Adhyaya 5

Verse 1

अङ्गीरसः पुत्रेण संवर्तेनाकारणवैरिणः स्वाग्रजन्मनो बृहस्पतेरुपद्रवासहनेन सर्वस्वत्यागपूर्वकमरण्यप्रवेशः।। 1 ।। इन्द्रेण स्वातिशायिनि मरुत्ते राजनि स्पर्धया बृहस्पतिसाचिव्येन ततोप्यतिशयलिप्सया मरुत्तपुरोहितस्य बृहस्पतेर्भेदोपायेन वशीकरणम्।। 2 ।। बृहस्पतिनेन्द्रंप्रति मरुत्तस्य स्वेनायाजनप्रतिज्ञानम्।। 3 ।। युधिष्ठिर उवाच। पथंवीर्यः समभवत्स राजा ददतांवरः। कथं च जातरूपेण समयुज्यत वै नृपः।।

aṅgīrasaḥ putreṇa saṃvartenākāraṇavairiṇaḥ svāgrajanmano bṛhaspaterupadravāsahanena sarvasvatyāgapūrvakamaraṇyapraveśaḥ|| 1 || indreṇa svātiśāyini marutte rājani spardhayā bṛhaspatisācivyena tatopyatiśayalipsayā maruttapurohitasya bṛhaspaterbhedopāyena vaśīkaraṇam|| 2 || bṛhaspatinendraṃprati maruttasya svenāyājanapratijñānam|| 3 || yudhiṣṭhira uvāca| pathaṃvīryaḥ samabhavatsa rājā dadatāṃvaraḥ| kathaṃ ca jātarūpeṇa samayujyata vai nṛpaḥ||

Verse 2

क्व च तत्सांप्रतं द्रव्यं भगवन्नवतिष्ठते। कथं च शक्यमस्माभिस्तदवाप्नुं तचपोधन।।

kva ca tatsāṃprataṃ dravyaṃ bhagavannavatiṣṭhate| kathaṃ ca śakyamasmābhistadavāpnuṃ tacapodhana||

Verse 3

व्यास उवाच। असुराश्चैव देवाश्च दक्षस्यासन्प्रजापतेः। अपत्यं बहुलं तात तेऽस्पर्धन्त परस्परम्।।

vyāsa uvāca| asurāścaiva devāśca dakṣasyāsanprajāpateḥ| apatyaṃ bahulaṃ tāta te'spardhanta parasparam||

Verse 4

तथैवाङ्गिरसः पुत्रौ पितृतुल्यौ बभूवतुः। बृहस्पतिर्बृहत्तेजाः संवर्तश्च तपोधनः।।

tathaivāṅgirasaḥ putrau pitṛtulyau babhūvatuḥ| bṛhaspatirbṛhattejāḥ saṃvartaśca tapodhanaḥ||

Verse 5

तावति स्पर्धिनौ राजन्पृथगास्तां परस्परम्। बृहस्पतिः स संवर्तं बाधते स्म पुनःपुनः।।

tāvati spardhinau rājanpṛthagāstāṃ parasparam| bṛhaspatiḥ sa saṃvartaṃ bādhate sma punaḥpunaḥ||

Verse 6

स बाध्यमानः सततं भ्रात्रा ज्येष्ठेन भारत। अर्थानुत्सृज्य दिग्वासा वने वासमरोचयत्।।

sa bādhyamānaḥ satataṃ bhrātrā jyeṣṭhena bhārata| arthānutsṛjya digvāsā vane vāsamarocayat||

Verse 7

वासवोऽप्यसुरान्सर्वान्विजित्य च निपात्य च। इन्द्रत्वं प्राप्य लोकेषु ततो वव्रे पुरोहितम्।।

vāsavo'pyasurānsarvānvijitya ca nipātya ca| indratvaṃ prāpya lokeṣu tato vavre purohitam||

Verse 8

पुत्रमङ्गिरसो ज्येष्ठं विप्रज्येष्ठं बृहस्पतिम्। याज्यस्त्वङ्गिरसः पूर्वमासीद्राजा करंधमः।।

putramaṅgiraso jyeṣṭhaṃ viprajyeṣṭhaṃ bṛhaspatim| yājyastvaṅgirasaḥ pūrvamāsīdrājā karaṃdhamaḥ||

Verse 9

वीर्येणाप्रतिमो लोके वृत्तेन च बलेन च। शतक्रतुरिवौजस्वी धर्मात्मा संशितव्रतः।

vīryeṇāpratimo loke vṛttena ca balena ca| śatakraturivaujasvī dharmātmā saṃśitavrataḥ|

Verse 10

वाहनं यस्य योधाश्च मित्राणि विविधानि च। शयनानि च मुख्यानि महार्हाणि च सर्वशः।।

vāhanaṃ yasya yodhāśca mitrāṇi vividhāni ca| śayanāni ca mukhyāni mahārhāṇi ca sarvaśaḥ||

Verse 11

ध्यानादेवाभवद्राजन्मुखवातेन सर्वशः। स गुणैः पार्थिवान्सर्वान्वशे चक्रे नराधिपः।।

dhyānādevābhavadrājanmukhavātena sarvaśaḥ| sa guṇaiḥ pārthivānsarvānvaśe cakre narādhipaḥ||

Verse 12

संजीव्य कालमिष्टं च सशरीरो दिवं गतः। बभूव तस्य पुत्रस्तु ययातिरिव धर्मवित्।।

saṃjīvya kālamiṣṭaṃ ca saśarīro divaṃ gataḥ| babhūva tasya putrastu yayātiriva dharmavit||

Verse 13

अविक्षिन्नाम शत्रुंजित्स वशे कृतवान्महीम्। विक्रमेण गुणैश्चैव पितेवासीत्स पार्थिवः।।

avikṣinnāma śatruṃjitsa vaśe kṛtavānmahīm| vikrameṇa guṇaiścaiva pitevāsītsa pārthivaḥ||

Verse 14

तस्य वासवतुल्योऽभून्मरुत्तो नाम वीर्यवान्। पुत्रस्तमनुरक्ताऽभूत्पृथिवी सागराम्बरा।।

tasya vāsavatulyo'bhūnmarutto nāma vīryavān| putrastamanuraktā'bhūtpṛthivī sāgarāmbarā||

Verse 15

स्पर्धते स स्म सततं देवराजेन नित्यदा। वासवोऽपि मरुत्तेनि स्पर्धते पाण्डुनन्दन।।

spardhate sa sma satataṃ devarājena nityadā| vāsavo'pi marutteni spardhate pāṇḍunandana||

Verse 16

शुचिः स गुणवानासीन्मरुत्तः पृथिवीपतिः। यतमानोपि यं शक्रो न विशेषयति स्म ह।।

śuciḥ sa guṇavānāsīnmaruttaḥ pṛthivīpatiḥ| yatamānopi yaṃ śakro na viśeṣayati sma ha||

Verse 17

सोऽशक्नुवन्विशेषाय समाहूय बृहस्पतिम्। उवाचेदं वचो देवैः सहितो हरिवाहनः।।

so'śaknuvanviśeṣāya samāhūya bṛhaspatim| uvācedaṃ vaco devaiḥ sahito harivāhanaḥ||

Verse 18

बृहस्पते मरुत्तस्य मा स्म कार्षीः कथञ्चन। दैवं कर्माथ पित्र्यं वा कर्तासि मम चेत्प्रियम्।।

bṛhaspate maruttasya mā sma kārṣīḥ kathañcana| daivaṃ karmātha pitryaṃ vā kartāsi mama cetpriyam||

Verse 19

अहं हि त्रिषु लोकेषु सुराणां च बृहस्पते। इन्द्रत्वं प्राप्तवानेको मरुत्तस्तु महीपतिः।।

ahaṃ hi triṣu lokeṣu surāṇāṃ ca bṛhaspate| indratvaṃ prāptavāneko maruttastu mahīpatiḥ||

Verse 20

कथं ह्यमर्त्यं ब्रह्मंस्त्वं याजयित्वा सुराधिपम्। याजयेर्मृत्युसंयुक्तं मरुत्तमविशङ्कया।।

kathaṃ hyamartyaṃ brahmaṃstvaṃ yājayitvā surādhipam| yājayermṛtyusaṃyuktaṃ maruttamaviśaṅkayā||

Verse 21

मां वा वृणीष्व भद्रं ते मरुत्तं वा महीपतिम्। परित्यज्य मरुत्तं वा यथाजोषं भजस्व माम्।।

māṃ vā vṛṇīṣva bhadraṃ te maruttaṃ vā mahīpatim| parityajya maruttaṃ vā yathājoṣaṃ bhajasva mām||

Verse 22

एवमुक्तः स करकव्य देवराज्ञा बृहस्पतिः। मुहूर्तमिव सञ्चिन्त्य देवराजानमब्रवीत्।।

evamuktaḥ sa karakavya devarājñā bṛhaspatiḥ| muhūrtamiva sañcintya devarājānamabravīt||

Verse 23

त्वं भूतानामधिपतिस्त्वयि लोकाः प्रतिष्ठिताः। नमुचेर्विश्वरूपस्य निहन्ता त्वं बलस्य च।।

tvaṃ bhūtānāmadhipatistvayi lokāḥ pratiṣṭhitāḥ| namucerviśvarūpasya nihantā tvaṃ balasya ca||

Verse 24

त्वमाजहर्थ् देवानामेको वीरश्रियं पराम्। त्वं बिभर्षि भुवं द्यां च सदैव बलसूदन।।

tvamājaharth devānāmeko vīraśriyaṃ parām| tvaṃ bibharṣi bhuvaṃ dyāṃ ca sadaiva balasūdana||

Verse 25

परोहित्यं कथं कृत्वा तव देवगणेश्वर। याजयेयमहं मर्त्यं मरुत्तं पाकशासन।।

parohityaṃ kathaṃ kṛtvā tava devagaṇeśvara| yājayeyamahaṃ martyaṃ maruttaṃ pākaśāsana||

Verse 26

समाश्वसिहि देवेन्द्र नाहं मर्त्यस्य कर्हिचित्। ग्रहीष्यामि स्रुवं यज्ञे शृणु चेदं वचो मम।।

samāśvasihi devendra nāhaṃ martyasya karhicit| grahīṣyāmi sruvaṃ yajñe śṛṇu cedaṃ vaco mama||

Verse 27

हिरण्यरेता नोष्णः स्यात्परिवर्तेत मेदिनी। भासं तु न रविः कुर्यान्न तु सत्यं चलेन्मयि।।

hiraṇyaretā noṣṇaḥ syātparivarteta medinī| bhāsaṃ tu na raviḥ kuryānna tu satyaṃ calenmayi||

Verse 28

व्यास उवाच। बृहस्पतिवचःक श्रुत्वा शक्रो विगतमत्सरः। प्रशस्यैनं विवेशाथ स्वमेव भवनं तदा।।

vyāsa uvāca| bṛhaspativacaḥka śrutvā śakro vigatamatsaraḥ| praśasyainaṃ viveśātha svameva bhavanaṃ tadā||