Adhyaya 49

Verse 1

महर्षिभिर्ब्रह्मणंप्रति धर्मविषये नानाविधवादिविप्रतिपत्तिप्रदर्शनपूर्वकं तत्प्रयुक्तस्वीयसंशयनिवर्तनप्रार्थना।। 1 ।। ऋषय ऊचुः। को वा स्विदिह धर्माणामनुष्ठेयतमो मतः। व्याहतामिव पश्यामो धर्मस्य विविधां गतिम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि एकोनपञ्चशोऽध्यायः।। 49 ।।

maharṣibhirbrahmaṇaṃprati dharmaviṣaye nānāvidhavādivipratipattipradarśanapūrvakaṃ tatprayuktasvīyasaṃśayanivartanaprārthanā|| 1 || ṛṣaya ūcuḥ| ko vā svidiha dharmāṇāmanuṣṭheyatamo mataḥ| vyāhatāmiva paśyāmo dharmasya vividhāṃ gatim|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi ekonapañcaśo'dhyāyaḥ|| 49 ||

Verse 2

ऊर्द्ध्वं देहाद्वदन्त्येके नैतदस्तीति चापरे। केचित्संशयितं सर्वं निःसंशयमथापरे।। न कर्मणेति कुर्वन्नेवेह कर्माणीत्युभयविधश्रुतिदर्शनान्मुह्यामहे इति भावः।।

ūrddhvaṃ dehādvadantyeke naitadastīti cāpare| kecitsaṃśayitaṃ sarvaṃ niḥsaṃśayamathāpare|| na karmaṇeti kurvanneveha karmāṇītyubhayavidhaśrutidarśanānmuhyāmahe iti bhāvaḥ||

Verse 3

अनित्यं नित्यमित्येके नास्त्यस्तीत्यपि चापरे। त्रिधेत्येके द्विधेत्येके व्याकीर्णमिति चापरे।। ऊर्ध्वं देहात् देहनाशादूर्ध्वमपि आत्मास्तीत्येके वदन्तीति सम्बन्धः। नैतदिति लोकायताः। सर्वं संशयितमिति स्याद्वादिनः सप्तभङ्गीनयज्ञाः। निःसंशयमिति प्रातिस्विकं सर्वं तैर्तिकाः।।

anityaṃ nityamityeke nāstyastītyapi cāpare| tridhetyeke dvidhetyeke vyākīrṇamiti cāpare|| ūrdhvaṃ dehāt dehanāśādūrdhvamapi ātmāstītyeke vadantīti sambandhaḥ| naitaditi lokāyatāḥ| sarvaṃ saṃśayitamiti syādvādinaḥ saptabhaṅgīnayajñāḥ| niḥsaṃśayamiti prātisvikaṃ sarvaṃ tairtikāḥ||

Verse 4

मन्यन्ते ब्राह्मणा एव ब्रह्मज्ञास्तत्त्वदर्शिनः। एकमेके पृथक्चान्ये बहुत्वमिति चापरे।।

manyante brāhmaṇā eva brahmajñāstattvadarśinaḥ| ekameke pṛthakcānye bahutvamiti cāpare||

Verse 5

देशकालावुभौ केचिन्नैतदस्तीति चापरे। जटाजिनधराश्चान्ये मुण्डाः केचिदसंवृताः।।

deśakālāvubhau kecinnaitadastīti cāpare| jaṭājinadharāścānye muṇḍāḥ kecidasaṃvṛtāḥ||

Verse 6

अश्नानं केचिदिच्छन्ति स्नानमप्यपरे जनाः। मन्यन्ते ब्राह्मणा देवा ब्रह्मज्ञास्तत्त्वदर्शिनः।। अनित्यं सर्वं सृष्टिप्रलययुक्तमिति तार्किकादयः। नित्यं प्रवाहनित्यमिति मीमांसकाः। नास्तीति शून्यवादिनः। अस्ति परंतु क्षणिकमिति सौगताः।।

aśnānaṃ kecidicchanti snānamapyapare janāḥ| manyante brāhmaṇā devā brahmajñāstattvadarśinaḥ|| anityaṃ sarvaṃ sṛṣṭipralayayuktamiti tārkikādayaḥ| nityaṃ pravāhanityamiti mīmāṃsakāḥ| nāstīti śūnyavādinaḥ| asti paraṃtu kṣaṇikamiti saugatāḥ||

Verse 7

आहारं केचिदिच्छन्ति केचिच्चानशने रताः। कर्म केचित्प्रशंसन्ति प्रशान्ति चापरे जनाः।।

āhāraṃ kecidicchanti keciccānaśane ratāḥ| karma kecitpraśaṃsanti praśānti cāpare janāḥ||

Verse 8

केचिन्मोक्षं प्रशंसन्ति केचिद्भोगान्पृथग्विधान्। धनानि केचिदिच्छन्ति निर्धनत्वमथापरे। उपास्य साधनं त्वेके नैतदस्तीति चापरे।। अस्नानं नैष्ठिकब्रह्मचर्यम्। स्नानं गार्हस्थ्यम्।।

kecinmokṣaṃ praśaṃsanti kecidbhogānpṛthagvidhān| dhanāni kecidicchanti nirdhanatvamathāpare| upāsya sādhanaṃ tveke naitadastīti cāpare|| asnānaṃ naiṣṭhikabrahmacaryam| snānaṃ gārhasthyam||

Verse 9

अहिंसानिरताश्चान्ये केचिद्धिंसापरायणाः। पुण्येन यशसा चान्ये नैतदस्तीति चापरे।। साधनं ध्यानादिकमुपास्य कृत्वापि नैतदस्तीति पश्चात्सर्वमपवदन्ति।।

ahiṃsāniratāścānye keciddhiṃsāparāyaṇāḥ| puṇyena yaśasā cānye naitadastīti cāpare|| sādhanaṃ dhyānādikamupāsya kṛtvāpi naitadastīti paścātsarvamapavadanti||

Verse 10

सद्भावनिरताश्चान्ये केचित्संशयिते स्थिताः। दुःखादन्ये सुखादन्ये ध्यानमित्यपरे जनाः।। पुण्येन पुण्यार्थमेव यतेतेत्यन्ये। एतत्पुण्यं नास्त्येवेत्यन्ये लोकायताः।।

sadbhāvaniratāścānye kecitsaṃśayite sthitāḥ| duḥkhādanye sukhādanye dhyānamityapare janāḥ|| puṇyena puṇyārthameva yatetetyanye| etatpuṇyaṃ nāstyevetyanye lokāyatāḥ||

Verse 11

यज्ञ इत्यपरे विप्राः प्रदानमिति चापरे। तपस्त्वन्ये प्रशंसन्ति स्वाध्यायमपरे जनाः।। संशयिते कृतमस्ति नवेति संदिग्धे पथि। दुःखात् दुःखनिवृत्त्यर्थं सुखात्सुखप्राप्त्यर्थं ध्यानं कर्तव्यम्। निष्काममेवेत्यपरे।।

yajña ityapare viprāḥ pradānamiti cāpare| tapastvanye praśaṃsanti svādhyāyamapare janāḥ|| saṃśayite kṛtamasti naveti saṃdigdhe pathi| duḥkhāt duḥkhanivṛttyarthaṃ sukhātsukhaprāptyarthaṃ dhyānaṃ kartavyam| niṣkāmamevetyapare||

Verse 12

ज्ञानं संन्यासमित्येके स्वभावं भूतचिन्तकाः। सर्वमेके प्रशंसन्ति न सर्वमिति चापरे।। सत्यमेके प्रशंसन्ति असत्यमिति चापरे इति थ.पाठः।।

jñānaṃ saṃnyāsamityeke svabhāvaṃ bhūtacintakāḥ| sarvameke praśaṃsanti na sarvamiti cāpare|| satyameke praśaṃsanti asatyamiti cāpare iti tha.pāṭhaḥ||

Verse 13

एवं व्युत्थापिते धर्मे बहुधा विप्रबोधिते। निश्चयं नाधिगच्छामः श्रेयः किमिति सत्तम।।

evaṃ vyutthāpite dharme bahudhā viprabodhite| niścayaṃ nādhigacchāmaḥ śreyaḥ kimiti sattama||

Verse 14

इदं श्रेय इदं श्रेय इत्येवं व्युस्थितो जनः। यो हि यस्मिन्रतो धर्म स तं पूजयते सदा।।

idaṃ śreya idaṃ śreya ityevaṃ vyusthito janaḥ| yo hi yasminrato dharma sa taṃ pūjayate sadā||

Verse 15

तेन नोऽविहिता प्रज्ञा मनश्च बहुलीकृतम्। एतदाख्यातमिच्छामः श्रेयः किमिति सत्तम।। ज्ञानं संन्यासं संन्यासैकप्राप्यम्। भूतचिन्तकाः वस्तुतत्त्वविचारकाः। स्वभावं साधनपौष्कल्यम्। साधनपौष्कल्यस्वाभाव्यादेव ज्ञानमुत्पद्यते आश्रमान्तरेपि न संन्यासमात्रेणेत्याहुः।।

tena no'vihitā prajñā manaśca bahulīkṛtam| etadākhyātamicchāmaḥ śreyaḥ kimiti sattama|| jñānaṃ saṃnyāsaṃ saṃnyāsaikaprāpyam| bhūtacintakāḥ vastutattvavicārakāḥ| svabhāvaṃ sādhanapauṣkalyam| sādhanapauṣkalyasvābhāvyādeva jñānamutpadyate āśramāntarepi na saṃnyāsamātreṇetyāhuḥ||

Verse 16

अतः परं तु यद्गुह्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति। सत्वक्षेत्रज्ञयोश्चापि सम्बन्धः केन हेतुना।।

ataḥ paraṃ tu yadguhyaṃ tadbhavānvaktumarhati| satvakṣetrajñayoścāpi sambandhaḥ kena hetunā||

Verse 17

एवमुक्तः स तैर्विप्रैर्भगवाँल्लोकभावनः। तेभ्यः शशंस धर्मात्मा याथातथ्येन बुद्धिमान्।।

evamuktaḥ sa tairviprairbhagavā~llokabhāvanaḥ| tebhyaḥ śaśaṃsa dharmātmā yāthātathyena buddhimān||