Adhyaya 4

Verse 1

व्यासेन युधिष्ठिरंप्रति संवर्तमरुत्तीयोपाख्यानकथनारम्भः।। 1 ।। मरुत्तेन राज्ञा हिमवदुत्तरपार्श्वे सौवणैंरेव कुण्डभाडाद्युपकरणैर्यज्ञारम्भः।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। शुश्रूषे तस्य धर्मज्ञ राजर्षेः परिकीर्तनम्। द्वैपायन मरुत्तस्य कथां प्रब्रूहि मेऽनघ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अश्वमेधपर्वणि चतुर्थाऽध्यायः।। 4 ।।

vyāsena yudhiṣṭhiraṃprati saṃvartamaruttīyopākhyānakathanārambhaḥ|| 1 || maruttena rājñā himavaduttarapārśve sauvaṇaiṃreva kuṇḍabhāḍādyupakaraṇairyajñārambhaḥ|| 1 || yudhiṣṭhira uvāca| śuśrūṣe tasya dharmajña rājarṣeḥ parikīrtanam| dvaipāyana maruttasya kathāṃ prabrūhi me'nagha|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi aśvamedhaparvaṇi caturthā'dhyāyaḥ|| 4 ||

Verse 2

व्यास उवाच। आसीत्कृतयुगे तात मनुर्दण्डिधरः प्रभुः। तस्य पुत्रो महोष्वासः प्रजातिरभवन्नृपः।।

vyāsa uvāca| āsītkṛtayuge tāta manurdaṇḍidharaḥ prabhuḥ| tasya putro mahoṣvāsaḥ prajātirabhavannṛpaḥ||

Verse 3

प्रजातेरभवत्पुत्रः क्षुत इत्यभिविश्रुतः। क्षुतस्य पुत्र इक्ष्वाकुर्महीपालोऽभवत्प्रभुः।।

prajāterabhavatputraḥ kṣuta ityabhiviśrutaḥ| kṣutasya putra ikṣvākurmahīpālo'bhavatprabhuḥ||

Verse 4

तस्य पुत्रशतं राजन्नासीत्परमधार्मिकम्। तांस्तु सर्वान्महीपालानिक्ष्वाकुरकरोत्प्रभुः।।

tasya putraśataṃ rājannāsītparamadhārmikam| tāṃstu sarvānmahīpālānikṣvākurakarotprabhuḥ||

Verse 5

तेषां ज्येष्ठस्तु विंशोऽभूत्प्रतिमानं धनुष्मताम्। विंशस्य पुत्रः कल्याणो विविंशो नाम भारत।।

teṣāṃ jyeṣṭhastu viṃśo'bhūtpratimānaṃ dhanuṣmatām| viṃśasya putraḥ kalyāṇo viviṃśo nāma bhārata||

Verse 6

विविंशस्य सुता राजन्बभूवुर्दश पञ्च च। सर्वे धनुषि विक्रान्ता ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः।।

viviṃśasya sutā rājanbabhūvurdaśa pañca ca| sarve dhanuṣi vikrāntā brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ||

Verse 7

दानधर्मरताः शान्ताः सततं प्रियवादिनः। तेषां ज्येष्ठः खनीनेत्रः स तान्सर्वानपीडयत्।।

dānadharmaratāḥ śāntāḥ satataṃ priyavādinaḥ| teṣāṃ jyeṣṭhaḥ khanīnetraḥ sa tānsarvānapīḍayat||

Verse 8

खनीनेत्रस्तु विक्रान्तो जित्वा राज्यमकण्टकम्। नाशकद्रक्षितुं राज्यं नान्वरज्यन्त तं प्रजाः।।

khanīnetrastu vikrānto jitvā rājyamakaṇṭakam| nāśakadrakṣituṃ rājyaṃ nānvarajyanta taṃ prajāḥ||

Verse 9

तमपास्य च तद्राज्ये तस्य पुत्रं सुवर्चसम्। अभ्यषिञ्चन्त राजेन्द्र मुदिता ह्यभवंस्तदा।।

tamapāsya ca tadrājye tasya putraṃ suvarcasam| abhyaṣiñcanta rājendra muditā hyabhavaṃstadā||

Verse 10

स पितुर्विक्रियां दृष्ट्वा राज्यान्निरसनं च तत्। नियतो वर्तयामास प्रजाहितचिकीर्षया।।

sa piturvikriyāṃ dṛṣṭvā rājyānnirasanaṃ ca tat| niyato vartayāmāsa prajāhitacikīrṣayā||

Verse 11

ब्रह्मण्यः सत्यवादी च शुचिः शमदमान्वितः। प्रजास्तं चान्वरज्यन्त धर्मनित्यं मनस्विनम्।।

brahmaṇyaḥ satyavādī ca śuciḥ śamadamānvitaḥ| prajāstaṃ cānvarajyanta dharmanityaṃ manasvinam||

Verse 12

तस्य धर्मप्रवृत्तस्य व्यशीर्यत्कोशवाहनम्। तं क्षीणकोशं सामन्ताः समन्तात्पर्यपीडयन्।।

tasya dharmapravṛttasya vyaśīryatkośavāhanam| taṃ kṣīṇakośaṃ sāmantāḥ samantātparyapīḍayan||

Verse 13

स पीड्यमानो बहुभिः क्षीणकोशाश्ववाहनः। आर्तिमार्च्छत्परां राजा सह भृत्यैः पुरेण च।।

sa pīḍyamāno bahubhiḥ kṣīṇakośāśvavāhanaḥ| ārtimārcchatparāṃ rājā saha bhṛtyaiḥ pureṇa ca||

Verse 14

न चैनमभिहन्तुं ते शक्नुवन्ति बलक्षये। सम्यग्वृत्तो हि राजा स धर्मनित्यो युधिष्ठिर।।

na cainamabhihantuṃ te śaknuvanti balakṣaye| samyagvṛtto hi rājā sa dharmanityo yudhiṣṭhira||

Verse 15

यदा तु परमामार्तिं गतोऽसौ सपुरो नृपः। ततः प्रदध्मौ स करं प्रादुरासीत्ततो बलम्।।

yadā tu paramāmārtiṃ gato'sau sapuro nṛpaḥ| tataḥ pradadhmau sa karaṃ prādurāsīttato balam||

Verse 16

ततस्तानजयत्सर्वान्प्रातिसीमान्नराधिपान्। एतस्मात्कारणाद्राजन्विश्रुतः स करंधमः।।

tatastānajayatsarvānprātisīmānnarādhipān| etasmātkāraṇādrājanviśrutaḥ sa karaṃdhamaḥ||

Verse 17

आवीक्षित्तस्य पुत्रोऽभूत्त्रेतायुगमुखे पुरा। इन्द्रादनवरः श्रीमान्देवैरपि सुदुर्जयः।।

āvīkṣittasya putro'bhūttretāyugamukhe purā| indrādanavaraḥ śrīmāndevairapi sudurjayaḥ||

Verse 18

कारंधम इति ख्यातो बभूव जगतीपतिः। तस्य सर्वे महीपाला वर्तन्ते स्म वशे तदा। स हि सम्राडभूत्तेषां वृत्तेन च बलेन च।।

kāraṃdhama iti khyāto babhūva jagatīpatiḥ| tasya sarve mahīpālā vartante sma vaśe tadā| sa hi samrāḍabhūtteṣāṃ vṛttena ca balena ca||

Verse 19

अविक्षिन्नाम धर्मात्मा शौर्येणेन्द्रसमोऽभवत्। यज्ञशीलो धर्मरतिर्धृतिमान्संयतेन्द्रियः।।

avikṣinnāma dharmātmā śauryeṇendrasamo'bhavat| yajñaśīlo dharmaratirdhṛtimānsaṃyatendriyaḥ||

Verse 20

तेजसाऽऽदित्यसदृशः क्षमया पृथिवीसमः। बृहस्पतिसमो बुद्ध्या हिमवानिव सुस्थिरः।।

tejasā''dityasadṛśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ| bṛhaspatisamo buddhyā himavāniva susthiraḥ||

Verse 21

कर्मणा मनसा वाचा दमेन प्रशमेन च। मनांस्याराधयामास प्रजानां स महीपतिः।। शुश्रूषे श्रोतुमिच्छामि।।

karmaṇā manasā vācā damena praśamena ca| manāṃsyārādhayāmāsa prajānāṃ sa mahīpatiḥ|| śuśrūṣe śrotumicchāmi||

Verse 22

य ईजे हयमेधानां शतेन विधिवत्प्रभुः। याजयामास यं विद्वान्स्वयमेवाङ्गिराः प्रभुः।।

ya īje hayamedhānāṃ śatena vidhivatprabhuḥ| yājayāmāsa yaṃ vidvānsvayamevāṅgirāḥ prabhuḥ||

Verse 23

तस्य पुत्रोऽतिचक्राम पितरं गुणवत्तया। मरुत्तो नाम धर्मज्ञश्चक्रवर्ती महायशाः। नागायुतसमप्राणः साक्षाद्विष्णुरिवापरः।।

tasya putro'ticakrāma pitaraṃ guṇavattayā| marutto nāma dharmajñaścakravartī mahāyaśāḥ| nāgāyutasamaprāṇaḥ sākṣādviṣṇurivāparaḥ||

Verse 24

स यक्ष्यमाणो धर्मात्मा शातकुम्भमयान्युत। कारयामास शुभ्राणि भाजनानि सहस्रशः।।

sa yakṣyamāṇo dharmātmā śātakumbhamayānyuta| kārayāmāsa śubhrāṇi bhājanāni sahasraśaḥ||

Verse 25

मेरुं पर्वतमासाद्य हिमवत्पार्श्व उत्तरे। काञ्चनः सुमहान्पादस्तत्र कर्म चकार सः।। पूर्वजानां महीपतिरिति क.थ.पाठः।।

meruṃ parvatamāsādya himavatpārśva uttare| kāñcanaḥ sumahānpādastatra karma cakāra saḥ|| pūrvajānāṃ mahīpatiriti ka.tha.pāṭhaḥ||

Verse 26

ततः कुण्डानि पात्रीश्च पिठराण्यासंनानि च। चक्रुः सुवर्णकर्तारो येषां सङ्ख्या न विद्यते।।

tataḥ kuṇḍāni pātrīśca piṭharāṇyāsaṃnāni ca| cakruḥ suvarṇakartāro yeṣāṃ saṅkhyā na vidyate||

Verse 27

तस्यैव च समीपे तु यज्ञवाटो बभूव ह। ईजे तत्र स धर्मात्मा विदिवत्पृथिवीपतिः। मरुत्तः सहितैः सर्वैः प्रजापालैर्नराधिपः।।

tasyaiva ca samīpe tu yajñavāṭo babhūva ha| īje tatra sa dharmātmā vidivatpṛthivīpatiḥ| maruttaḥ sahitaiḥ sarvaiḥ prajāpālairnarādhipaḥ||