Adhyaya 48

Verse 1

ब्रह्मणा महर्षीन्प्रति योगिनां चातुर्विध्यादिकथनपूर्वकं मुमुक्षुवेद्यनानार्थकथनम्।। 1 ।। ब्रह्मोवाच। केचिद्ब्रह्ममयं वृक्षं केचिद्ब्रह्ममयं वनम्। केचित्परममव्यक्तं केचित्परमनामयम्। मन्यन्ते सर्वमप्येतदव्यक्तप्रभवाव्ययम्।।

brahmaṇā maharṣīnprati yogināṃ cāturvidhyādikathanapūrvakaṃ mumukṣuvedyanānārthakathanam|| 1 || brahmovāca| kecidbrahmamayaṃ vṛkṣaṃ kecidbrahmamayaṃ vanam| kecitparamamavyaktaṃ kecitparamanāmayam| manyante sarvamapyetadavyaktaprabhavāvyayam||

Verse 2

उच्छ्वासमात्रमपि चेद्योऽन्तकाले समो भवेत्। आत्मानमुपसङ्म्य सोमृतत्वाय कल्पते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्व णि अनुगीतापर्वणि अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः।। 48 ।।

ucchvāsamātramapi cedyo'ntakāle samo bhavet| ātmānamupasaṅmya somṛtatvāya kalpate|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparva ṇi anugītāparvaṇi aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 48 ||

Verse 3

निमेषमात्रमपि चेत्संयम्यात्मानमात्मनि। गच्छत्यात्मप्रसादेन विदुषां प्राप्तिमव्ययाम्।।

nimeṣamātramapi cetsaṃyamyātmānamātmani| gacchatyātmaprasādena viduṣāṃ prāptimavyayām||

Verse 4

प्राणायामैरथ प्राणान्संयम्य स पुनःपुनः। दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विंशात्समन्ततः।।

prāṇāyāmairatha prāṇānsaṃyamya sa punaḥpunaḥ| daśadvādaśabhirvāpi caturviṃśātsamantataḥ||

Verse 5

एवं पूर्वं प्रसन्नात्मा लभते यद्यदिच्छति। अव्यक्तात्सत्वमुद्रिक्तममृतत्वाय कल्पते।।

evaṃ pūrvaṃ prasannātmā labhate yadyadicchati| avyaktātsatvamudriktamamṛtatvāya kalpate||

Verse 6

सत्वात्परतरं नान्यत्प्रशंसन्तीह तद्विदः। अनुमानाद्विजानीमः पुरुषं सत्वसंश्रयम्। न शक्यमन्यथा गन्तुं पुरुषं द्विजसत्तमाः।।

satvātparataraṃ nānyatpraśaṃsantīha tadvidaḥ| anumānādvijānīmaḥ puruṣaṃ satvasaṃśrayam| na śakyamanyathā gantuṃ puruṣaṃ dvijasattamāḥ||

Verse 7

क्षमा धृतिरहिंसा च समता सत्यमार्जवम्। ज्ञानं त्यागोथ संन्यासः सात्विकं वृत्तमिष्यते।।

kṣamā dhṛtirahiṃsā ca samatā satyamārjavam| jñānaṃ tyāgotha saṃnyāsaḥ sātvikaṃ vṛttamiṣyate||

Verse 8

एतेनैवानुमानेन मन्यन्ते वै मनीषिणः। सत्वं च पुरुषश्चैव तत्र नास्ति विचारणा।।

etenaivānumānena manyante vai manīṣiṇaḥ| satvaṃ ca puruṣaścaiva tatra nāsti vicāraṇā||

Verse 9

आहुरेके च विद्वांसो ये ज्ञाने सुप्रतिष्ठिताः। क्षेत्रज्ञसत्वयोरैक्यमित्येतन्नोपपद्यते।।

āhureke ca vidvāṃso ye jñāne supratiṣṭhitāḥ| kṣetrajñasatvayoraikyamityetannopapadyate||

Verse 10

पृथग्भूतस्तथा नित्यमित्येतदविचारितम्। पृथग्भावश्च विज्ञेयः सहजश्चापि तत्त्वतः।।

pṛthagbhūtastathā nityamityetadavicāritam| pṛthagbhāvaśca vijñeyaḥ sahajaścāpi tattvataḥ||

Verse 11

तथैवैकत्वनानात्वमिष्यते विदुषां नयः। मशकोदुम्बरे चैक्यं पृथक्त्वमपि दृश्यते।।

tathaivaikatvanānātvamiṣyate viduṣāṃ nayaḥ| maśakodumbare caikyaṃ pṛthaktvamapi dṛśyate||

Verse 12

मत्स्यो यथाऽन्यः स्यादप्सु सम्प्रयोगस्तथा तयोः। सम्बन्धस्तोयबिन्दूनां पर्णैः कोकनदस्य च।।

matsyo yathā'nyaḥ syādapsu samprayogastathā tayoḥ| sambandhastoyabindūnāṃ parṇaiḥ kokanadasya ca||

Verse 13

गुरुरुवाच। इत्युक्तवन्तस्ते विप्रास्तदा लोकपितामहम्। पुनः संशयमापन्नाः पप्रच्छुर्मुनिसत्तमाः।। भोक्तुः कालेन वै भवेदिति ट.पाठः।।

gururuvāca| ityuktavantaste viprāstadā lokapitāmaham| punaḥ saṃśayamāpannāḥ papracchurmunisattamāḥ|| bhoktuḥ kālena vai bhavediti ṭa.pāṭhaḥ||