Adhyaya 45

Verse 1

ब्रह्मणा महर्षीन्प्रति शरीरस्य कालचक्रवत्सर्वनाशकत्वोक्तिपूर्वकं गृहस्थध्रमानुष्ठानस्य श्रेयःसाधनत्वोक्तिः।। 1 ।। ब्रह्मोवाच। बुद्धिसारं मनस्तम्भमिन्द्रियग्रामबन्धनम्। महाभूतारविष्कम्भं निमेषपरिवेष्टनम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः।। 45 ।।

brahmaṇā maharṣīnprati śarīrasya kālacakravatsarvanāśakatvoktipūrvakaṃ gṛhasthadhramānuṣṭhānasya śreyaḥsādhanatvoktiḥ|| 1 || brahmovāca| buddhisāraṃ manastambhamindriyagrāmabandhanam| mahābhūtāraviṣkambhaṃ nimeṣapariveṣṭanam|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 45 ||

Verse 2

जराशोकसमाविष्टं व्याधिव्यसनसञ्चरम्। देशकालविचारीदं श्रमव्यायामनिःस्वनम्।।

jarāśokasamāviṣṭaṃ vyādhivyasanasañcaram| deśakālavicārīdaṃ śramavyāyāmaniḥsvanam||

Verse 3

अहोरात्रपरिक्षेपं शीतोष्णपरिमण्डलम्। सुखदुःखान्तसंश्लेषं क्षुत्पिपासावकीलकम्।।

ahorātraparikṣepaṃ śītoṣṇaparimaṇḍalam| sukhaduḥkhāntasaṃśleṣaṃ kṣutpipāsāvakīlakam||

Verse 4

छायातपविलेखं च निमेषोन्मेषविह्वलम्। शोकमोहजराकीर्णं वर्तमानमचेतनम्।।

chāyātapavilekhaṃ ca nimeṣonmeṣavihvalam| śokamohajarākīrṇaṃ vartamānamacetanam||

Verse 5

मासार्धमासगुणितं विषमं लोकसञ्चरम्। तमोनिचयपङ्कं च रजोवेगप्रवर्तकम्।।

māsārdhamāsaguṇitaṃ viṣamaṃ lokasañcaram| tamonicayapaṅkaṃ ca rajovegapravartakam||

Verse 6

सत्त्वालङ्कारदीप्तं च गुणसंघातमण्डलम्। विरतिग्रहणाभीकं शोकसंहारवर्तनम्।।

sattvālaṅkāradīptaṃ ca guṇasaṃghātamaṇḍalam| viratigrahaṇābhīkaṃ śokasaṃhāravartanam||

Verse 8

भयमोहपरीवारं भूतसंमोहकारकम्। आनन्दप्रीतिचारं च कामक्रोधपरिग्रहम्।। इन्द्रियग्रामवर्धनमिति क.ट.थ.पाठः।।

bhayamohaparīvāraṃ bhūtasaṃmohakārakam| ānandaprīticāraṃ ca kāmakrodhaparigraham|| indriyagrāmavardhanamiti ka.ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 9

महदादिविशेषान्तमव्यक्तं प्रभवाप्ययम्। मनोजवनमश्रान्तं कालचक्रं प्रवर्तते।।

mahadādiviśeṣāntamavyaktaṃ prabhavāpyayam| manojavanamaśrāntaṃ kālacakraṃ pravartate||

Verse 10

एतद्द्वन्द्वसमायुक्तं कालचक्रमचेतनम्। विसृजेत्संक्षिपेच्चापि बोधयेत्स्वापयेज्जगम्।। अनन्तप्रतिसारं चेति ट.पाठः।।

etaddvandvasamāyuktaṃ kālacakramacetanam| visṛjetsaṃkṣipeccāpi bodhayetsvāpayejjagam|| anantapratisāraṃ ceti ṭa.pāṭhaḥ||

Verse 11

कालचक्रप्रवृत्तिं च निवृत्तिं चैव तत्त्वतः। यस्तु वेद नरो नित्यं न स भूतेषु मुह्यति।।

kālacakrapravṛttiṃ ca nivṛttiṃ caiva tattvataḥ| yastu veda naro nityaṃ na sa bhūteṣu muhyati||

Verse 12

विमुक्तः सर्वसङ्क्लेशैः सर्वद्वन्द्वातिगो मुनिः। विमुक्तः सर्वपापेभ्यः प्राप्नोति परमां गतिम्।।

vimuktaḥ sarvasaṅkleśaiḥ sarvadvandvātigo muniḥ| vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ prāpnoti paramāṃ gatim||

Verse 13

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः। चत्वार आश्रमाः प्रोक्ताः सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः।।

gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho'tha bhikṣukaḥ| catvāra āśramāḥ proktāḥ sarve gārhasthyamūlakāḥ||

Verse 14

क्रियाकारणसंयुक्तं रागविस्तारमायतम्। लोभेप्सापरिविक्षोभं विविक्तज्ञानसम्भवम्।। यः कश्चिदिह लोकेऽस्मिन्नाश्रमः परिकीर्तितः। तस्यान्तगमनं श्रेयः कीर्तिरेषा सनातनी।।

kriyākāraṇasaṃyuktaṃ rāgavistāramāyatam| lobhepsāparivikṣobhaṃ viviktajñānasambhavam|| yaḥ kaścidiha loke'sminnāśramaḥ parikīrtitaḥ| tasyāntagamanaṃ śreyaḥ kīrtireṣā sanātanī||

Verse 15

संस्कारैः संस्कृतः पूर्वं यथावच्चरितव्रतः। जातौ गुणविशिष्टायां समावर्तेत वेदवित्।।

saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ pūrvaṃ yathāvaccaritavrataḥ| jātau guṇaviśiṣṭāyāṃ samāvarteta vedavit||

Verse 16

स्वदारनिरतो नित्यं शिष्टाचारो जितेन्द्रियः। पञ्चभिश्च महायज्ञैः श्रद्दधानो यजेदिह।।

svadāranirato nityaṃ śiṣṭācāro jitendriyaḥ| pañcabhiśca mahāyajñaiḥ śraddadhāno yajediha||

Verse 17

देवतातिथिशिष्टाशी निरतो वेदकर्मसु। इज्याप्रदानयुक्तश्च यथाशक्ति यथाविधि।।

devatātithiśiṣṭāśī nirato vedakarmasu| ijyāpradānayuktaśca yathāśakti yathāvidhi||

Verse 18

न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलो मुनिः। न च वागङ्गचपल इति शिष्टस्य गोचरः।।

na pāṇipādacapalo na netracapalo muniḥ| na ca vāgaṅgacapala iti śiṣṭasya gocaraḥ||

Verse 19

नित्यं यज्ञोपवीती स्याच्छुक्लवासाः शुचिव्रतः। नियतो यमदानाभ्यां सदा शिष्टैश्च संविशेत्।।

nityaṃ yajñopavītī syācchuklavāsāḥ śucivrataḥ| niyato yamadānābhyāṃ sadā śiṣṭaiśca saṃviśet||

Verse 20

जितशिश्नोदरो मैत्रः शिष्टाचारसमन्वितः। वैणवीं धारयेद्यष्टिं सोदकं च कमण्डलुम्।।

jitaśiśnodaro maitraḥ śiṣṭācārasamanvitaḥ| vaiṇavīṃ dhārayedyaṣṭiṃ sodakaṃ ca kamaṇḍalum||

Verse 21

त्रीणि धारयते नित्यं कमण्डलुमतन्द्रितः। एकमाचमनार्थाय एकं वै पादधावनम्। एकं शौचविधानार्थमित्येतत्त्रितयं तथा।।

trīṇi dhārayate nityaṃ kamaṇḍalumatandritaḥ| ekamācamanārthāya ekaṃ vai pādadhāvanam| ekaṃ śaucavidhānārthamityetattritayaṃ tathā||

Verse 22

अधीत्याध्यापनं कुर्यात्तथा यजनयाजने। दानं प्रतिग्रहं वाऽपि षङ्गुणां वृत्तिमाचरेत्।।

adhītyādhyāpanaṃ kuryāttathā yajanayājane| dānaṃ pratigrahaṃ vā'pi ṣaṅguṇāṃ vṛttimācaret||

Verse 23

त्रीणि कर्माणि जानीत ब्राह्मणानां तु जीविकाः। याजनाध्यापने चोभे शुद्धाच्चापि प्रतिग्रहः।।

trīṇi karmāṇi jānīta brāhmaṇānāṃ tu jīvikāḥ| yājanādhyāpane cobhe śuddhāccāpi pratigrahaḥ||

Verse 24

अथ शेषाणि चान्यानि त्रीणि कर्माणि यानि तु। दानमध्ययनं यज्ञो धर्मयुक्तानि तानि तु।।

atha śeṣāṇi cānyāni trīṇi karmāṇi yāni tu| dānamadhyayanaṃ yajño dharmayuktāni tāni tu||

Verse 25

तेष्वप्रमादं कुर्वीत त्रिषु कर्मसु धर्मवित्। दान्तो मैत्रः क्षमायुक्तः सर्वभूतसमो मुनिः।।

teṣvapramādaṃ kurvīta triṣu karmasu dharmavit| dānto maitraḥ kṣamāyuktaḥ sarvabhūtasamo muniḥ||

Verse 26

सर्वमेतद्यथाशक्ति विप्रो निर्वर्तयञ्शुचिः। एवं युक्तो जयेत्स्वर्गं गृहस्थः संशितव्रतः।।

sarvametadyathāśakti vipro nirvartayañśuciḥ| evaṃ yukto jayetsvargaṃ gṛhasthaḥ saṃśitavrataḥ||