Adhyaya 50

Verse 1

ब्रह्मणा महर्षिन्प्रति धर्मप्रदर्शनपूर्वकं तदनुष्ठानसहकृतज्ञानस्यैव दृष्टान्तप्रदर्शनेन परमपुरुषार्थसाधनत्वोक्तिः।। 1 ।। ब्रह्मोवाच। हन्त वः सम्प्रक्ष्यामि यन्मां पृच्छथ सत्तमाः। गुरुणा शिष्यमासाद्य यदुक्तं तन्निबोधत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि पञ्चाशोऽध्यायः।। 50 ।। ब्रह्मोवाच। हन्त वः सम्प्रक्ष्यामि यन्मां पृच्छथ सत्तमाः। गुरुणा शिष्यमासाद्य यदुक्तं तन्निबोधत।।

brahmaṇā maharṣinprati dharmapradarśanapūrvakaṃ tadanuṣṭhānasahakṛtajñānasyaiva dṛṣṭāntapradarśanena paramapuruṣārthasādhanatvoktiḥ|| 1 || brahmovāca| hanta vaḥ samprakṣyāmi yanmāṃ pṛcchatha sattamāḥ| guruṇā śiṣyamāsādya yaduktaṃ tannibodhata|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi pañcāśo'dhyāyaḥ|| 50 || brahmovāca| hanta vaḥ samprakṣyāmi yanmāṃ pṛcchatha sattamāḥ| guruṇā śiṣyamāsādya yaduktaṃ tannibodhata||

Verse 2

समस्तमिह तच्छ्रुत्वा सम्यगेवावधार्यताम्। अहिंसा सर्वभूतानामेतत्कृत्यतमं मतम्।। समस्तमिह तच्छ्रुत्वा सम्यगेवावधार्यताम्। अहिंसा सर्वभूतानामेतत्कृत्यतमं मतम्।।

samastamiha tacchrutvā samyagevāvadhāryatām| ahiṃsā sarvabhūtānāmetatkṛtyatamaṃ matam|| samastamiha tacchrutvā samyagevāvadhāryatām| ahiṃsā sarvabhūtānāmetatkṛtyatamaṃ matam||

Verse 3

एतत्पदमनुद्विग्नं वरिष्ठं धर्मलक्षणम्। ज्ञानं निःश्रेय इत्याहुर्वृद्धा निश्चितदर्शिनः। तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः।। एतत्पदमनुद्विग्नं वरिष्ठं धर्मलक्षणम्। ज्ञानं निःश्रेय इत्याहुर्वृद्धा निश्चितदर्शिनः। तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः।।

etatpadamanudvignaṃ variṣṭhaṃ dharmalakṣaṇam| jñānaṃ niḥśreya ityāhurvṛddhā niścitadarśinaḥ| tasmājjñānena śuddhena mucyate sarvakilbiṣaiḥ|| etatpadamanudvignaṃ variṣṭhaṃ dharmalakṣaṇam| jñānaṃ niḥśreya ityāhurvṛddhā niścitadarśinaḥ| tasmājjñānena śuddhena mucyate sarvakilbiṣaiḥ||

Verse 4

हिंसापराश्च ये केचिद्ये च नास्तिकवृत्तयः। लोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिनः।। हिंसापराश्च ये केचिद्ये च नास्तिकवृत्तयः। लोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिनः।।

hiṃsāparāśca ye kecidye ca nāstikavṛttayaḥ| lobhamohasamāyuktāste vai nirayagāminaḥ|| hiṃsāparāśca ye kecidye ca nāstikavṛttayaḥ| lobhamohasamāyuktāste vai nirayagāminaḥ||

Verse 5

आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः। तेऽस्मिन्लोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनः पुनः।। आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः। तेऽस्मिन्लोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनः पुनः।।

āśīryuktāni karmāṇi kurvate ye tvatandritāḥ| te'sminloke pramodante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ|| āśīryuktāni karmāṇi kurvate ye tvatandritāḥ| te'sminloke pramodante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ||

Verse 6

कुर्वते ये तु कर्माणि श्रद्धधाना विपश्चितः। अनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीराः साधुदर्शिनः।। कुर्वते ये तु कर्माणि श्रद्धधाना विपश्चितः। अनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीराः साधुदर्शिनः।।

kurvate ye tu karmāṇi śraddhadhānā vipaścitaḥ| anāśīryogasaṃyuktāste dhīrāḥ sādhudarśinaḥ|| kurvate ye tu karmāṇi śraddhadhānā vipaścitaḥ| anāśīryogasaṃyuktāste dhīrāḥ sādhudarśinaḥ||

Verse 7

अतः परं प्रवक्ष्यामि सत्वक्षेत्रज्ञयोर्यथा। संयोगो विप्रयोगश्च तन्निबोधत सत्तमाः।। अतः परं प्रवक्ष्यामि सत्वक्षेत्रज्ञयोर्यथा। संयोगो विप्रयोगश्च तन्निबोधत सत्तमाः।।

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi satvakṣetrajñayoryathā| saṃyogo viprayogaśca tannibodhata sattamāḥ|| ataḥ paraṃ pravakṣyāmi satvakṣetrajñayoryathā| saṃyogo viprayogaśca tannibodhata sattamāḥ||

Verse 8

विषयो विषयित्वं च सम्बन्धोऽयमिहोच्यते। विषयी पुरुषो नित्यं सत्वं च विषयः स्मृतः।। विषयो विषयित्वं च सम्बन्धोऽयमिहोच्यते। विषयी पुरुषो नित्यं सत्वं च विषयः स्मृतः।।

viṣayo viṣayitvaṃ ca sambandho'yamihocyate| viṣayī puruṣo nityaṃ satvaṃ ca viṣayaḥ smṛtaḥ|| viṣayo viṣayitvaṃ ca sambandho'yamihocyate| viṣayī puruṣo nityaṃ satvaṃ ca viṣayaḥ smṛtaḥ||

Verse 9

व्याख्यातं पूर्वकल्पेनि मशकोदुम्बरं यथा। भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्वमचेतनम्। यस्त्वेवं तं विजानीते यो भुङ्क्ते यश्च भुज्यते।। व्याख्यातं पूर्वकल्पेनि मशकोदुम्बरं यथा। भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्वमचेतनम्। यस्त्वेवं तं विजानीते यो भुङ्क्ते यश्च भुज्यते।।

vyākhyātaṃ pūrvakalpeni maśakodumbaraṃ yathā| bhujyamānaṃ na jānīte nityaṃ satvamacetanam| yastvevaṃ taṃ vijānīte yo bhuṅkte yaśca bhujyate|| vyākhyātaṃ pūrvakalpeni maśakodumbaraṃ yathā| bhujyamānaṃ na jānīte nityaṃ satvamacetanam| yastvevaṃ taṃ vijānīte yo bhuṅkte yaśca bhujyate||

Verse 10

अनित्यं द्वन्द्वसंयुक्तं सत्वमाहुर्मनीषिणः। निर्द्वन्द्वो निष्कलो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः।। अनित्यं द्वन्द्वसंयुक्तं सत्वमाहुर्मनीषिणः। निर्द्वन्द्वो निष्कलो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः।।

anityaṃ dvandvasaṃyuktaṃ satvamāhurmanīṣiṇaḥ| nirdvandvo niṣkalo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ|| anityaṃ dvandvasaṃyuktaṃ satvamāhurmanīṣiṇaḥ| nirdvandvo niṣkalo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ||

Verse 11

समः संज्ञानुगश्चैव स सर्वत्र व्यवस्थितः। न सज्जते सदा सत्वमापः पुष्करपर्णवत्।। समः संज्ञानुगश्चैव स सर्वत्र व्यवस्थितः। न सज्जते सदा सत्वमापः पुष्करपर्णवत्।।

samaḥ saṃjñānugaścaiva sa sarvatra vyavasthitaḥ| na sajjate sadā satvamāpaḥ puṣkaraparṇavat|| samaḥ saṃjñānugaścaiva sa sarvatra vyavasthitaḥ| na sajjate sadā satvamāpaḥ puṣkaraparṇavat||

Verse 12

सर्वैरपि गुणैर्विद्वान्व्यतिषक्तो न लिप्यते। जलबिन्दुर्यथा लोलः पद्मिनीपत्रसंस्थितः।। सर्वैरपि गुणैर्विद्वान्व्यतिषक्तो न लिप्यते। जलबिन्दुर्यथा लोलः पद्मिनीपत्रसंस्थितः।।

sarvairapi guṇairvidvānvyatiṣakto na lipyate| jalabinduryathā lolaḥ padminīpatrasaṃsthitaḥ|| sarvairapi guṇairvidvānvyatiṣakto na lipyate| jalabinduryathā lolaḥ padminīpatrasaṃsthitaḥ||

Verse 13

एवमेवाप्यसंयुक्तः पुरुषः स्यान्न संशयः। द्रव्यमात्रमभूत्सत्वं पुरुषस्येति निश्चयः।। एवमेवाप्यसंयुक्तः पुरुषः स्यान्न संशयः। द्रव्यमात्रमभूत्सत्वं पुरुषस्येति निश्चयः।।

evamevāpyasaṃyuktaḥ puruṣaḥ syānna saṃśayaḥ| dravyamātramabhūtsatvaṃ puruṣasyeti niścayaḥ|| evamevāpyasaṃyuktaḥ puruṣaḥ syānna saṃśayaḥ| dravyamātramabhūtsatvaṃ puruṣasyeti niścayaḥ||

Verse 14

यथा द्रव्यं च कर्ता च संयोगोऽप्यनयोस्तथा। यथा प्रदीपमादाय कश्चित्तमसि गच्छति। तथा सत्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमर्षयः।। यथा द्रव्यं च कर्ता च संयोगोऽप्यनयोस्तथा। यथा प्रदीपमादाय कश्चित्तमसि गच्छति। तथा सत्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमर्षयः।।

yathā dravyaṃ ca kartā ca saṃyogo'pyanayostathā| yathā pradīpamādāya kaścittamasi gacchati| tathā sattvapradīpena gacchanti paramarṣayaḥ|| yathā dravyaṃ ca kartā ca saṃyogo'pyanayostathā| yathā pradīpamādāya kaścittamasi gacchati| tathā sattvapradīpena gacchanti paramarṣayaḥ||

Verse 15

यावद्द्रव्यं गुणस्तावत्प्रदीपः सम्प्रकाशते। क्षीणे द्रव्ये गुणे ज्योतिरन्तर्धानाय गच्छति।। यावद्द्रव्यं गुणस्तावत्प्रदीपः सम्प्रकाशते। क्षीणे द्रव्ये गुणे ज्योतिरन्तर्धानाय गच्छति।।

yāvaddravyaṃ guṇastāvatpradīpaḥ samprakāśate| kṣīṇe dravye guṇe jyotirantardhānāya gacchati|| yāvaddravyaṃ guṇastāvatpradīpaḥ samprakāśate| kṣīṇe dravye guṇe jyotirantardhānāya gacchati||

Verse 16

व्यक्तः सत्वगुणस्त्वेवं पुरुषो द्रव्यमुच्यते। एतद्विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि वः।। व्यक्तः सत्वगुणस्त्वेवं पुरुषो द्रव्यमुच्यते। एतद्विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि वः।।

vyaktaḥ satvaguṇastvevaṃ puruṣo dravyamucyate| etadviprā vijānīta hanta bhūyo bravīmi vaḥ|| vyaktaḥ satvaguṇastvevaṃ puruṣo dravyamucyate| etadviprā vijānīta hanta bhūyo bravīmi vaḥ||

Verse 17

सहस्रेणापि दुर्मेधा न बुद्धिमधिगच्छति। चतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान्सुखमेधते।। सहस्रेणापि दुर्मेधा न बुद्धिमधिगच्छति। चतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान्सुखमेधते।।

sahasreṇāpi durmedhā na buddhimadhigacchati| caturthenāpyathāṃśena buddhimānsukhamedhate|| sahasreṇāpi durmedhā na buddhimadhigacchati| caturthenāpyathāṃśena buddhimānsukhamedhate||

Verse 18

एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनमुपायतः। उपायज्ञो हि मेधावी सुखमत्यन्तमश्नुते।। एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनमुपायतः। उपायज्ञो हि मेधावी सुखमत्यन्तमश्नुते।।

evaṃ dharmasya vijñeyaṃ saṃsādhanamupāyataḥ| upāyajño hi medhāvī sukhamatyantamaśnute|| evaṃ dharmasya vijñeyaṃ saṃsādhanamupāyataḥ| upāyajño hi medhāvī sukhamatyantamaśnute||

Verse 19

यथाऽध्वानमपाथेयः प्रपन्नो मनुजः क्वचित्। क्लेशेन याति महता विनश्यत्यन्तराऽपि च।। यथाऽध्वानमपाथेयः प्रपन्नो मनुजः क्वचित्। क्लेशेन याति महता विनश्यत्यन्तराऽपि च।।

yathā'dhvānamapātheyaḥ prapanno manujaḥ kvacit| kleśena yāti mahatā vinaśyatyantarā'pi ca|| yathā'dhvānamapātheyaḥ prapanno manujaḥ kvacit| kleśena yāti mahatā vinaśyatyantarā'pi ca||

Verse 20

तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा। पुरुषस्यात्मनिःश्रेयः शुभाशुभनिदर्शनम्।। तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा। पुरुषस्यात्मनिःश्रेयः शुभाशुभनिदर्शनम्।।

tathā karmasu vijñeyaṃ phalaṃ bhavati vā na vā| puruṣasyātmaniḥśreyaḥ śubhāśubhanidarśanam|| tathā karmasu vijñeyaṃ phalaṃ bhavati vā na vā| puruṣasyātmaniḥśreyaḥ śubhāśubhanidarśanam||

Verse 21

यथा च दीर्घमध्वानं पद्म्यामेव प्रपद्यते। अदृष्टपूर्वं सहसा तत्त्वदर्शनवर्जितः।। यथा च दीर्घमध्वानं पद्म्यामेव प्रपद्यते। अदृष्टपूर्वं सहसा तत्त्वदर्शनवर्जितः।।

yathā ca dīrghamadhvānaṃ padmyāmeva prapadyate| adṛṣṭapūrvaṃ sahasā tattvadarśanavarjitaḥ|| yathā ca dīrghamadhvānaṃ padmyāmeva prapadyate| adṛṣṭapūrvaṃ sahasā tattvadarśanavarjitaḥ||

Verse 22

तमेव च यथाऽध्वानं रथेनेहाशुगामिना। गच्छत्यश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गतिः।। तमेव च यथाऽध्वानं रथेनेहाशुगामिना। गच्छत्यश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गतिः।।

tameva ca yathā'dhvānaṃ rathenehāśugāminā| gacchatyaśvaprayuktena tathā buddhimatāṃ gatiḥ|| tameva ca yathā'dhvānaṃ rathenehāśugāminā| gacchatyaśvaprayuktena tathā buddhimatāṃ gatiḥ||

Verse 23

ऊर्ध्वं पर्वतमारुह्य नान्ववेक्षेत भूतलम्। रथेन रथिनं पश्येत्क्लिश्यमानमचेतनम्।। ऊर्ध्वं पर्वतमारुह्य नान्ववेक्षेत भूतलम्। रथेन रथिनं पश्येत्क्लिश्यमानमचेतनम्।।

ūrdhvaṃ parvatamāruhya nānvavekṣeta bhūtalam| rathena rathinaṃ paśyetkliśyamānamacetanam|| ūrdhvaṃ parvatamāruhya nānvavekṣeta bhūtalam| rathena rathinaṃ paśyetkliśyamānamacetanam||

Verse 24

यावद्रथपथस्तावद्रथेन स तु गच्छति। क्षीणे रथपदे विद्वान्रथमुत्सृज्य गच्छति।। यावद्रथपथस्तावद्रथेन स तु गच्छति। क्षीणे रथपदे विद्वान्रथमुत्सृज्य गच्छति।।

yāvadrathapathastāvadrathena sa tu gacchati| kṣīṇe rathapade vidvānrathamutsṛjya gacchati|| yāvadrathapathastāvadrathena sa tu gacchati| kṣīṇe rathapade vidvānrathamutsṛjya gacchati||

Verse 25

एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयोगविधानवित्। परिज्ञाय गुणज्ञश्च उत्तरादुत्तरोत्तरम्।। एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयोगविधानवित्। परिज्ञाय गुणज्ञश्च उत्तरादुत्तरोत्तरम्।।

evaṃ gacchati medhāvī tattvayogavidhānavit| parijñāya guṇajñaśca uttarāduttarottaram|| evaṃ gacchati medhāvī tattvayogavidhānavit| parijñāya guṇajñaśca uttarāduttarottaram||

Verse 26

यथाऽर्णवं महाघोरमप्लवः सम्प्रगाहते। बाहुभ्यामेव सम्मोहाद्वधं वाञ्छत्यसंशयम्।। यथाऽर्णवं महाघोरमप्लवः सम्प्रगाहते। बाहुभ्यामेव सम्मोहाद्वधं वाञ्छत्यसंशयम्।।

yathā'rṇavaṃ mahāghoramaplavaḥ sampragāhate| bāhubhyāmeva sammohādvadhaṃ vāñchatyasaṃśayam|| yathā'rṇavaṃ mahāghoramaplavaḥ sampragāhate| bāhubhyāmeva sammohādvadhaṃ vāñchatyasaṃśayam||

Verse 27

नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञः स्वरित्रया। अश्रान्तः सलिलं गहाच्छीध्रं संतरते ह्रदम्।। नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञः स्वरित्रया। अश्रान्तः सलिलं गहाच्छीध्रं संतरते ह्रदम्।।

nāvā cāpi yathā prājño vibhāgajñaḥ svaritrayā| aśrāntaḥ salilaṃ gahācchīdhraṃ saṃtarate hradam|| nāvā cāpi yathā prājño vibhāgajñaḥ svaritrayā| aśrāntaḥ salilaṃ gahācchīdhraṃ saṃtarate hradam||

Verse 28

तीर्णो गच्छेत्परं पारं नावमुत्सृज्य निर्ममः। व्याख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथपदातिनोः।। तीर्णो गच्छेत्परं पारं नावमुत्सृज्य निर्ममः। व्याख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथपदातिनोः।।

tīrṇo gacchetparaṃ pāraṃ nāvamutsṛjya nirmamaḥ| vyākhyātaṃ pūrvakalpena yathā rathapadātinoḥ|| tīrṇo gacchetparaṃ pāraṃ nāvamutsṛjya nirmamaḥ| vyākhyātaṃ pūrvakalpena yathā rathapadātinoḥ||

Verse 29

स्नेहात्सम्मोहमापन्नो नावि दाशो यथा तथा। ममत्वेनाभिभूतः संस्तत्रैव परिवर्तते।। स्नेहात्सम्मोहमापन्नो नावि दाशो यथा तथा। ममत्वेनाभिभूतः संस्तत्रैव परिवर्तते।।

snehātsammohamāpanno nāvi dāśo yathā tathā| mamatvenābhibhūtaḥ saṃstatraiva parivartate|| snehātsammohamāpanno nāvi dāśo yathā tathā| mamatvenābhibhūtaḥ saṃstatraiva parivartate||

Verse 30

नावं न शक्यमारुह्य स्थले विपरिवर्तितुम्। तथैव रथमारुह्य नाप्सु चर्या विधीयते।। नावं न शक्यमारुह्य स्थले विपरिवर्तितुम्। तथैव रथमारुह्य नाप्सु चर्या विधीयते।।

nāvaṃ na śakyamāruhya sthale viparivartitum| tathaiva rathamāruhya nāpsu caryā vidhīyate|| nāvaṃ na śakyamāruhya sthale viparivartitum| tathaiva rathamāruhya nāpsu caryā vidhīyate||

Verse 31

एवं कर्म कृतं वित्त विषयस्थं पृथक्पृथक्। यथा कर्म कृतं लोके तथा तदुपपद्यते।। एवं कर्म कृतं वित्त विषयस्थं पृथक्पृथक्। यथा कर्म कृतं लोके तथा तदुपपद्यते।।

evaṃ karma kṛtaṃ vitta viṣayasthaṃ pṛthakpṛthak| yathā karma kṛtaṃ loke tathā tadupapadyate|| evaṃ karma kṛtaṃ vitta viṣayasthaṃ pṛthakpṛthak| yathā karma kṛtaṃ loke tathā tadupapadyate||

Verse 32

यन्नैव गन्धि नो रस्यं न रूपस्पर्सशब्दवत्। मन्यते न मनो बुद्ध्या तत्प्रधानं प्रचक्षते।। यन्नैव गन्धि नो रस्यं न रूपस्पर्सशब्दवत्। मन्यते न मनो बुद्ध्या तत्प्रधानं प्रचक्षते।।

yannaiva gandhi no rasyaṃ na rūpasparsaśabdavat| manyate na mano buddhyā tatpradhānaṃ pracakṣate|| yannaiva gandhi no rasyaṃ na rūpasparsaśabdavat| manyate na mano buddhyā tatpradhānaṃ pracakṣate||

Verse 33

तत्र प्रधानमव्यक्तमव्यक्तस्य गुणो महान्। महप्रधानभूतस्य गुणोऽहङ्कार एव च।। तत्र प्रधानमव्यक्तमव्यक्तस्य गुणो महान्। महप्रधानभूतस्य गुणोऽहङ्कार एव च।।

tatra pradhānamavyaktamavyaktasya guṇo mahān| mahapradhānabhūtasya guṇo'haṅkāra eva ca|| tatra pradhānamavyaktamavyaktasya guṇo mahān| mahapradhānabhūtasya guṇo'haṅkāra eva ca||

Verse 34

अहङ्कारात्तु सम्भूतो महाभूतकृतो गुणः। पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणाःस्मृताः।। अहङ्कारात्तु सम्भूतो महाभूतकृतो गुणः। पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणाःस्मृताः।।

ahaṅkārāttu sambhūto mahābhūtakṛto guṇaḥ| pṛthaktvena hi bhūtānāṃ viṣayā vai guṇāḥsmṛtāḥ|| ahaṅkārāttu sambhūto mahābhūtakṛto guṇaḥ| pṛthaktvena hi bhūtānāṃ viṣayā vai guṇāḥsmṛtāḥ||

Verse 35

बीजधर्मं यथाऽव्यक्तं तथैव प्रसवात्मकम्। बीजधर्मा महानात्मा प्रसवश्चेति नः श्रुतम्।। बीजधर्मं यथाऽव्यक्तं तथैव प्रसवात्मकम्। बीजधर्मा महानात्मा प्रसवश्चेति नः श्रुतम्।।

bījadharmaṃ yathā'vyaktaṃ tathaiva prasavātmakam| bījadharmā mahānātmā prasavaśceti naḥ śrutam|| bījadharmaṃ yathā'vyaktaṃ tathaiva prasavātmakam| bījadharmā mahānātmā prasavaśceti naḥ śrutam||

Verse 36

बीजधर्मात्साहङ्कारात्प्रसवश्च पुनःपुनः। बीजप्रसवधर्माणि महाभूतानि पञ्च वै।। बीजधर्मात्साहङ्कारात्प्रसवश्च पुनःपुनः। बीजप्रसवधर्माणि महाभूतानि पञ्च वै।।

bījadharmātsāhaṅkārātprasavaśca punaḥpunaḥ| bījaprasavadharmāṇi mahābhūtāni pañca vai|| bījadharmātsāhaṅkārātprasavaśca punaḥpunaḥ| bījaprasavadharmāṇi mahābhūtāni pañca vai||

Verse 37

बीजधर्मिण इत्याहुः प्रसवं च प्रकुर्वते। विशेषाः पञ्चभूतानां तेषां वित्त विशेषणम्।। बीजधर्मिण इत्याहुः प्रसवं च प्रकुर्वते। विशेषाः पञ्चभूतानां तेषां वित्त विशेषणम्।।

bījadharmiṇa ityāhuḥ prasavaṃ ca prakurvate| viśeṣāḥ pañcabhūtānāṃ teṣāṃ vitta viśeṣaṇam|| bījadharmiṇa ityāhuḥ prasavaṃ ca prakurvate| viśeṣāḥ pañcabhūtānāṃ teṣāṃ vitta viśeṣaṇam||

Verse 38

तत्रैकगुणमाकाशं द्विगुणो वायुरुच्यते। त्रिगुणं ज्योतिरित्याहुरापश्चापि चतुर्गुणाः।। तत्रैकगुणमाकाशं द्विगुणो वायुरुच्यते। त्रिगुणं ज्योतिरित्याहुरापश्चापि चतुर्गुणाः।।

tatraikaguṇamākāśaṃ dviguṇo vāyurucyate| triguṇaṃ jyotirityāhurāpaścāpi caturguṇāḥ|| tatraikaguṇamākāśaṃ dviguṇo vāyurucyate| triguṇaṃ jyotirityāhurāpaścāpi caturguṇāḥ||

Verse 39

पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया चरस्थावरसङ्कुला। सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शिनी।। पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया चरस्थावरसङ्कुला। सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शिनी।।

pṛthvī pañcaguṇā jñeyā carasthāvarasaṅkulā| sarvabhūtakarī devī śubhāśubhanidarśinī|| pṛthvī pañcaguṇā jñeyā carasthāvarasaṅkulā| sarvabhūtakarī devī śubhāśubhanidarśinī||

Verse 40

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः। एते पञ्चगुणा भूमेर्विज्ञेया द्विजसत्तमाः।। शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः। एते पञ्चगुणा भूमेर्विज्ञेया द्विजसत्तमाः।।

śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ raso gandhaśca pañcamaḥ| ete pañcaguṇā bhūmervijñeyā dvijasattamāḥ|| śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ raso gandhaśca pañcamaḥ| ete pañcaguṇā bhūmervijñeyā dvijasattamāḥ||

Verse 41

पार्थिवश्च सदा गन्धो गन्धश्च बहुधा स्मृतः। तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान्।। पार्थिवश्च सदा गन्धो गन्धश्च बहुधा स्मृतः। तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान्।।

pārthivaśca sadā gandho gandhaśca bahudhā smṛtaḥ| tasya gandhasya vakṣyāmi vistareṇa bahūnguṇān|| pārthivaśca sadā gandho gandhaśca bahudhā smṛtaḥ| tasya gandhasya vakṣyāmi vistareṇa bahūnguṇān||

Verse 42

इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरोऽम्लः कटुस्तथा। निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च।। इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरोऽम्लः कटुस्तथा। निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च।।

iṣṭaścāniṣṭagandhaśca madhuro'mlaḥ kaṭustathā| nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca|| iṣṭaścāniṣṭagandhaśca madhuro'mlaḥ kaṭustathā| nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca||

Verse 43

एवं दशविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्ध इत्युत। शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं द्रवश्चापां गुणाः स्मृताः।। एवं दशविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्ध इत्युत। शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं द्रवश्चापां गुणाः स्मृताः।।

evaṃ daśavidho jñeyaḥ pārthivo gandha ityuta| śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ dravaścāpāṃ guṇāḥ smṛtāḥ|| evaṃ daśavidho jñeyaḥ pārthivo gandha ityuta| śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ dravaścāpāṃ guṇāḥ smṛtāḥ||

Verse 44

रसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस्तु बहुधा स्मृतः। मधुरोऽम्लः कटुस्तिक्तः कषायो लवणस्तथा।। रसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस्तु बहुधा स्मृतः। मधुरोऽम्लः कटुस्तिक्तः कषायो लवणस्तथा।।

rasajñānaṃ tu vakṣyāmi rasastu bahudhā smṛtaḥ| madhuro'mlaḥ kaṭustiktaḥ kaṣāyo lavaṇastathā|| rasajñānaṃ tu vakṣyāmi rasastu bahudhā smṛtaḥ| madhuro'mlaḥ kaṭustiktaḥ kaṣāyo lavaṇastathā||

Verse 45

एवं षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः। शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते।। एवं षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः। शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते।।

evaṃ ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ| śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ triguṇaṃ jyotirucyate|| evaṃ ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ| śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ triguṇaṃ jyotirucyate||

Verse 46

ज्योतिषश्च गुणो रूपं रूपं च बहुधा स्मृतम्। शुक्लं कृष्णं तथा रक्तं नीलं पीतारुणं तथा।। ज्योतिषश्च गुणो रूपं रूपं च बहुधा स्मृतम्। शुक्लं कृष्णं तथा रक्तं नीलं पीतारुणं तथा।।

jyotiṣaśca guṇo rūpaṃ rūpaṃ ca bahudhā smṛtam| śuklaṃ kṛṣṇaṃ tathā raktaṃ nīlaṃ pītāruṇaṃ tathā|| jyotiṣaśca guṇo rūpaṃ rūpaṃ ca bahudhā smṛtam| śuklaṃ kṛṣṇaṃ tathā raktaṃ nīlaṃ pītāruṇaṃ tathā||

Verse 47

ह्रस्वं दीर्घं कृशं स्थूलं चतुरश्राणुवृत्तकम्। एवं द्वादशविस्तारं तेजसो रूपमुच्यते।। ह्रस्वं दीर्घं कृशं स्थूलं चतुरश्राणुवृत्तकम्। एवं द्वादशविस्तारं तेजसो रूपमुच्यते।।

hrasvaṃ dīrghaṃ kṛśaṃ sthūlaṃ caturaśrāṇuvṛttakam| evaṃ dvādaśavistāraṃ tejaso rūpamucyate|| hrasvaṃ dīrghaṃ kṛśaṃ sthūlaṃ caturaśrāṇuvṛttakam| evaṃ dvādaśavistāraṃ tejaso rūpamucyate||

Verse 48

विज्ञेयं ब्राह्मणैर्वृद्धैर्धर्मज्ञैः सत्यवादिभिः। शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते।। विज्ञेयं ब्राह्मणैर्वृद्धैर्धर्मज्ञैः सत्यवादिभिः। शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते।।

vijñeyaṃ brāhmaṇairvṛddhairdharmajñaiḥ satyavādibhiḥ| śabdasparśau ca vijñeyau dviguṇo vāyurucyate|| vijñeyaṃ brāhmaṇairvṛddhairdharmajñaiḥ satyavādibhiḥ| śabdasparśau ca vijñeyau dviguṇo vāyurucyate||

Verse 49

वायोश्चापि गुणः स्पर्शः स्पर्सश्च बहुधा स्मृतः। उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च।। वायोश्चापि गुणः स्पर्शः स्पर्सश्च बहुधा स्मृतः। उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च।।

vāyoścāpi guṇaḥ sparśaḥ sparsaśca bahudhā smṛtaḥ| uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca|| vāyoścāpi guṇaḥ sparśaḥ sparsaśca bahudhā smṛtaḥ| uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca||

Verse 50

कठिनश्चिक्वणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो दारुणो मृदुः। एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते।। कठिनश्चिक्वणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो दारुणो मृदुः। एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते।।

kaṭhinaścikvaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo dāruṇo mṛduḥ| evaṃ dvādaśavistāro vāyavyo guṇa ucyate|| kaṭhinaścikvaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo dāruṇo mṛduḥ| evaṃ dvādaśavistāro vāyavyo guṇa ucyate||

Verse 51

विधिवद्ब्राह्मणैः सिद्धैर्मन्त्रज्ञैस्तत्त्वदार्शिभिः।। विधिवद्ब्राह्मणैः सिद्धैर्मन्त्रज्ञैस्तत्त्वदार्शिभिः।।

vidhivadbrāhmaṇaiḥ siddhairmantrajñaistattvadārśibhiḥ|| vidhivadbrāhmaṇaiḥ siddhairmantrajñaistattvadārśibhiḥ||

Verse 52

तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव च स्मृतः। तस्य शब्दस्यि वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान्।। तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव च स्मृतः। तस्य शब्दस्यि वक्ष्यामि विस्तरेण बहून्गुणान्।।

tatraikaguṇamākāśaṃ śabda ityeva ca smṛtaḥ| tasya śabdasyi vakṣyāmi vistareṇa bahūnguṇān|| tatraikaguṇamākāśaṃ śabda ityeva ca smṛtaḥ| tasya śabdasyi vakṣyāmi vistareṇa bahūnguṇān||

Verse 53

षड्जर्षभः सगान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा। अतः परं तु विज्ञेयो निषादो धैवतस्तथा। इष्टश्चानिष्टशब्दश्च संहतः प्रतिभानवान्।। षड्जर्षभः सगान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा। अतः परं तु विज्ञेयो निषादो धैवतस्तथा। इष्टश्चानिष्टशब्दश्च संहतः प्रतिभानवान्।।

ṣaḍjarṣabhaḥ sagāndhāro madhyamaḥ pañcamastathā| ataḥ paraṃ tu vijñeyo niṣādo dhaivatastathā| iṣṭaścāniṣṭaśabdaśca saṃhataḥ pratibhānavān|| ṣaḍjarṣabhaḥ sagāndhāro madhyamaḥ pañcamastathā| ataḥ paraṃ tu vijñeyo niṣādo dhaivatastathā| iṣṭaścāniṣṭaśabdaśca saṃhataḥ pratibhānavān||

Verse 54

एवं बहुविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसम्भवः। आकाशमुत्तमं भूतमहङ्कारस्ततः परः।। एवं बहुविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसम्भवः। आकाशमुत्तमं भूतमहङ्कारस्ततः परः।।

evaṃ bahuvidho jñeyaḥ śabda ākāśasambhavaḥ| ākāśamuttamaṃ bhūtamahaṅkārastataḥ paraḥ|| evaṃ bahuvidho jñeyaḥ śabda ākāśasambhavaḥ| ākāśamuttamaṃ bhūtamahaṅkārastataḥ paraḥ||

Verse 55

अहङ्कारात्परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा ततः परः। तस्मात्तु परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः।। अहङ्कारात्परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा ततः परः। तस्मात्तु परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः।।

ahaṅkārātparā buddhirbuddherātmā tataḥ paraḥ| tasmāttu paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ|| ahaṅkārātparā buddhirbuddherātmā tataḥ paraḥ| tasmāttu paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ||

Verse 56

परावरज्ञो भूतानां विधिज्ञः सर्वकर्मणाम्। सर्वभूतात्मभूतात्मा यं प्राप्यानन्त्यमश्नुते।। परावरज्ञो भूतानां विधिज्ञः सर्वकर्मणाम्। सर्वभूतात्मभूतात्मा यं प्राप्यानन्त्यमश्नुते।।

parāvarajño bhūtānāṃ vidhijñaḥ sarvakarmaṇām| sarvabhūtātmabhūtātmā yaṃ prāpyānantyamaśnute|| parāvarajño bhūtānāṃ vidhijñaḥ sarvakarmaṇām| sarvabhūtātmabhūtātmā yaṃ prāpyānantyamaśnute||