Adhyaya 51

Verse 1

कृष्णेनार्जुनंप्रति मुक्त्युपायप्रतिपादकगुरुशिष्यसंवादानुवादसमापनपूर्वकं स्वस्य निजनगरजिगमिषानिवेदनम्।। 1 ।। ब्रह्मोवाच। भूतानामथ पञ्चानामथेषामीश्वरं मनः। नियमे च विसर्गे च भूतानां मन एव च।।

kṛṣṇenārjunaṃprati muktyupāyapratipādakaguruśiṣyasaṃvādānuvādasamāpanapūrvakaṃ svasya nijanagarajigamiṣānivedanam|| 1 || brahmovāca| bhūtānāmatha pañcānāmatheṣāmīśvaraṃ manaḥ| niyame ca visarge ca bhūtānāṃ mana eva ca||

Verse 2

अधिष्ठातृमनो नित्यं भूतानां महतां तथा। बुद्धिरैश्वर्यमाचष्टे क्षेत्रज्ञश्च स उच्यते।।

adhiṣṭhātṛmano nityaṃ bhūtānāṃ mahatāṃ tathā| buddhiraiśvaryamācaṣṭe kṣetrajñaśca sa ucyate||

Verse 3

इनद्रियाणि मनो युङ्क्ते सदश्वानिव सारथिः। इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः क्षेत्रज्ञे युज्यते सदा।।

inadriyāṇi mano yuṅkte sadaśvāniva sārathiḥ| indriyāṇi mano buddhiḥ kṣetrajñe yujyate sadā||

Verse 4

महदश्वसमायुक्तं बुद्धिसंयमनं रथम्। समारुह्य स भूतात्मा समन्तात्परिधावति।।

mahadaśvasamāyuktaṃ buddhisaṃyamanaṃ ratham| samāruhya sa bhūtātmā samantātparidhāvati||

Verse 5

इन्द्रियग्रामसंयुक्तो मनःसारथिरेव च। बुद्धिसंयमनो नित्यं महान्ब्रह्ममयो रथः।।

indriyagrāmasaṃyukto manaḥsārathireva ca| buddhisaṃyamano nityaṃ mahānbrahmamayo rathaḥ||

Verse 6

एवं यो वेत्ति विद्वान्वै सदा ब्रह्ममयं रथम्। स धीरः सर्वलोकेषु न मोहमधिगच्छति।।

evaṃ yo vetti vidvānvai sadā brahmamayaṃ ratham| sa dhīraḥ sarvalokeṣu na mohamadhigacchati||

Verse 7

अव्यक्तादिविशेषान्तं सहस्थावरजङ्गमम्।। सूर्यचन्द्रप्रभालोकं ग्रहनक्षत्रमण्डितम्।।

avyaktādiviśeṣāntaṃ sahasthāvarajaṅgamam|| sūryacandraprabhālokaṃ grahanakṣatramaṇḍitam||

Verse 8

नदीपर्वतजालैश्च सर्वतः परिभूषितम्। विविधाभिस्तथा चाद्भिः सततं समलंकृतम्।।

nadīparvatajālaiśca sarvataḥ paribhūṣitam| vividhābhistathā cādbhiḥ satataṃ samalaṃkṛtam||

Verse 9

अजितं सर्वभूतानां सर्वप्राणभृतां गतिः। एतद्ब्रह्मवनं नित्यं तस्मिंश्चरति क्षेत्रवित्।।

ajitaṃ sarvabhūtānāṃ sarvaprāṇabhṛtāṃ gatiḥ| etadbrahmavanaṃ nityaṃ tasmiṃścarati kṣetravit||

Verse 10

लोकेऽस्मिन्यानि सत्वानि त्रसानि स्थावराणि च। तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते पश्चाद्भूतकृता गुणाः। गुणेभ्यः पञ्च भूतानि एष भूतसमुच्छ्रयः।।

loke'sminyāni satvāni trasāni sthāvarāṇi ca| tānyevāgre pralīyante paścādbhūtakṛtā guṇāḥ| guṇebhyaḥ pañca bhūtāni eṣa bhūtasamucchrayaḥ||

Verse 11

देवा मनुष्या गन्धर्वाः पिशाचासुरराक्षसाः। सर्वे स्वभावतः सृष्टा न क्रियाभ्यो न कारणात्।।

devā manuṣyā gandharvāḥ piśācāsurarākṣasāḥ| sarve svabhāvataḥ sṛṣṭā na kriyābhyo na kāraṇāt||

Verse 12

एते विश्वसृजो विप्रा जायन्तीह पुनः पुनः। तेभ्यः प्रसूतास्तेष्वेव महाभूतेषु पञ्चसु। प्रलीयन्ते यथाकालमूर्मयः सागरे यथा।।

ete viśvasṛjo viprā jāyantīha punaḥ punaḥ| tebhyaḥ prasūtāsteṣveva mahābhūteṣu pañcasu| pralīyante yathākālamūrmayaḥ sāgare yathā||

Verse 13

विश्वसृग्भ्यस्तु भूतेभ्यो महाभूतास्तु सर्वशः। भूतेब्यश्चापि पञ्चभ्यो भुक्तो गच्छेत्परां गतिम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि एकपञ्चाशोऽध्यायः।। 51 ।।

viśvasṛgbhyastu bhūtebhyo mahābhūtāstu sarvaśaḥ| bhūtebyaścāpi pañcabhyo bhukto gacchetparāṃ gatim|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi ekapañcāśo'dhyāyaḥ|| 51 ||

Verse 14

प्रजापतिरिदं सर्वं मनसैवासृजत्प्रभुः। तथैव देवानृषयस्तपसा प्रतिपेदिरे।।

prajāpatiridaṃ sarvaṃ manasaivāsṛjatprabhuḥ| tathaiva devānṛṣayastapasā pratipedire||

Verse 15

तपसश्चानुपूर्व्येण फलमूलाशिनस्तथा। त्रैलोक्यं तपसा सिद्धाः पश्यन्तीह समाहिताः।।

tapasaścānupūrvyeṇa phalamūlāśinastathā| trailokyaṃ tapasā siddhāḥ paśyantīha samāhitāḥ||

Verse 16

औषधान्यगदादीनि नानाविद्याश्च सर्वशः। तपसैव प्रसिद्ध्यन्ति तपोमूलं हि साधनम्।।

auṣadhānyagadādīni nānāvidyāśca sarvaśaḥ| tapasaiva prasiddhyanti tapomūlaṃ hi sādhanam||

Verse 17

यद्दुरापं दुराम्नायं दुराधर्षं दुरन्वयम्। तत्सर्वं तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम्।।

yaddurāpaṃ durāmnāyaṃ durādharṣaṃ duranvayam| tatsarvaṃ tapasā sādhyaṃ tapo hi duratikramam||

Verse 18

सुरापो ब्रह्महा स्तेनो भ्रूणहागुरुतल्पगः। तपसैव सुतप्तेन मुच्यते किल्बिषात्ततः।।

surāpo brahmahā steno bhrūṇahāgurutalpagaḥ| tapasaiva sutaptena mucyate kilbiṣāttataḥ||

Verse 19

मनुष्याः पितरो देवाः पशवो मृगपक्षिणः। यानि चान्यानि भूतानि चराणि स्थावराणि च।।

manuṣyāḥ pitaro devāḥ paśavo mṛgapakṣiṇaḥ| yāni cānyāni bhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca||

Verse 20

तपःपरायणा नित्यं सिद्ध्यन्ते तपसा सदा। तथैव तपसा देवा महाभागा दिवं गताः।।

tapaḥparāyaṇā nityaṃ siddhyante tapasā sadā| tathaiva tapasā devā mahābhāgā divaṃ gatāḥ||

Verse 21

आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः। अहङ्कारसमायुक्तास्ते सकाशे प्रजापतेः।।

āśīryuktāni karmāṇi kurvate ye tvatandritāḥ| ahaṅkārasamāyuktāste sakāśe prajāpateḥ||

Verse 22

ध्यानयोगेन शुद्वेन निर्ममा निरहंकृताः। आप्नुवन्ति महात्मानो महान्तं लोकमुत्तमम्।।

dhyānayogena śudvena nirmamā nirahaṃkṛtāḥ| āpnuvanti mahātmāno mahāntaṃ lokamuttamam||

Verse 23

ध्यानयोगमुपागम्य प्रसन्नमतयः सदा। सुखोपचयमव्यक्तं प्रविशन्त्यात्मवित्तमाः।।

dhyānayogamupāgamya prasannamatayaḥ sadā| sukhopacayamavyaktaṃ praviśantyātmavittamāḥ||

Verse 24

ध्यानयोगादुपागम्य निर्ममा निरहंकृताः। अव्यक्तं प्रविशन्तीह महतां लोकमुत्तमम्।।

dhyānayogādupāgamya nirmamā nirahaṃkṛtāḥ| avyaktaṃ praviśantīha mahatāṃ lokamuttamam||

Verse 25

अव्यक्तादेव सम्भूताः समयज्ञा गताः पुनः। तमोरजोभ्यां निर्मुक्ताः सत्वमास्थाय केवलम्।।

avyaktādeva sambhūtāḥ samayajñā gatāḥ punaḥ| tamorajobhyāṃ nirmuktāḥ satvamāsthāya kevalam||

Verse 26

निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यः सर्वं त्यजति निष्कलः। क्षेत्रज्ञ इति तं विद्याद्यस्तं वेद स वेदवित्।।

nirmuktaḥ sarvapāpebhyaḥ sarvaṃ tyajati niṣkalaḥ| kṣetrajña iti taṃ vidyādyastaṃ veda sa vedavit||

Verse 27

चित्तं चित्तादुपागम्य मुनिरासीत संयतः। यच्चित्तस्तन्मना भूत्वा ग्राह्यमेतत्सनातनम्।।

cittaṃ cittādupāgamya munirāsīta saṃyataḥ| yaccittastanmanā bhūtvā grāhyametatsanātanam||

Verse 28

अव्यक्तादिविशेषान्तमविद्यालक्षणं स्मृतम्। निबोधत तथा ज्ञानं गुणैर्लक्षणमित्युत।।

avyaktādiviśeṣāntamavidyālakṣaṇaṃ smṛtam| nibodhata tathā jñānaṃ guṇairlakṣaṇamityuta||

Verse 29

द्व्यक्षरस्तु भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं ब्रह्म शाश्वतम्। ममेति च भवेन्मृत्युर्न ममेति च शाश्वतम्।।

dvyakṣarastu bhavenmṛtyustryakṣaraṃ brahma śāśvatam| mameti ca bhavenmṛtyurna mameti ca śāśvatam||

Verse 30

कर्म केचित्प्रशंसन्ति मन्दबुद्धितया नराः। ये तु वृद्धा महात्मानो न प्रशंसन्ति कर्म ते।।

karma kecitpraśaṃsanti mandabuddhitayā narāḥ| ye tu vṛddhā mahātmāno na praśaṃsanti karma te||

Verse 31

कर्मणा जायते जन्तुर्मूर्तिमान्षोडशात्मकः। पुरुषं ग्रसते विद्या तद्ग्राह्यममृताशिनम्।। महाभूतानि गच्छतीति क.ट.थ.पाठः।।

karmaṇā jāyate janturmūrtimānṣoḍaśātmakaḥ| puruṣaṃ grasate vidyā tadgrāhyamamṛtāśinam|| mahābhūtāni gacchatīti ka.ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 32

तस्मात्कर्मसु निःस्नेहा ये केचित्पारदर्शिनः। विद्यामयोऽयं पुरुषो न तु कर्ममयः स्मृतः।।

tasmātkarmasu niḥsnehā ye kecitpāradarśinaḥ| vidyāmayo'yaṃ puruṣo na tu karmamayaḥ smṛtaḥ||

Verse 33

य एवममृतं नित्यमग्राह्यं शश्वदक्षरम्।। वश्यात्मानमसंश्लिष्टं यो वेद न मृतो भवेत्।।

ya evamamṛtaṃ nityamagrāhyaṃ śaśvadakṣaram|| vaśyātmānamasaṃśliṣṭaṃ yo veda na mṛto bhavet||

Verse 34

अपूर्वमकृतं नित्यं य एनमविचारिणम्। य एवं विन्देदात्मानमग्राह्यममृताशनम्। अग्राह्यो ह्यमृतो भवति स एभिः कारणैर्ध्रुवः।।

apūrvamakṛtaṃ nityaṃ ya enamavicāriṇam| ya evaṃ vindedātmānamagrāhyamamṛtāśanam| agrāhyo hyamṛto bhavati sa ebhiḥ kāraṇairdhruvaḥ||

Verse 35

आयोज्य सर्वसंस्कारान्संयम्यात्मानमात्मनि। स तद्ब्रह्म शुभं वेत्ति यस्माद्भूयो न विद्यते।। विममो यः स पुरुष इति क.पाठः।।

āyojya sarvasaṃskārānsaṃyamyātmānamātmani| sa tadbrahma śubhaṃ vetti yasmādbhūyo na vidyate|| vimamo yaḥ sa puruṣa iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 36

प्रसादे चैव सत्वस्य प्रसादं समवाप्नुयात्। लक्षणं हि प्रसादस्य यथा स्यात्स्वप्नदर्शनम्।।

prasāde caiva satvasya prasādaṃ samavāpnuyāt| lakṣaṇaṃ hi prasādasya yathā syātsvapnadarśanam||

Verse 37

गतिरेषा तु मुक्तानां ये ज्ञानपरिनिष्ठिताः। प्रवृत्तयश्च याः सर्वाः पश्यन्ति परिणामजाः।।

gatireṣā tu muktānāṃ ye jñānapariniṣṭhitāḥ| pravṛttayaśca yāḥ sarvāḥ paśyanti pariṇāmajāḥ||

Verse 38

एषा गतिर्विरक्तानामेष धर्मः सनातनः। एषा ज्ञानवतां प्राप्तिरेतद्वृत्तमनिन्दितम्।।

eṣā gatirviraktānāmeṣa dharmaḥ sanātanaḥ| eṣā jñānavatāṃ prāptiretadvṛttamaninditam||

Verse 39

समेन सर्वभूतेषु निस्पृहेण निराशिषा। शक्या गतिरियं गन्तुं सर्वत्र समदर्शिना।।

samena sarvabhūteṣu nispṛheṇa nirāśiṣā| śakyā gatiriyaṃ gantuṃ sarvatra samadarśinā||

Verse 40

एतद्वः सर्वमाख्यातं मया विप्रर्षिसत्तमाः। एवमाचरत क्षिप्रं ततः सिद्धिमवाप्स्यथ।।

etadvaḥ sarvamākhyātaṃ mayā viprarṣisattamāḥ| evamācarata kṣipraṃ tataḥ siddhimavāpsyatha||

Verse 41

गुरुरुवाच। इत्युक्तास्ते तु मुनयो गुरुणा ब्रह्मणा तथा। कृतवन्तो महात्मानस्ततो लोकमवाप्नुवन्।।

gururuvāca| ityuktāste tu munayo guruṇā brahmaṇā tathā| kṛtavanto mahātmānastato lokamavāpnuvan||

Verse 42

त्वमप्येतन्महाभाग मयोक्तं ब्रह्मणो वचः। सम्यगाचर शुद्धात्भंस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि।।

tvamapyetanmahābhāga mayoktaṃ brahmaṇo vacaḥ| samyagācara śuddhātbhaṃstataḥ siddhimavāpsyasi||

Verse 43

वासुदेव उवाच। इत्युक्तः स तदा शिष्यो गुरुणा धर्ममुत्तमम्। चकार सर्वं कौन्तेय ततो मोक्षमवाप्तवान्।।

vāsudeva uvāca| ityuktaḥ sa tadā śiṣyo guruṇā dharmamuttamam| cakāra sarvaṃ kaunteya tato mokṣamavāptavān||

Verse 44

कृतकृत्यश्च स तदा शिष्यः कुरुकुलोद्वह। तत्पदं समनुप्राप्तो यत्र गत्वा न शोचति।।

kṛtakṛtyaśca sa tadā śiṣyaḥ kurukulodvaha| tatpadaṃ samanuprāpto yatra gatvā na śocati||

Verse 45

अर्जुन उवाच। को न्वसौ ब्राह्मणः कृष्ण कश्च शिष्यो जनार्दन। श्रोतव्यं चेन्मयैतद्वै तत्त्वमाचक्ष्व मे विभो।।

arjuna uvāca| ko nvasau brāhmaṇaḥ kṛṣṇa kaśca śiṣyo janārdana| śrotavyaṃ cenmayaitadvai tattvamācakṣva me vibho||

Verse 46

वासुदेव उवाच। अहं गुरुर्महाबाहो मनः शिष्य च विद्धि मे। त्वत्प्रीत्या गुह्यमेतच्च कथितं ते धनंजय।।

vāsudeva uvāca| ahaṃ gururmahābāho manaḥ śiṣya ca viddhi me| tvatprītyā guhyametacca kathitaṃ te dhanaṃjaya||

Verse 47

मयि चेदस्ति ते प्रीतिर्नित्यं कुरुकुलोद्वह। अध्यात्ममेतच्छ्रुत्वा त्वं सम्यगाचर सुव्रत।।

mayi cedasti te prītirnityaṃ kurukulodvaha| adhyātmametacchrutvā tvaṃ samyagācara suvrata||

Verse 48

ततस्त्वं सम्यगाचीर्णो धर्मेऽस्मिन्नरिकर्शन। सर्वपापविनिर्मुक्तो मोक्षं प्राप्स्यसि केवलम्।।

tatastvaṃ samyagācīrṇo dharme'sminnarikarśana| sarvapāpavinirmukto mokṣaṃ prāpsyasi kevalam||

Verse 49

पूर्वमप्येतदेवोक्तं युद्धकाल उपस्थिते। मया तव महाबाहो तस्मादत्र मनः कुरु।।

pūrvamapyetadevoktaṃ yuddhakāla upasthite| mayā tava mahābāho tasmādatra manaḥ kuru||

Verse 50

मया तु भरतश्रेष्ठ चिरदृष्टः पिता प्रभुः। तमहं द्रष्टमिच्छामि सम्मते तव फल्गुन।।

mayā tu bharataśreṣṭha ciradṛṣṭaḥ pitā prabhuḥ| tamahaṃ draṣṭamicchāmi sammate tava phalguna||

Verse 51

वैशम्पायन उवाच। इत्युक्तवचनं कृष्णं प्रत्युवाच धनंजयः। यदिष्टं कुरु सर्वेषामीश्वरोऽस्मान्प्रपालय।।

vaiśampāyana uvāca| ityuktavacanaṃ kṛṣṇaṃ pratyuvāca dhanaṃjayaḥ| yadiṣṭaṃ kuru sarveṣāmīśvaro'smānprapālaya||

Verse 52

नमस्ते सर्वलोकात्मन्नारायण परात्पर। मनोमलात्तपोशक्यं कर्म चाविद्यया हतम्। दानमप्यर्थदोषेणि नाम तस्मात्कलौ स्मरेत्।।

namaste sarvalokātmannārāyaṇa parātpara| manomalāttapośakyaṃ karma cāvidyayā hatam| dānamapyarthadoṣeṇi nāma tasmātkalau smaret||

Verse 53

यदि गन्तुं कृता बुद्धिर्वासुदेव नमोस्तु ते। गच्छावो नगरं कृष्ण गजसाह्वयमद्य वै।।

yadi gantuṃ kṛtā buddhirvāsudeva namostu te| gacchāvo nagaraṃ kṛṣṇa gajasāhvayamadya vai||

Verse 54

समेत्य तत्रि राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्। समनुज्ञाप्य राजानं स्वां पुरीं यातुमर्हसि।।

sametya tatri rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram| samanujñāpya rājānaṃ svāṃ purīṃ yātumarhasi||