Adhyaya 46

Verse 1

ब्रह्मणा महर्षीन्प्रति ब्रह्मचारिवनस्थधर्मनिरूपणपूर्वकं तदनुष्ठानस्य श्रेयःसाधनत्वोक्तिः।। 1 ।। ब्रह्मोवाच। एवमेतेन मार्गेण पूर्वोक्तेन यथाविधि। अधीतवान्यथाशक्ति तथैव ब्रह्मचर्यवान्।।

brahmaṇā maharṣīnprati brahmacārivanasthadharmanirūpaṇapūrvakaṃ tadanuṣṭhānasya śreyaḥsādhanatvoktiḥ|| 1 || brahmovāca| evametena mārgeṇa pūrvoktena yathāvidhi| adhītavānyathāśakti tathaiva brahmacaryavān||

Verse 2

स्वधर्मनिरतो विद्वान्सर्वेन्द्रिययतो मुनिः। गुरोः प्रियहिते युक्तः सत्यधर्मपरः शुचिः।।

svadharmanirato vidvānsarvendriyayato muniḥ| guroḥ priyahite yuktaḥ satyadharmaparaḥ śuciḥ||

Verse 3

गुरुणा समनुज्ञातो भुञ्जीतान्नमकुत्सयन्। हविष्यभैक्ष्यभुक् चापि स्थानासनविहारवान्।।

guruṇā samanujñāto bhuñjītānnamakutsayan| haviṣyabhaikṣyabhuk cāpi sthānāsanavihāravān||

Verse 4

द्विकालमग्निं जुह्वानः शुचिर्भूत्वा समाहितः। धारयीत सदा दण्डं बैल्वं पालाशमेव वा।।

dvikālamagniṃ juhvānaḥ śucirbhūtvā samāhitaḥ| dhārayīta sadā daṇḍaṃ bailvaṃ pālāśameva vā||

Verse 5

क्षौमं कार्पासिकं वाऽपि मृगाजिनमथापि वा। सर्वं काषायरक्तं वा वासो वाऽपि द्विजस्य ह।।

kṣaumaṃ kārpāsikaṃ vā'pi mṛgājinamathāpi vā| sarvaṃ kāṣāyaraktaṃ vā vāso vā'pi dvijasya ha||

Verse 6

मेखला च भवेन्मौञ्जी जटो नित्योदकस्तथा। यज्ञोपवीती स्वाध्यायी अलुप्तनियतव्रतः।।

mekhalā ca bhavenmauñjī jaṭo nityodakastathā| yajñopavītī svādhyāyī aluptaniyatavrataḥ||

Verse 7

पूताभिश्च तथैवाद्भिः सदा दैवततर्पणम्। भावेन नियतः कुर्वन्ब्रह्मचारी प्रशस्यते।।

pūtābhiśca tathaivādbhiḥ sadā daivatatarpaṇam| bhāvena niyataḥ kurvanbrahmacārī praśasyate||

Verse 8

एवं युक्तो जयेत्स्वर्गमूर्ध्वरेताः समाहितः। न संसरति जातीषु परमं स्थानमाश्रितः।।

evaṃ yukto jayetsvargamūrdhvaretāḥ samāhitaḥ| na saṃsarati jātīṣu paramaṃ sthānamāśritaḥ||

Verse 9

संस्कृतः सर्वसंस्कारैस्तथैव ब्रह्मचर्यवान्। ग्रामान्निष्क्रम्य चारण्ये मुनिः प्रव्रजितो वसेत्।।

saṃskṛtaḥ sarvasaṃskāraistathaiva brahmacaryavān| grāmānniṣkramya cāraṇye muniḥ pravrajito vaset||

Verse 10

चर्मवल्कलसंवासी सायं प्रातरुपस्पृशेत्। अरण्यगोचरो नित्यं न ग्रामं प्रविशेत्पुनः।।

carmavalkalasaṃvāsī sāyaṃ prātarupaspṛśet| araṇyagocaro nityaṃ na grāmaṃ praviśetpunaḥ||

Verse 11

अर्चयन्नतिथीन्काले दद्याच्चापि प्रतिश्रयम्। फलपत्रावरैर्मूलैः श्यामाकेन च वर्तयन्।।

arcayannatithīnkāle dadyāccāpi pratiśrayam| phalapatrāvarairmūlaiḥ śyāmākena ca vartayan||

Verse 12

स नित्यमुदकं वायुं सर्वं वानेयमाश्रयेत्। प्राश्नीयादानुपूर्व्येण यथादीक्षमतन्द्रितः।।

sa nityamudakaṃ vāyuṃ sarvaṃ vāneyamāśrayet| prāśnīyādānupūrvyeṇa yathādīkṣamatandritaḥ||

Verse 13

समूलफलशाकाद्यैरर्चेदतिथिमागतम्। यद्भक्षः स्यात्ततो दद्याद्भिक्षां नित्यमतन्द्रितः।।

samūlaphalaśākādyairarcedatithimāgatam| yadbhakṣaḥ syāttato dadyādbhikṣāṃ nityamatandritaḥ||

Verse 14

देवतातिथिपूर्वं च सदा प्राश्नीत वाग्यतः। अस्कन्दितमनाश्चैव लघ्वाशी देवताश्रयः।।

devatātithipūrvaṃ ca sadā prāśnīta vāgyataḥ| askanditamanāścaiva laghvāśī devatāśrayaḥ||

Verse 15

दान्तो मैत्रः क्षमायुक्तः कशाञ्शमश्रु च धारयन्। जुह्वन्स्वाध्यायशीलश्च सत्यधर्मपरायणः।।

dānto maitraḥ kṣamāyuktaḥ kaśāñśamaśru ca dhārayan| juhvansvādhyāyaśīlaśca satyadharmaparāyaṇaḥ||

Verse 16

न्यस्तदेहः सदा दक्षो वननित्यः समाहितः। एवं युक्तो जयेत्स्वर्गं वानप्रस्थो जितेन्द्रियः।।

nyastadehaḥ sadā dakṣo vananityaḥ samāhitaḥ| evaṃ yukto jayetsvargaṃ vānaprastho jitendriyaḥ||

Verse 17

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथवा पुनः। य इच्छेन्मोक्षमास्थातुमुत्तमां वृत्तिमाश्रयेत्।।

gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho'thavā punaḥ| ya icchenmokṣamāsthātumuttamāṃ vṛttimāśrayet||

Verse 18

अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा नैष्कर्म्यमाचरेत्। सर्वभूतहितो मैत्रः सर्वेन्द्रिययतो मुनिः।।

abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā naiṣkarmyamācaret| sarvabhūtahito maitraḥ sarvendriyayato muniḥ||

Verse 19

अयाचितमसंक्लृप्तमुपपन्नं यदृच्छया। कृत्वा प्राह्णे चरेद्भैक्ष्यं विधूमे भुक्तवज्जने।।

ayācitamasaṃklṛptamupapannaṃ yadṛcchayā| kṛtvā prāhṇe caredbhaikṣyaṃ vidhūme bhuktavajjane||

Verse 20

वृत्ते शरावसम्पाते भैक्ष्यं लिप्सेत मोक्षवित्। लाभेन च न हृष्येत नालाभे विमना भवेत्। न चातिभिक्षां भिक्षेत केवलं प्राणयात्रिकः।।

vṛtte śarāvasampāte bhaikṣyaṃ lipseta mokṣavit| lābhena ca na hṛṣyeta nālābhe vimanā bhavet| na cātibhikṣāṃ bhikṣeta kevalaṃ prāṇayātrikaḥ||

Verse 21

यात्रार्थी कालमाकाङ्क्षंश्चरेद्भैक्ष्यं समाहितः। लाभं साधारणं नेच्छेन्न भुञ्जीताभिपूजितः।।

yātrārthī kālamākāṅkṣaṃścaredbhaikṣyaṃ samāhitaḥ| lābhaṃ sādhāraṇaṃ necchenna bhuñjītābhipūjitaḥ||

Verse 22

अभिपूजितलाभाद्वि विजुगुप्सेत भिक्षुकः। भुक्तान्यन्नानि तिक्तानि कषायकटुकानि च।।

abhipūjitalābhādvi vijugupseta bhikṣukaḥ| bhuktānyannāni tiktāni kaṣāyakaṭukāni ca||

Verse 23

नास्वादयीत भुञ्जानो रसांश्च मधुरांस्तथा। यात्रामात्रं च भुञ्जीत केवलं प्राणधारणम्।।

nāsvādayīta bhuñjāno rasāṃśca madhurāṃstathā| yātrāmātraṃ ca bhuñjīta kevalaṃ prāṇadhāraṇam||

Verse 24

असंरोधेन भूतानां वृत्तिं लिप्सेत मोक्षवित्। न चान्यमन्नं लिप्सेत भिक्षमाणः कथञ्चन।।

asaṃrodhena bhūtānāṃ vṛttiṃ lipseta mokṣavit| na cānyamannaṃ lipseta bhikṣamāṇaḥ kathañcana||

Verse 25

न सन्निकाशयेद्धर्मं विविक्ते चारजाश्चरेत्। शून्यागारमण्यं वा वृक्षमूलं नदीं तथा।।

na sannikāśayeddharmaṃ vivikte cārajāścaret| śūnyāgāramaṇyaṃ vā vṛkṣamūlaṃ nadīṃ tathā||

Verse 26

प्रतिश्रयार्थं सेवेत पार्वतीं वा पुनर्गुहाम्। ग्रामैकरात्रिको ग्रीष्मे वर्षास्वेकत्र वा वसेत्।।

pratiśrayārthaṃ seveta pārvatīṃ vā punarguhām| grāmaikarātriko grīṣme varṣāsvekatra vā vaset||

Verse 27

अध्वा सूर्येणि निर्दिष्टः कीटवच्च चरेन्महीम्। दयार्तं चैव भूतानां समीक्ष्य पृथिवीं चरेत्।।

adhvā sūryeṇi nirdiṣṭaḥ kīṭavacca carenmahīm| dayārtaṃ caiva bhūtānāṃ samīkṣya pṛthivīṃ caret||

Verse 28

सञ्चयांश्च न कुर्वीत स्नेहवासं च वर्जयेत्। पूताभिरद्भिर्नित्यं वै कार्यं कुर्वीत मोक्षवित्।।

sañcayāṃśca na kurvīta snehavāsaṃ ca varjayet| pūtābhiradbhirnityaṃ vai kāryaṃ kurvīta mokṣavit||

Verse 29

उपस्पृशेदुद्दृताभिरद्भिश्च पुरुषः सदा। अहिंसा ब्रह्मचर्यं च सत्यमार्जवमेव च।।

upaspṛśeduddṛtābhiradbhiśca puruṣaḥ sadā| ahiṃsā brahmacaryaṃ ca satyamārjavameva ca||

Verse 30

अक्रोधश्चानसूया च दमो नित्यमपैशुनम्। अष्टस्वेतेषु युक्तः स्याद्व्रतेषु नियतेन्द्रियः।।

akrodhaścānasūyā ca damo nityamapaiśunam| aṣṭasveteṣu yuktaḥ syādvrateṣu niyatendriyaḥ||

Verse 31

अपापमशठं वृत्तमजिह्मं नित्यमाचरेत्। जोषयेत सदा भोज्यं ग्रासमागतमस्पृहः।।

apāpamaśaṭhaṃ vṛttamajihmaṃ nityamācaret| joṣayeta sadā bhojyaṃ grāsamāgatamaspṛhaḥ||

Verse 32

यात्रामात्रं च भुञ्जीत केवलं प्राणयात्रिकम्। धर्मलब्धमथाश्नीयान्न काममनुवर्तयेत्।।

yātrāmātraṃ ca bhuñjīta kevalaṃ prāṇayātrikam| dharmalabdhamathāśnīyānna kāmamanuvartayet||

Verse 33

ग्रासादाच्छादनादन्यन्न गृह्णीयात्कथञ्चन। यावदाहारयेत्तावत्प्रतिगृह्णीत नाधिकम्।।

grāsādācchādanādanyanna gṛhṇīyātkathañcana| yāvadāhārayettāvatpratigṛhṇīta nādhikam||

Verse 34

परेभ्यो न प्रतिग्राह्यं न च देयं कदाचन। दैन्यभावाच्च भूतानां संविभज्य सदा बुधः।।

parebhyo na pratigrāhyaṃ na ca deyaṃ kadācana| dainyabhāvācca bhūtānāṃ saṃvibhajya sadā budhaḥ||

Verse 35

नाददीत परस्वानि न गृह्णीयान्न याचयेत्। न किञ्चिद्विषयं भुक्त्वा स्पृहयेत्तस्य वै पुनः।।

nādadīta parasvāni na gṛhṇīyānna yācayet| na kiñcidviṣayaṃ bhuktvā spṛhayettasya vai punaḥ||

Verse 36

मृदमापस्तथाऽन्नानि पत्रपुष्पफलानि च। असंवृतानि गृह्णीयात्प्रवृत्तानि च कार्यवान्।।

mṛdamāpastathā'nnāni patrapuṣpaphalāni ca| asaṃvṛtāni gṛhṇīyātpravṛttāni ca kāryavān||

Verse 37

न शिल्पजीविकां जीवेद्द्विरन्नं नोत कामयेत्। न द्वेष्टा नोपदेष्टा च भवेच्च निरुपस्कृतः।।

na śilpajīvikāṃ jīveddvirannaṃ nota kāmayet| na dveṣṭā nopadeṣṭā ca bhavecca nirupaskṛtaḥ||

Verse 38

श्रद्धापूतानि भुञ्जीत निमित्तानि च वर्जयेत्। मुधावृत्तिरसक्तश्च सर्वभूतैरसंधितः।।

śraddhāpūtāni bhuñjīta nimittāni ca varjayet| mudhāvṛttirasaktaśca sarvabhūtairasaṃdhitaḥ||

Verse 39

आशीर्युक्तानि सर्वाणि हिंसायुक्तानि यानि च। लोकसङ्ग्रहधर्मं च नैव कुर्यान्न कारयेत्।।

āśīryuktāni sarvāṇi hiṃsāyuktāni yāni ca| lokasaṅgrahadharmaṃ ca naiva kuryānna kārayet||

Verse 40

सर्वभावानतिक्रम्य लघुमात्रः परिव्रजेत्। समः सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च।।

sarvabhāvānatikramya laghumātraḥ parivrajet| samaḥ sarveṣu bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca||

Verse 41

परं नोद्वेजयेत्कञ्चिन्न च कस्यचिदुद्विजेत्। विश्वास्यः सर्वभूतानामग्र्यो मोक्षविदुच्यते।।

paraṃ nodvejayetkañcinna ca kasyacidudvijet| viśvāsyaḥ sarvabhūtānāmagryo mokṣaviducyate||

Verse 42

अनागतं च न ध्यायेन्नातीतमनुचिन्तयेत्। वर्तमानमुपेक्षेत कालाकाङ्क्षी समाहितः।।

anāgataṃ ca na dhyāyennātītamanucintayet| vartamānamupekṣeta kālākāṅkṣī samāhitaḥ||

Verse 43

न चक्षुषा न मनसा न वाचा दूषयेत्क्वचित्। न प्रत्यक्षं परोक्षं वा किञ्चिद्दुष्टं समाचरेत्।।

na cakṣuṣā na manasā na vācā dūṣayetkvacit| na pratyakṣaṃ parokṣaṃ vā kiñcidduṣṭaṃ samācaret||

Verse 44

इन्द्रियाण्युपसंहृत्य कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः। क्षीणेन्द्रियमनोबुद्धिर्निरीहः सर्वतत्त्ववित्।।

indriyāṇyupasaṃhṛtya kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ| kṣīṇendriyamanobuddhirnirīhaḥ sarvatattvavit||

Verse 45

निर्द्वन्द्वो निर्नमस्कारो निःस्वाहाकार एव च। निर्ममो निरहङ्कारो निर्योगक्षेम आत्मवान्।।

nirdvandvo nirnamaskāro niḥsvāhākāra eva ca| nirmamo nirahaṅkāro niryogakṣema ātmavān||

Verse 46

निराशीर्निर्गुणः शान्तो निरासक्तो निराश्रयः। आत्मसङ्गी च तत्त्वज्ञो मुच्यते नात्र संशयः।।

nirāśīrnirguṇaḥ śānto nirāsakto nirāśrayaḥ| ātmasaṅgī ca tattvajño mucyate nātra saṃśayaḥ||

Verse 47

अपादपाणिपृष्ठं तदशिरस्कमनूदरम्। अभिन्नगुणकर्माणं केवलं विमलं स्थिरम्।।

apādapāṇipṛṣṭhaṃ tadaśiraskamanūdaram| abhinnaguṇakarmāṇaṃ kevalaṃ vimalaṃ sthiram||

Verse 48

अगन्धमरसस्पर्शमरूपाशब्दमेव च। अनुगम्यमनासक्तममांसमपि चैव यत्।।

agandhamarasasparśamarūpāśabdameva ca| anugamyamanāsaktamamāṃsamapi caiva yat||

Verse 49

निशअचिन्तमव्ययं दिव्यं गृहस्थमपि सर्वदा। सर्वभूतस्थमात्मानं ये पश्यन्ति न ते मृताः।।

niśaacintamavyayaṃ divyaṃ gṛhasthamapi sarvadā| sarvabhūtasthamātmānaṃ ye paśyanti na te mṛtāḥ||

Verse 50

न तत्र क्रमते बुद्धिर्नेन्द्रियाणि न देवताः। वेदा यज्ञाश्च लोकाश्च न तपो न व्रतानि च।।

na tatra kramate buddhirnendriyāṇi na devatāḥ| vedā yajñāśca lokāśca na tapo na vratāni ca||

Verse 51

यत्र ज्ञानवतां प्राप्तिलिङ्गग्रहणा स्मृता। तस्मादलिङ्गधर्मज्ञो धर्मतत्त्वमुपाचरेत्।।

yatra jñānavatāṃ prāptiliṅgagrahaṇā smṛtā| tasmādaliṅgadharmajño dharmatattvamupācaret||

Verse 52

गूढधर्माश्रितो विद्वान्विज्ञानचरितं चरेत्। अमूढो मूढरूपेण चरेद्धर्ममदूषयन्।।

gūḍhadharmāśrito vidvānvijñānacaritaṃ caret| amūḍho mūḍharūpeṇa careddharmamadūṣayan||

Verse 53

यथैनमवमन्येरन्परे सततमेव हि। तथावृत्तश्चरेच्छान्तः सतां धर्मानकुत्सयन्।।

yathainamavamanyeranpare satatameva hi| tathāvṛttaścarecchāntaḥ satāṃ dharmānakutsayan||

Verse 54

य एवं वृत्तसम्पन्नः स मुनिः श्रेष्ठ उच्यते। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च महाभूतानि पञ्च च।।

ya evaṃ vṛttasampannaḥ sa muniḥ śreṣṭha ucyate| indriyāṇīndriyārthāṃśca mahābhūtāni pañca ca||

Verse 55

मनो बुद्धिरहङ्कारमव्यक्तं पुरुषं तथा। एतत्सर्वं प्रसङ्ख्याय यथावत्तत्त्वनिश्चयात्।।

mano buddhirahaṅkāramavyaktaṃ puruṣaṃ tathā| etatsarvaṃ prasaṅkhyāya yathāvattattvaniścayāt||

Verse 56

ततः स्वर्गमवाप्नोति विमुक्तः सर्वबन्धनैः। एतावदन्तवेलायां परिसङ्ख्याय तत्त्ववित्।।

tataḥ svargamavāpnoti vimuktaḥ sarvabandhanaiḥ| etāvadantavelāyāṃ parisaṅkhyāya tattvavit||

Verse 57

ध्यायेदेकान्तमास्थाय मुच्यतेऽथ निराश्रयः। निर्मुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो वायुराकाशगो यथा।।

dhyāyedekāntamāsthāya mucyate'tha nirāśrayaḥ| nirmuktaḥ sarvasaṅgebhyo vāyurākāśago yathā||

Verse 58

क्षीणकोशो निरातङ्कस्तथेदं प्राप्नुयात्परम्।।

kṣīṇakośo nirātaṅkastathedaṃ prāpnuyātparam||