Adhyaya 6

Verse 1

बृहस्पतिना इन्द्रे स्वेन मरुत्तस्यायाजनप्रतिज्ञानश्रवणामर्षिणा मरुत्तेनि स्वयाजनप्रार्थेन तत्प्रत्याख्यानम्।। 1 ।। ततः प्रतिनिवृत्तस्य मरुत्तस्य मध्येमार्गं नारदसमागमः।। 2 ।। नारदचोदनया मरुत्तेन वाराणसीद्वारे स्वेन स्थापितकुणपावलोकनेन प्रलायमानं संवर्तं प्रत्यनुगमनम्।। 3 ।। संवर्तेन तत्प्रतिनिवर्तनाय पांसुकदमप्रक्षेपेप्यनिवर्तमानं तमवलोक्यं विजने न्यग्रोधमूले समुपवेशः।। 4 ।। व्यास उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीमममितिहासं पुरातनम्। बृहस्पतेश्च संवादं मरुत्तस्य च धीमतः।।

bṛhaspatinā indre svena maruttasyāyājanapratijñānaśravaṇāmarṣiṇā marutteni svayājanaprārthena tatpratyākhyānam|| 1 || tataḥ pratinivṛttasya maruttasya madhyemārgaṃ nāradasamāgamaḥ|| 2 || nāradacodanayā maruttena vārāṇasīdvāre svena sthāpitakuṇapāvalokanena pralāyamānaṃ saṃvartaṃ pratyanugamanam|| 3 || saṃvartena tatpratinivartanāya pāṃsukadamaprakṣepepyanivartamānaṃ tamavalokyaṃ vijane nyagrodhamūle samupaveśaḥ|| 4 || vyāsa uvāca| atrāpyudāharantīmamamitihāsaṃ purātanam| bṛhaspateśca saṃvādaṃ maruttasya ca dhīmataḥ||

Verse 2

देवराजस्य समयं कृतमाङ्गिरसेन ह। श्रुत्वा मरुत्तो नृपतिर्मन्युमाहारयत्परम्।।

devarājasya samayaṃ kṛtamāṅgirasena ha| śrutvā marutto nṛpatirmanyumāhārayatparam||

Verse 3

सङ्कल्प्य मनसा यज्ञं करंधमसुतात्मजः। बृहस्पतिमुपागम्य वाग्मी वचनमब्रवीत्।।

saṅkalpya manasā yajñaṃ karaṃdhamasutātmajaḥ| bṛhaspatimupāgamya vāgmī vacanamabravīt||

Verse 4

भगवन्यन्मया पूर्वमभिगम्य तपोधन। कृतोऽभिसन्धिर्यज्ञस्य भवतो वचनाद्गुरो।।

bhagavanyanmayā pūrvamabhigamya tapodhana| kṛto'bhisandhiryajñasya bhavato vacanādguro||

Verse 5

तमहं यष्टुमिच्छामि सम्भाराः सम्भृताश्च मे। याज्योस्मि भवतः साधो तत्प्राप्नुहि विधत्स्व च।।

tamahaṃ yaṣṭumicchāmi sambhārāḥ sambhṛtāśca me| yājyosmi bhavataḥ sādho tatprāpnuhi vidhatsva ca||

Verse 6

बृहस्पतिरुवाच। न कामये याजयितुं त्वामहं पृथिवीपते। वृतोस्मि देवराजेन प्रतिज्ञातं च तस्य मे।।

bṛhaspatiruvāca| na kāmaye yājayituṃ tvāmahaṃ pṛthivīpate| vṛtosmi devarājena pratijñātaṃ ca tasya me||

Verse 7

मरुत्त उवाच। पित्र्यमस्मि तव क्षेत्रं बहुमन्ये च ते भृशम्। तवास्मि याज्यातां प्राप्तो भजमानं भजस्व माम्।।

marutta uvāca| pitryamasmi tava kṣetraṃ bahumanye ca te bhṛśam| tavāsmi yājyātāṃ prāpto bhajamānaṃ bhajasva mām||

Verse 8

बृहस्पतिरुवाच। अमर्त्यं याजयित्वाऽहं याजयिष्ये कथं नरम्। मरुत्त गच्छ वा मा वा निवृत्तोस्म्यद्य याजनात्।।

bṛhaspatiruvāca| amartyaṃ yājayitvā'haṃ yājayiṣye kathaṃ naram| marutta gaccha vā mā vā nivṛttosmyadya yājanāt||

Verse 9

न त्वां याजयितास्म्यद्य वृणु यं त्वमिहेच्छसि। उपाध्यायं महाबाहो यस्ते यज्ञं करिष्यति।।

na tvāṃ yājayitāsmyadya vṛṇu yaṃ tvamihecchasi| upādhyāyaṃ mahābāho yaste yajñaṃ kariṣyati||

Verse 10

व्यास उवाच। एवमुक्तस्तु नृपतिर्मरुत्तो व्रीडितोऽभवत्। प्रत्यागच्छन्सुसंविग्नो ददर्श पथि नारदम्।।

vyāsa uvāca| evamuktastu nṛpatirmarutto vrīḍito'bhavat| pratyāgacchansusaṃvigno dadarśa pathi nāradam||

Verse 11

देवर्षिणा समागम्य नारदेनि स पार्थिवः। विधिवत्प्राञ्जलिस्तस्थावथैनं नारदोऽब्रवीत्।।

devarṣiṇā samāgamya nāradeni sa pārthivaḥ| vidhivatprāñjalistasthāvathainaṃ nārado'bravīt||

Verse 12

राजर्षे नातिहृष्टोसि कच्चित्क्षेमं तवानघ। क्व गतोसि कुतश्चेदमप्रीतिस्थानमागतम्।।

rājarṣe nātihṛṣṭosi kaccitkṣemaṃ tavānagha| kva gatosi kutaścedamaprītisthānamāgatam||

Verse 13

श्रोतव्यं चेन्मया राजन्ब्रूहि मे पार्थिवर्षभ। व्यपनेष्यामि ते मन्युं सर्वयत्नैर्नराधिप।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अश्वमेधपर्वणि षष्ठोऽध्यायः।। 6 ।।

śrotavyaṃ cenmayā rājanbrūhi me pārthivarṣabha| vyapaneṣyāmi te manyuṃ sarvayatnairnarādhipa|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi aśvamedhaparvaṇi ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|| 6 ||

Verse 14

एवमुक्तो मरुत्तः स नारदेन महर्षिणा। विप्रलम्भमुपाध्यायात्सर्वज्ञे तं न्यवेदयत्।।

evamukto maruttaḥ sa nāradena maharṣiṇā| vipralambhamupādhyāyātsarvajñe taṃ nyavedayat||

Verse 15

मरुत्त उवाच। गतोस्म्यङ्गिरसः पुत्रं देवाचार्यं बृहस्पतिम्। यज्ञार्थमृत्विजं प्रष्टुं स च मां नाभ्यनन्दत।।

marutta uvāca| gatosmyaṅgirasaḥ putraṃ devācāryaṃ bṛhaspatim| yajñārthamṛtvijaṃ praṣṭuṃ sa ca māṃ nābhyanandata||

Verse 16

प्रत्याख्यातश्च तेनाहं जीवितुं नाद्य कामये। परित्यक्तश्च गुरुणा दूषितश्चास्मि नारद।।

pratyākhyātaśca tenāhaṃ jīvituṃ nādya kāmaye| parityaktaśca guruṇā dūṣitaścāsmi nārada||

Verse 17

व्यास उवाच। एवमुक्तस्तु राज्ञा स नारदः प्रत्युवाच ह। आविक्षितं महाराज वाचा संजीवयन्निव।।

vyāsa uvāca| evamuktastu rājñā sa nāradaḥ pratyuvāca ha| āvikṣitaṃ mahārāja vācā saṃjīvayanniva||

Verse 18

राजन्नङ्गिरसः पुत्रः संवर्तो नाम धार्मिकः। चङ्कमीति दिशः सर्वा दिग्वासा मोहयन्प्रजाः।।

rājannaṅgirasaḥ putraḥ saṃvarto nāma dhārmikaḥ| caṅkamīti diśaḥ sarvā digvāsā mohayanprajāḥ||

Verse 19

तं गच्च यदि याज्यं त्वां न वाञ्छति बृहस्पतिः। प्रसन्नस्त्वां महातेजाः संवर्तो याजयिष्यति।।

taṃ gacca yadi yājyaṃ tvāṃ na vāñchati bṛhaspatiḥ| prasannastvāṃ mahātejāḥ saṃvarto yājayiṣyati||

Verse 20

मरुत्त उवाच। संजीवितोऽहं भवता वाक्येनानेन नारद। पश्येयं क्व नु संवर्तं शंस मे वदतांवर।।

marutta uvāca| saṃjīvito'haṃ bhavatā vākyenānena nārada| paśyeyaṃ kva nu saṃvartaṃ śaṃsa me vadatāṃvara||

Verse 21

कथं च तस्मै वर्तेयं कथं मां न परित्यजेत्। प्रत्याख्यातश्च तेनापि नाहं जीवितुमुत्सहे।।

kathaṃ ca tasmai varteyaṃ kathaṃ māṃ na parityajet| pratyākhyātaśca tenāpi nāhaṃ jīvitumutsahe||

Verse 22

नारद उवाच। उन्मत्तवेषं बिभ्रत्स चङ्क्रमीति यथासुखम्। वाराणसीं तु नगरीमभीक्ष्णमुपसेवते।।

nārada uvāca| unmattaveṣaṃ bibhratsa caṅkramīti yathāsukham| vārāṇasīṃ tu nagarīmabhīkṣṇamupasevate||

Verse 23

तस्या द्वारं समासाद्य न्यसेथाः कुणपं क्वचित्। तं दृष्ट्वा यो निवर्तेत संवर्तः स महीपते।।

tasyā dvāraṃ samāsādya nyasethāḥ kuṇapaṃ kvacit| taṃ dṛṣṭvā yo nivarteta saṃvartaḥ sa mahīpate||

Verse 24

तं पृष्ठतोऽनुगच्छेथा यत्र गच्छेत्स वीर्यवान्। तमेकान्ते समासाद्य प्राञ्जलिः शरणं व्रजेः।।

taṃ pṛṣṭhato'nugacchethā yatra gacchetsa vīryavān| tamekānte samāsādya prāñjaliḥ śaraṇaṃ vrajeḥ||

Verse 25

पृच्छेत्त्वां यदि केनाहं तवाख्यात इति स्म ह। ब्रूयास्त्वं नारदेनेति स कुत्र इति शत्रुहन्।।

pṛcchettvāṃ yadi kenāhaṃ tavākhyāta iti sma ha| brūyāstvaṃ nāradeneti sa kutra iti śatruhan||

Verse 26

स चेत्त्वामनुयुञ्जीत ममानुगमनेप्सया। शंसेथा वह्निमारूढं मामपि त्वमशङ्कया।।

sa cettvāmanuyuñjīta mamānugamanepsayā| śaṃsethā vahnimārūḍhaṃ māmapi tvamaśaṅkayā||

Verse 27

व्यास उवाच। स तथेति प्रतिश्रुत्य पूजयित्वा च नारदम्। अभ्यनुज्ञाय राजर्षिर्ययौ वाराणसीं पुरीम्।।

vyāsa uvāca| sa tatheti pratiśrutya pūjayitvā ca nāradam| abhyanujñāya rājarṣiryayau vārāṇasīṃ purīm||

Verse 28

तत्र गत्वा यथोक्तं स पुर्या द्वारे महायशाः। कुणपं स्थापयामास नारदस्य वचः स्मरन्।।

tatra gatvā yathoktaṃ sa puryā dvāre mahāyaśāḥ| kuṇapaṃ sthāpayāmāsa nāradasya vacaḥ smaran||

Verse 29

यौगपद्येनि विप्रश्च पुरीद्वारमथाविशत्। ततः स कुणपं दृष्ट्वा सहसा संन्यवर्तत।।

yaugapadyeni vipraśca purīdvāramathāviśat| tataḥ sa kuṇapaṃ dṛṣṭvā sahasā saṃnyavartata||

Verse 30

स तं निवृत्तमालक्ष्य प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात्। आविक्षितो महीपालः संवर्तमुपशिक्षितुम्।।

sa taṃ nivṛttamālakṣya prāñjaliḥ pṛṣṭhato'nvagāt| āvikṣito mahīpālaḥ saṃvartamupaśikṣitum||

Verse 31

स च तं विजने दृष्ट्वा पांसुभिः कदेमेन च। श्लेष्मणा चैव राजानं ष्ठीवनैश्च समाकिरत्।।

sa ca taṃ vijane dṛṣṭvā pāṃsubhiḥ kademena ca| śleṣmaṇā caiva rājānaṃ ṣṭhīvanaiśca samākirat||

Verse 32

स तथा बाध्यमानो वै संवर्तेन महीपतिः। अन्वगादेव तमृषिं प्राञ्जलिः सम्प्रसादयन्।।

sa tathā bādhyamāno vai saṃvartena mahīpatiḥ| anvagādeva tamṛṣiṃ prāñjaliḥ samprasādayan||

Verse 33

ततो निवर्त्य संवर्तः परिश्रान्त उपाविशत्। शीतलच्छायमासाद्य न्यग्रोधं बहुशाखिनम्।।

tato nivartya saṃvartaḥ pariśrānta upāviśat| śītalacchāyamāsādya nyagrodhaṃ bahuśākhinam||