛtiḥ kṣāntirmatiḥ kāntiścarācaram| tvameveha yugānteṣu nidhanaṃ procyase'nadha||

Verse 14

सुदीर्घेणापि कालेन न ते शक्या गुणा मया। आत्मा च परमो वक्तुं नमस्ते नलिनेक्षण।।

sudīrgheṇāpi kālena na te śakyā guṇā mayā| ātmā ca paramo vaktuṃ namaste nalinekṣaṇa||

Verse 15

विदितो मे सुदुर्धर्ष नारदाद्देवलात्तथा। कृष्णद्वैपायनाच्चेव तथा कुरुपितामहात्।।

vidito me sudurdharṣa nāradāddevalāttathā| kṛṣṇadvaipāyanācceva tathā kurupitāmahāt||

Verse 16

त्वयि सर्वं समासक्तं त्वमेवैको जनेश्वरः। यच्चानुग्रहसंयुक्तमेतदुक्तं त्वयाऽनघ।।

tvayi sarvaṃ samāsaktaṃ tvamevaiko janeśvaraḥ| yaccānugrahasaṃyuktametaduktaṃ tvayā'nagha||

Verse 17

एतत्सर्वमहं सम्यगाचरिष्ये जनार्दन। इदं चाद्भुतमत्यन्तं कृतमस्मत्प्रियेप्सया।।

etatsarvamahaṃ samyagācariṣye janārdana| idaṃ cādbhutamatyantaṃ kṛtamasmatpriyepsayā||

Verse 18

यत्पापो निहतः सङ्ख्ये कौरव्यो धृतराष्ट्रजः। त्वया दग्धं हि तत्सैन्यं मया विजितमाहवे।।

yatpāpo nihataḥ saṅkhye kauravyo dhṛtarāṣṭrajaḥ| tvayā dagdhaṃ hi tatsainyaṃ mayā vijitamāhave||

Verse 19

भवता तत्कृतं कर्म येनावाप्तो जयो मया। दुर्योधनस्य सङ्ग्रामे तव बुद्धिपराक्रमैः।।

bhavatā tatkṛtaṃ karma yenāvāpto jayo mayā| duryodhanasya saṅgrāme tava buddhiparākramaiḥ||

Verse 20

कर्णस्य च वधोपायो यथावत्सम्प्रदर्शितः। सैन्धवस्य च पापस्य भूरिश्रवस एव च।।

karṇasya ca vadhopāyo yathāvatsampradarśitaḥ| saindhavasya ca pāpasya bhūriśravasa eva ca||

Verse 21

तस्मात्त्वमेव सञ्चिन्त्य हितं कुरु यथा तथा। अहं च प्रीयमाणेन त्वया देवकिनन्दन। यदुक्तस्तत्करिष्यामि न हि मेऽत्र विचारणा।।

tasmāttvameva sañcintya hitaṃ kuru yathā tathā| ahaṃ ca prīyamāṇena tvayā devakinandana| yaduktastatkariṣyāmi na hi me'tra vicāraṇā||

Verse 22

राजानं च समासाद्य धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्। चोदयिष्यामि धर्मज्ञ गमनार्थं तवानघ।।

rājānaṃ ca samāsādya dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram| codayiṣyāmi dharmajña gamanārthaṃ tavānagha||

Verse 23

आहृतं हि ममैतत्ते द्वारकागमनं प्रभो। अचिरादेव द्रष्टा त्वं मातुलं मे जनार्दन। बलदेवं च दुर्धर्षं तथाऽन्यान्वृष्णिपुङ्गवान्।।

āhṛtaṃ hi mamaitatte dvārakāgamanaṃ prabho| acirādeva draṣṭā tvaṃ mātulaṃ me janārdana| baladevaṃ ca durdharṣaṃ tathā'nyānvṛṣṇipuṅgavān||

Verse 24

एवं सम्भाषमाणौ तौ प्राप्तौ वारणसाह्वयम्। तथा विविशतुश्चोभौ सम्प्रहृष्टनराकुलम्।।

evaṃ sambhāṣamāṇau tau prāptau vāraṇasāhvayam| tathā viviśatuścobhau samprahṛṣṭanarākulam||

Verse 25

तौ गत्वा धृतराष्ट्रस्य गृहं शक्रगृहोपमम्। ददृशाते महाराज धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्।।

tau gatvā dhṛtarāṣṭrasya gṛhaṃ śakragṛhopamam| dadṛśāte mahārāja dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram||

Verse 26

विदुरं च महाबुद्धिं राजानं च युधिष्ठिरम्। भीमसेनं च दुर्धर्षं माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ।।

viduraṃ ca mahābuddhiṃ rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram| bhīmasenaṃ ca durdharṣaṃ mādrīputrau ca pāṇḍavau||

Verse 27

धृतराष्ट्रमुपासीनं युयुत्सुं चापराजितम्। गान्धारीं च महाप्रज्ञां पृथा कृष्णां च भामिनीम्।।

dhṛtarāṣṭramupāsīnaṃ yuyutsuṃ cāparājitam| gāndhārīṃ ca mahāprajñāṃ pṛthā kṛṣṇāṃ ca bhāminīm||

Verse 28

सुभद्राद्याश्च ताः सर्वा भरतानां स्त्रियस्तथा। ददृशाते स्त्रियः सर्वा गान्धारीपरिचारिकाः।।

subhadrādyāśca tāḥ sarvā bharatānāṃ striyastathā| dadṛśāte striyaḥ sarvā gāndhārīparicārikāḥ||

Verse 29

ततः समेत्य राजानं धृतराष्ट्रमरिंदमौ। निवेद्य नामधेये स्वे तस्य पादावगृह्णताम्।।

tataḥ sametya rājānaṃ dhṛtarāṣṭramariṃdamau| nivedya nāmadheye sve tasya pādāvagṛhṇatām||

Verse 30

गान्धार्याश्च पृथायाश्च धर्मराजस्य चैव हि। भीमस्य च महात्मानौ तथा पादावगृह्णताम्।।

gāndhāryāśca pṛthāyāśca dharmarājasya caiva hi| bhīmasya ca mahātmānau tathā pādāvagṛhṇatām||

Verse 31

क्षत्तारं चापि सङ्गृह्य पृष्ट्वा कुशलमव्ययम्। परिष्वज्य महात्मानं वेश्यापुत्रं महारथम्। तैः सार्धं नृपतिं वृद्धं ततस्तौ पर्युपासताम्।।

kṣattāraṃ cāpi saṅgṛhya pṛṣṭvā kuśalamavyayam| pariṣvajya mahātmānaṃ veśyāputraṃ mahāratham| taiḥ sārdhaṃ nṛpatiṃ vṛddhaṃ tatastau paryupāsatām||

Verse 32

ततो निशि महाराजो धृतराष्ट्रः कुरूद्वहान्। जनार्दनं च मेधावी व्यसर्जयत वै गृहान्।।

tato niśi mahārājo dhṛtarāṣṭraḥ kurūdvahān| janārdanaṃ ca medhāvī vyasarjayata vai gṛhān||

Verse 33

तेऽनुज्ञाता नृपतिना ययुः स्वं स्वं निवेशनम्। धनंजयगृहानेव ययौ कृष्णस्तु वीर्यवान्।।

te'nujñātā nṛpatinā yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam| dhanaṃjayagṛhāneva yayau kṛṣṇastu vīryavān||

Verse 34

तत्रार्चितो यथान्यायं सर्वकामैरुपस्थितः। कृष्णः सुष्वाप मेधावी धनंजयसहायवान्।।

tatrārcito yathānyāyaṃ sarvakāmairupasthitaḥ| kṛṣṇaḥ suṣvāpa medhāvī dhanaṃjayasahāyavān||

Verse 35

प्रभातायां तु शर्वर्यां कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम्। धर्मराजस्य भनं जग्मतुः परमार्चितौ। यत्रास्ते स सहामात्यो धर्मराजो महाबलः।।

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ kṛtvā paurvāhṇikīṃ kriyām| dharmarājasya bhanaṃ jagmatuḥ paramārcitau| yatrāste sa sahāmātyo dharmarājo mahābalaḥ||

Verse 36

तौ प्रविश्य महात्मानौ तद्गृहं परमार्चितम्। धर्मराजं ददृशतुर्देवराजमिवाश्विनौ।।

tau praviśya mahātmānau tadgṛhaṃ paramārcitam| dharmarājaṃ dadṛśaturdevarājamivāśvinau||

Verse 37

समासाद्य तु राजानं वार्ष्णेयकुरुपुङ्गवौ। निषीदतुरनुज्ञातौ प्रीयमाणेन तेन तौ।।

samāsādya tu rājānaṃ vārṣṇeyakurupuṅgavau| niṣīdaturanujñātau prīyamāṇena tena tau||

Verse 38

ततः स राजा मेधावी विवक्षू प्रेक्ष्य तावुभौ। प्रोवाच वदतां श्रेष्ठो वचनं राजसत्तमः।।

tataḥ sa rājā medhāvī vivakṣū prekṣya tāvubhau| provāca vadatāṃ śreṣṭho vacanaṃ rājasattamaḥ||

Verse 39

विवक्षू हि युवां मन्ये वीरौ यदुकुरूद्वहौ। ब्रूतं कर्तास्मि सर्वं वां नचिरान्मा विचार्यताम्।।

vivakṣū hi yuvāṃ manye vīrau yadukurūdvahau| brūtaṃ kartāsmi sarvaṃ vāṃ nacirānmā vicāryatām||

Verse 40

इत्युक्तः फल्गुनस्तत्र धर्मराजानमब्रवीत्। विनीतवदुपागम्य वाक्यं वाक्यविशारदः।।

ityuktaḥ phalgunastatra dharmarājānamabravīt| vinītavadupāgamya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ||

Verse 41

अयं चिरोषितो राजन्वासुदेवः प्रतापवान्। भवन्तं समनुज्ञाप्य पितरं द्रष्टुमिच्छति।।

ayaṃ ciroṣito rājanvāsudevaḥ pratāpavān| bhavantaṃ samanujñāpya pitaraṃ draṣṭumicchati||

Verse 42

स गच्छेदभ्यनुज्ञातो भवता यदि मन्यसे। आनर्तनगरीं वीरस्तदनुज्ञातुमर्हसि।।

sa gacchedabhyanujñāto bhavatā yadi manyase| ānartanagarīṃ vīrastadanujñātumarhasi||

Verse 43

युधिष्ठिर उवाच। पुण्डरीकाक्ष भद्रं ते गच्छ त्वं मदुसूदन। पुरीं द्वारवतीमद्य द्रष्टुं शूरसुतं प्रभो।।

yudhiṣṭhira uvāca| puṇḍarīkākṣa bhadraṃ te gaccha tvaṃ madusūdana| purīṃ dvāravatīmadya draṣṭuṃ śūrasutaṃ prabho||

Verse 44

रोचते मे महाबाहो गमनं तव केशव। मातुलश्चिरदृष्टो मे त्वया देवी च देवकी।।

rocate me mahābāho gamanaṃ tava keśava| mātulaściradṛṣṭo me tvayā devī ca devakī||

Verse 45

समेत्यि मातुलं गत्वा बलदेवं च मानद। पूजयेथा महाप्राज्ञ मद्वाक्येन यथाऽर्हतः।।

sametyi mātulaṃ gatvā baladevaṃ ca mānada| pūjayethā mahāprājña madvākyena yathā'rhataḥ||

Verse 46

स्मरेथाश्चापि मां नित्यं भीमं च बलिनां वरम्। फाल्गुनं सहदेवं च नकुलं चैव मानद।।

smarethāścāpi māṃ nityaṃ bhīmaṃ ca balināṃ varam| phālgunaṃ sahadevaṃ ca nakulaṃ caiva mānada||

Verse 47

आनर्तानवलोक्य त्वं पितरं च महाभुजः। वृष्णींश्च पुनरागच्छेर्हयमेधे ममानघ।।

ānartānavalokya tvaṃ pitaraṃ ca mahābhujaḥ| vṛṣṇīṃśca punarāgaccherhayamedhe mamānagha||

Verse 48

स गच्छ रत्नान्यादाय विविधानि वसूनि च। यच्चप्यन्यन्मनोज्ञं ते तदप्यादत्स्व सात्वत।।

sa gaccha ratnānyādāya vividhāni vasūni ca| yaccapyanyanmanojñaṃ te tadapyādatsva sātvata||

Verse 49

इयं च वसुधा कृत्स्ना प्रसादात्तव केशव। अस्मानुपागता वीर निहताश्चापि शत्रवः।।

iyaṃ ca vasudhā kṛtsnā prasādāttava keśava| asmānupāgatā vīra nihatāścāpi śatravaḥ||

Verse 50

स्वर्गापवर्गविषयं त्वद्भक्तानां न दुर्लभम्। संसारगहने चेद्धपापाग्निप्रशमाम्बुद।।

svargāpavargaviṣayaṃ tvadbhaktānāṃ na durlabham| saṃsāragahane ceddhapāpāgnipraśamāmbuda||

Verse 51

एवं ब्रुवति कौरव्ये धर्मराजे युधिष्ठिरे। वासुदेवो वरः पुंसामिदं वचनमब्रवीत्।।

evaṃ bruvati kauravye dharmarāje yudhiṣṭhire| vāsudevo varaḥ puṃsāmidaṃ vacanamabravīt||

Verse 52

तवैव रत्नानि धनं च केवलं धरा तु कृत्स्ना तु महाभुजाद्य वै। यदस्ति चान्यद्द्रविणं गृहे मम त्वमेव तस्येश्वर नित्यमीश्वरः।।

tavaiva ratnāni dhanaṃ ca kevalaṃ dharā tu kṛtsnā tu mahābhujādya vai| yadasti cānyaddraviṇaṃ gṛhe mama tvameva tasyeśvara nityamīśvaraḥ||

Verse 53

तथेत्यथोक्तः प्रतिपूजितस्तदा गदाग्रजो धर्मसुतेन वीर्यवान्। पितृष्वसारं त्ववदद्यथाविधि सम्पूजितश्चाप्यगमत्प्रदक्षिणम्।।

tathetyathoktaḥ pratipūjitastadā gadāgrajo dharmasutena vīryavān| pitṛṣvasāraṃ tvavadadyathāvidhi sampūjitaścāpyagamatpradakṣiṇam||

Verse 54

तया स सम्यक् प्रतिनन्दितस्तत- स्तथैव सर्वैर्विदुरादिभिस्तथा। विनिर्ययौ नागपुराद्गदाग्रजो रथेन दिव्येन चतुर्भुजः स्वयम्।।

tayā sa samyak pratinanditastata- stathaiva sarvairvidurādibhistathā| viniryayau nāgapurādgadāgrajo rathena divyena caturbhujaḥ svayam||

Verse 55

रथे सुभद्रामधिरोप्य भामिनीं युधिष्ठिरस्यानुमते जनार्दनः। पितृष्वसुश्चापि तथा महाभुजो विनिर्ययौ पौरजनाभिसंवृतः।।

rathe subhadrāmadhiropya bhāminīṃ yudhiṣṭhirasyānumate janārdanaḥ| pitṛṣvasuścāpi tathā mahābhujo viniryayau paurajanābhisaṃvṛtaḥ||

Verse 56

तमन्वयाद्वानरवर्यकेतनः ससात्यकिर्माद्रवतीसुतावपि। अगाधबुद्धिर्विदुरश्च माधवं स्वयं च भीमो गजराजविक्रमः।।

tamanvayādvānaravaryaketanaḥ sasātyakirmādravatīsutāvapi| agādhabuddhirviduraśca mādhavaṃ svayaṃ ca bhīmo gajarājavikramaḥ||

Verse 57

निवर्तयित्वा कुरुराष्ट्रवर्धनां- स्ततः स सर्वान्विदुरं च वीर्यवान्। जनार्दनो दारुकमाह सत्वरः प्रचोदयाश्वानिति सात्यकिं तथा।।

nivartayitvā kururāṣṭravardhanāṃ- stataḥ sa sarvānviduraṃ ca vīryavān| janārdano dārukamāha satvaraḥ pracodayāśvāniti sātyakiṃ tathā||

Verse 58

ततो ययौ शत्रुगणप्रमर्दनः शिनिप्रवीरानुगतो जनार्दनः। यथा निहत्यारिगणं शतकतु- र्दिवं तथाऽऽनर्तपुरीं प्रतापवान्।।

tato yayau śatrugaṇapramardanaḥ śinipravīrānugato janārdanaḥ| yathā nihatyārigaṇaṃ śatakatu- rdivaṃ tathā''nartapurīṃ pratāpavān||