Adhyaya 44

Verse 1

ब्रह्मणा महर्षीन्प्रति स्वस्वजातिषु श्रेष्ठवस्तु प्रतिपादनपूर्वकं ज्ञानस्याविनाशित्वकथनेन तस्यैव श्रेयःसाधनत्वोक्तिः।। 1 ।। ब्रह्मोवाच। यदादिमध्यपर्यन्तं ग्रहणोपायमेव च। नामलक्षणसंयुक्तं सर्वं वक्ष्यामि तत्त्वतः।।

brahmaṇā maharṣīnprati svasvajātiṣu śreṣṭhavastu pratipādanapūrvakaṃ jñānasyāvināśitvakathanena tasyaiva śreyaḥsādhanatvoktiḥ|| 1 || brahmovāca| yadādimadhyaparyantaṃ grahaṇopāyameva ca| nāmalakṣaṇasaṃyuktaṃ sarvaṃ vakṣyāmi tattvataḥ||

Verse 2

अहः पूर्वं ततो रात्रिर्मासाः शुक्लादयः स्मृताः। श्रवणादीनि ऋक्षाणि ऋतवः शिशिरादयः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि चतुश्चत्वारिशोऽध्यायः।। 44 ।।

ahaḥ pūrvaṃ tato rātrirmāsāḥ śuklādayaḥ smṛtāḥ| śravaṇādīni ṛkṣāṇi ṛtavaḥ śiśirādayaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi catuścatvāriśo'dhyāyaḥ|| 44 ||

Verse 3

भूमिरादिस्तु गन्धानां रसानामाप एव च। रूपाणामादिरग्निस्तु स्पर्शादिर्वायुरुच्यते।। श्रविष्ठादीनि सर्वाणिति क.ट.थ.पाठः।।

bhūmirādistu gandhānāṃ rasānāmāpa eva ca| rūpāṇāmādiragnistu sparśādirvāyurucyate|| śraviṣṭhādīni sarvāṇiti ka.ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 4

शब्दस्यादिस्तथाऽऽकाशमेष भूतकृतो गुणः। अतः परं प्रवक्ष्यामि भूतानामादिमुत्तमम्।।

śabdasyādistathā''kāśameṣa bhūtakṛto guṇaḥ| ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhūtānāmādimuttamam||

Verse 5

आदित्यो ज्योतिषामादिरग्निर्भूतादिरुच्यते। सावित्री सर्वविद्यानां देवतानां प्रजापतिः।।

ādityo jyotiṣāmādiragnirbhūtādirucyate| sāvitrī sarvavidyānāṃ devatānāṃ prajāpatiḥ||

Verse 6

ओङ्कारः सर्ववेदानां वचसां प्राण एव च। यदस्मिन्नियतं लोके सर्वं सावित्रमुच्यते।।

oṅkāraḥ sarvavedānāṃ vacasāṃ prāṇa eva ca| yadasminniyataṃ loke sarvaṃ sāvitramucyate||

Verse 7

गायत्री च्छन्दसामादिः प्रजानां सर्ग उच्यते। गावश्चतुष्पदामादिर्मनुष्याणां द्विजातयः।।

gāyatrī cchandasāmādiḥ prajānāṃ sarga ucyate| gāvaścatuṣpadāmādirmanuṣyāṇāṃ dvijātayaḥ||

Verse 8

श्येनः पतत्रिणामादिर्यज्ञानां हुतमुत्तमम्। प्रसर्पिणां तु सर्वेषां ज्येष्ठः सर्पो द्विजोत्तमाः।। रूपाणां ज्योतिरादित्य इति झ.पाठः।।

śyenaḥ patatriṇāmādiryajñānāṃ hutamuttamam| prasarpiṇāṃ tu sarveṣāṃ jyeṣṭhaḥ sarpo dvijottamāḥ|| rūpāṇāṃ jyotirāditya iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 9

कृतमादिर्युगानां च सर्वेषां नात्र संशयः। हिरण्यं सर्वरत्नानामोषधीनां यवास्तथा।।

kṛtamādiryugānāṃ ca sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ| hiraṇyaṃ sarvaratnānāmoṣadhīnāṃ yavāstathā||

Verse 10

सर्वेषां भक्ष्यभोज्यानामन्नं परममुच्यते। द्रवाणां चैव सर्वेषां पेयानामाप उत्तमाः।।

sarveṣāṃ bhakṣyabhojyānāmannaṃ paramamucyate| dravāṇāṃ caiva sarveṣāṃ peyānāmāpa uttamāḥ||

Verse 11

स्थावराणां तु भूतानां सर्वेषामविशेषतः। ब्रह्मक्षेत्रं सदा पुण्यं प्लक्षः प्रवरजः स्मृतः।। हुतं अग्नौ ब्राह्मणे वा देवतोद्देशेन दत्तम्।।

sthāvarāṇāṃ tu bhūtānāṃ sarveṣāmaviśeṣataḥ| brahmakṣetraṃ sadā puṇyaṃ plakṣaḥ pravarajaḥ smṛtaḥ|| hutaṃ agnau brāhmaṇe vā devatoddeśena dattam||

Verse 12

अहं प्रजापतीनां च सर्वेषां नात्र संशयः। मम विष्णुरचिन्त्यात्मा स्वयंभूरिति संस्मृतः।।

ahaṃ prajāpatīnāṃ ca sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ| mama viṣṇuracintyātmā svayaṃbhūriti saṃsmṛtaḥ||

Verse 13

पर्वतानां महामेरुः सर्वेषामग्रजः स्मृतः। दिशां च प्रदिशां चोर्ध्वं दिक्पूर्वा प्रथमा तथा।।

parvatānāṃ mahāmeruḥ sarveṣāmagrajaḥ smṛtaḥ| diśāṃ ca pradiśāṃ cordhvaṃ dikpūrvā prathamā tathā||

Verse 14

तथा त्रिपथगा गङ्गा नदीनामग्रजा स्मृता। तथा सरोदपाननां सर्वेषां सागरोऽग्रजः।। ब्रह्मवृक्षः सदा पुण्यः इति क.थ.पाठः।।

tathā tripathagā gaṅgā nadīnāmagrajā smṛtā| tathā sarodapānanāṃ sarveṣāṃ sāgaro'grajaḥ|| brahmavṛkṣaḥ sadā puṇyaḥ iti ka.tha.pāṭhaḥ||

Verse 15

देवदानवभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम्। नरकिन्नरयक्षाणां सर्वेषामीश्वरः प्रभुः।। सरोदपाननां सरसां कूपादीनां च। संधिरार्षः। तथाचाश्वो वाहनानां सर्वेषां सागरोग्रज इति क.पाठः।।

devadānavabhūtānāṃ piśācoragarakṣasām| narakinnarayakṣāṇāṃ sarveṣāmīśvaraḥ prabhuḥ|| sarodapānanāṃ sarasāṃ kūpādīnāṃ ca| saṃdhirārṣaḥ| tathācāśvo vāhanānāṃ sarveṣāṃ sāgarograja iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 16

आदिर्विश्वस्य जगतो विष्णुर्ब्रह्ममयो महान्। ततः परतरं यस्मात्त्रैलोक्ये नेह विद्यते।।

ādirviśvasya jagato viṣṇurbrahmamayo mahān| tataḥ parataraṃ yasmāttrailokye neha vidyate||

Verse 17

आश्रमाणां च सर्वेषां गार्हस्थ्यं नात्र संशयः। लोकानामादिरव्यक्तं सर्वस्यान्तस्तदेव च।।

āśramāṇāṃ ca sarveṣāṃ gārhasthyaṃ nātra saṃśayaḥ| lokānāmādiravyaktaṃ sarvasyāntastadeva ca||

Verse 18

अहान्यस्तमयान्तानि उदयान्ता च शर्वरी। सुखस्यान्तं सदा दुःखं दुःखस्यान्तं सदा सुखम।।

ahānyastamayāntāni udayāntā ca śarvarī| sukhasyāntaṃ sadā duḥkhaṃ duḥkhasyāntaṃ sadā sukhama||

Verse 19

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः। संयोगाश्च वियोगान्ता मरणान्तं च जीवितम्।।

sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ| saṃyogāśca viyogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam||

Verse 20

सर्वं कृतं विनाशान्तं जातस्य मरणं ध्रुवम्। अशाश्वतं हि लोकेऽस्मिन्सदा स्थावरजङ्गमम्।।

sarvaṃ kṛtaṃ vināśāntaṃ jātasya maraṇaṃ dhruvam| aśāśvataṃ hi loke'sminsadā sthāvarajaṅgamam||

Verse 21

इष्टं दत्तं तपोऽधीतं व्रतानि नियमाश्च ये। सर्वमेतद्विनाशान्तं ज्ञानस्यान्तो न विद्यते।।

iṣṭaṃ dattaṃ tapo'dhītaṃ vratāni niyamāśca ye| sarvametadvināśāntaṃ jñānasyānto na vidyate||

Verse 22

तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः। निर्ममो निरहंकारो मुच्यते सर्वपाप्मभिः।।

tasmājjñānena śuddhena praśāntātmā jitendriyaḥ| nirmamo nirahaṃkāro mucyate sarvapāpmabhiḥ||