Adhyaya 47

Verse 1

ब्रह्मणा महर्षीन्प्रति संन्यासज्ञानतपसां परमपुरुषार्थसाधनत्वोक्तिः।। 1 ।। ब्रह्मोवाच। संन्यासं तप इत्याहुर्वृद्धा निश्चितवादिनः। ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ज्ञानं ब्रह्म परं विदुः।।

brahmaṇā maharṣīnprati saṃnyāsajñānatapasāṃ paramapuruṣārthasādhanatvoktiḥ|| 1 || brahmovāca| saṃnyāsaṃ tapa ityāhurvṛddhā niścitavādinaḥ| brāhmaṇā brahmayonisthā jñānaṃ brahma paraṃ viduḥ||

Verse 2

अतिदूरात्मकं ब्रह्म वेदविद्याव्यपाश्रयम्। निर्द्वन्द्वं निर्गुणं नित्यमचिन्त्यगुणमुत्तमम्।।

atidūrātmakaṃ brahma vedavidyāvyapāśrayam| nirdvandvaṃ nirguṇaṃ nityamacintyaguṇamuttamam||

Verse 3

ज्ञानेन तपसा चैव धीराः पश्यन्ति तत्परम्। निर्णिक्तमनसः पूता व्युत्क्रान्तरजसोऽमलाः।।

jñānena tapasā caiva dhīrāḥ paśyanti tatparam| nirṇiktamanasaḥ pūtā vyutkrāntarajaso'malāḥ||

Verse 4

तपसा क्षेममध्वानं गच्छन्ति परमेश्वरम्। संन्यासनिरता नित्यं ये च ब्रह्मविदो जनाः।।

tapasā kṣemamadhvānaṃ gacchanti parameśvaram| saṃnyāsaniratā nityaṃ ye ca brahmavido janāḥ||

Verse 5

तपः प्रदीप इत्याहुराचारो धर्मसाधकः। ज्ञानं वै परमं विद्यात्संन्यासं तप उत्तमम्।।

tapaḥ pradīpa ityāhurācāro dharmasādhakaḥ| jñānaṃ vai paramaṃ vidyātsaṃnyāsaṃ tapa uttamam||

Verse 6

यस्तु वेद निराबाधं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चयात्। सर्वभूतस्थमात्मानं स सर्वविदिहोच्यते।।

yastu veda nirābādhaṃ jñānaṃ tattvaviniścayāt| sarvabhūtasthamātmānaṃ sa sarvavidihocyate||

Verse 7

यो विद्वान्सहवासं च विवासं चैव पश्यति। तथैवेकत्वनानात्वे स दुःखात्प्रतिमुच्यते।।

yo vidvānsahavāsaṃ ca vivāsaṃ caiva paśyati| tathaivekatvanānātve sa duḥkhātpratimucyate||

Verse 8

यो न कामयते किञ्चिन्न किञ्चिदवमन्यते। इह लोकस्थ एवैष ब्रह्मभूयाय कल्पते।।

yo na kāmayate kiñcinna kiñcidavamanyate| iha lokastha evaiṣa brahmabhūyāya kalpate||

Verse 9

प्रधानगुणतत्त्वज्ञः सर्व भूतविधानवित्। निर्ममो निरहङ्कारो मुच्यते नात्र संशयः।।

pradhānaguṇatattvajñaḥ sarva bhūtavidhānavit| nirmamo nirahaṅkāro mucyate nātra saṃśayaḥ||

Verse 10

निर्द्वन्द्वो निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव च। निर्गुणं नित्यमद्वन्द्वं प्रशमेनैव गच्छति।।

nirdvandvo nirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca| nirguṇaṃ nityamadvandvaṃ praśamenaiva gacchati||

Verse 11

हित्वा गुणमयं सर्वं कर्म जन्तुः शुभाशुभम्। उभे सत्यानृते हित्वा मुच्यते नात्र संशयः।।

hitvā guṇamayaṃ sarvaṃ karma jantuḥ śubhāśubham| ubhe satyānṛte hitvā mucyate nātra saṃśayaḥ||

Verse 12

अव्यक्तबीजप्रभवो बुद्धिस्कन्धमयो महान्। महाहङ्कारविटप इन्द्रियान्तरकोटरः।।

avyaktabījaprabhavo buddhiskandhamayo mahān| mahāhaṅkāraviṭapa indriyāntarakoṭaraḥ||

Verse 13

महाभूतविशाखश्च विशेषप्रतिशाखवान्। सदापत्रः सदापुष्पः शुभाशुभफलोदयः।।

mahābhūtaviśākhaśca viśeṣapratiśākhavān| sadāpatraḥ sadāpuṣpaḥ śubhāśubhaphalodayaḥ||

Verse 14

आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः। एनं छित्त्वा च भित्त्वा च तत्त्वज्ञानासिना बुधः।।

ājīvyaḥ sarvabhūtānāṃ brahmavṛkṣaḥ sanātanaḥ| enaṃ chittvā ca bhittvā ca tattvajñānāsinā budhaḥ||

Verse 15

हित्वा सङ्गमयान्पाशान्मृत्युजन्मजरोदयान्। निर्ममो निरहङ्कारो मुच्यते नात्र संशयः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः।। 47 ।।

hitvā saṅgamayānpāśānmṛtyujanmajarodayān| nirmamo nirahaṅkāro mucyate nātra saṃśayaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi saptacatvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 47 ||

Verse 16

द्वाविमौ पक्षिणौ नित्यौ संक्षेपौ चाप्यचेतनौ। एताभ्यां तु परो योन्यश्चेतनावान्स उच्यते।। हित्वा चामरतां प्राप्य जह्याद्यो मृत्युजन्मनीति क.ठ.थ. पाठः।।

dvāvimau pakṣiṇau nityau saṃkṣepau cāpyacetanau| etābhyāṃ tu paro yonyaścetanāvānsa ucyate|| hitvā cāmaratāṃ prāpya jahyādyo mṛtyujanmanīti ka.ṭha.tha. pāṭhaḥ||

Verse 17

अचेतनः सत्वसङ्ख्याविमुक्तः सत्त्वात्परं चेतयतेऽन्तरात्मा। स क्षेत्रवित्सर्वसङ्ख्यातबुद्धि- र्गुणातिगो मुच्यते सर्वपापैः।। पक्षिणौ जीवेश्वरौ।।

acetanaḥ satvasaṅkhyāvimuktaḥ sattvātparaṃ cetayate'ntarātmā| sa kṣetravitsarvasaṅkhyātabuddhi- rguṇātigo mucyate sarvapāpaiḥ|| pakṣiṇau jīveśvarau||