Adhyaya 43

Verse 1

ब्रह्मणा महर्षीन्प्रति मनुष्येषु क्षत्रियाणां रजोगुणकार्यबलप्रधानतया तेषां सत्वप्रधानब्राह्मणरक्षणस्य कर्तव्यत्वकथनप्रसङ्गेन तत्तज्जातिश्रेष्ठवस्तुकथनम्।। 1 ।। ब्रह्मोवाच। मनुष्याणां तु राज्यः क्षत्रियो मध्यमो गुणः। कुञ्जरो वाहनानां च सिंहश्चारण्यवासिनाम्।।

brahmaṇā maharṣīnprati manuṣyeṣu kṣatriyāṇāṃ rajoguṇakāryabalapradhānatayā teṣāṃ satvapradhānabrāhmaṇarakṣaṇasya kartavyatvakathanaprasaṅgena tattajjātiśreṣṭhavastukathanam|| 1 || brahmovāca| manuṣyāṇāṃ tu rājyaḥ kṣatriyo madhyamo guṇaḥ| kuñjaro vāhanānāṃ ca siṃhaścāraṇyavāsinām||

Verse 2

अविः पशूनां सर्वेषामहिस्तु बिलवासिनाम्। गवां गोवृषभश्चैव स्त्रीणां पुरुष एव च।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः।। 43 ।।

aviḥ paśūnāṃ sarveṣāmahistu bilavāsinām| gavāṃ govṛṣabhaścaiva strīṇāṃ puruṣa eva ca|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 43 ||

Verse 3

न्यग्रोधो जम्बुवृक्षश्च पिप्पलः शाल्मलिस्तथा। शिंशपा मेषशृङ्गश्च तथा कीचकवेणवः।।

nyagrodho jambuvṛkṣaśca pippalaḥ śālmalistathā| śiṃśapā meṣaśṛṅgaśca tathā kīcakaveṇavaḥ||

Verse 4

एते द्रुमाणां राजानो गणानां मरुतस्तथा। हिमवान्पारियात्रश्च सह्यो विन्ध्यस्त्रिकूटवान्।।

ete drumāṇāṃ rājāno gaṇānāṃ marutastathā| himavānpāriyātraśca sahyo vindhyastrikūṭavān||

Verse 5

श्वेतो नीलश्च भासश्च राष्ट्रवांश्चैव पर्वतः। भृशस्कन्धो महेन्द्रश्च माल्यवान्पर्वतस्तथा।।

śveto nīlaśca bhāsaśca rāṣṭravāṃścaiva parvataḥ| bhṛśaskandho mahendraśca mālyavānparvatastathā||

Verse 6

एते पर्वतराजानो गणानां मरुतस्तथा। सूर्यो ग्रहाणामधिपो नक्षत्राणां च चन्द्रमाः।।

ete parvatarājāno gaṇānāṃ marutastathā| sūryo grahāṇāmadhipo nakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ||

Verse 7

यमः पितॄणामधिपः सरितामथ सागरः। अंभसां वरुणो राजा मरुतामिन्द्र उच्यते।। आखुश्च बिलवासिनामिति क.थ.पाठः।।

yamaḥ pitṝṇāmadhipaḥ saritāmatha sāgaraḥ| aṃbhasāṃ varuṇo rājā marutāmindra ucyate|| ākhuśca bilavāsināmiti ka.tha.pāṭhaḥ||

Verse 8

अर्कोऽधिपतिरुष्णानां ज्योतिषामिन्दुरुच्यते। अग्निर्भूतपतिर्नित्यं ब्राह्मणानां बृहस्पतिः।। राजासत्त्वानां मित्र उच्यत इति क.ट.थ.।।

arko'dhipatiruṣṇānāṃ jyotiṣāmindurucyate| agnirbhūtapatirnityaṃ brāhmaṇānāṃ bṛhaspatiḥ|| rājāsattvānāṃ mitra ucyata iti ka.ṭa.tha.||

Verse 9

ओषधीनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः। त्वष्टाऽधिनां पतिः सोमो विष्णुर्बलवतां वरः।

oṣadhīnāṃ patiḥ somo viṣṇurbalavatāṃ varaḥ| tvaṣṭā'dhināṃ patiḥ somo viṣṇurbalavatāṃ varaḥ|

Verse 10

दक्षिणानां तथा यज्ञो वेदानामृच एव च। दिशामुदीची विप्राणां सोमो राजा प्रतापवान्।।

dakṣiṇānāṃ tathā yajño vedānāmṛca eva ca| diśāmudīcī viprāṇāṃ somo rājā pratāpavān||

Verse 11

कुबेरः सर्वरत्नानां देवतानां पुरंदरः। एष भूताधिपः सर्गः प्रजानां च प्रजापतिः।।

kuberaḥ sarvaratnānāṃ devatānāṃ puraṃdaraḥ| eṣa bhūtādhipaḥ sargaḥ prajānāṃ ca prajāpatiḥ||

Verse 12

सर्वेषामेव भूतानामहं ब्रह्ममयो महान्। भूतं परतरं मत्तो विष्णोर्वाऽपि न विद्यते।।

sarveṣāmeva bhūtānāmahaṃ brahmamayo mahān| bhūtaṃ parataraṃ matto viṣṇorvā'pi na vidyate||

Verse 13

राजाधिराजः सर्वेषां विष्णुर्ब्रह्ममयो महान्। ईश्वरं तं विजानीमः स विभुः स प्रजापतिः।।

rājādhirājaḥ sarveṣāṃ viṣṇurbrahmamayo mahān| īśvaraṃ taṃ vijānīmaḥ sa vibhuḥ sa prajāpatiḥ||

Verse 14

नरकिन्नरयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्। देवदानवनागानां सर्वेषामीश्वरो हि सः।।

narakinnarayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām| devadānavanāgānāṃ sarveṣāmīśvaro hi saḥ||

Verse 15

भगदेवानुयातानां सर्वासां वामलोचना। माहेश्वरी महादेवी प्रोच्यते पार्वती हि सा।। उष्णानां देवानामिन्द्र उच्यत इति क.ट.थ.पाठः।।

bhagadevānuyātānāṃ sarvāsāṃ vāmalocanā| māheśvarī mahādevī procyate pārvatī hi sā|| uṣṇānāṃ devānāmindra ucyata iti ka.ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 16

उमां देवीं विजानीध्वं नारीणामुत्तमां शुभाम्। रतीनां वसुमत्यस्तु स्त्रीणामप्सरसस्तथा।। भगदेवाः कामुकास्तैरनुयातानामनुसृतानां स्त्रीणां सर्वासां मध्ये माहेश्वरी वामलोचनेति सम्बन्धः।। भद्रादेवाभिजातानां सर्वेषां वारिजेक्षणेति क.ट.पाठः।।

umāṃ devīṃ vijānīdhvaṃ nārīṇāmuttamāṃ śubhām| ratīnāṃ vasumatyastu strīṇāmapsarasastathā|| bhagadevāḥ kāmukāstairanuyātānāmanusṛtānāṃ strīṇāṃ sarvāsāṃ madhye māheśvarī vāmalocaneti sambandhaḥ|| bhadrādevābhijātānāṃ sarveṣāṃ vārijekṣaṇeti ka.ṭa.pāṭhaḥ||

Verse 17

धर्मिकामाश्च राजानो ब्राह्मणा धर्मसेतवः। तस्माद्राजा द्विजातीनां प्रयतेतेह रक्षणे।। रतीनां प्रीतिसुखानाम्। वसुमत्यः धनवत्यः। धनलाभगर्वितं यत्प्रीतिसुखं तदेव महदित्यर्थः।।

dharmikāmāśca rājāno brāhmaṇā dharmasetavaḥ| tasmādrājā dvijātīnāṃ prayateteha rakṣaṇe|| ratīnāṃ prītisukhānām| vasumatyaḥ dhanavatyaḥ| dhanalābhagarvitaṃ yatprītisukhaṃ tadeva mahadityarthaḥ||

Verse 18

राज्ञां हि विषये येषामवसीदन्ति साधवः। हीनास्ते स्वगुणैः सर्वैः प्रेत्यावाङ्मार्गगामिनः।।

rājñāṃ hi viṣaye yeṣāmavasīdanti sādhavaḥ| hīnāste svaguṇaiḥ sarvaiḥ pretyāvāṅmārgagāminaḥ||

Verse 19

राज्ञां हि विषये येषां साधवः परिरक्षिताः। तेऽस्मिँल्लोके प्रमोदन्ते प्रेत्य चानन्दमेव च।।

rājñāṃ hi viṣaye yeṣāṃ sādhavaḥ parirakṣitāḥ| te'smi~lloke pramodante pretya cānandameva ca||

Verse 20

प्राप्नुवन्ति महात्मान इति वित्त द्विजर्षभाः। अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नियतं धर्मलक्षणम्।।

prāpnuvanti mahātmāna iti vitta dvijarṣabhāḥ| ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi niyataṃ dharmalakṣaṇam||

Verse 21

अहिंसालक्षणो धर्मो हिंसा चाधर्मलक्षणा। प्रकाशलक्षणा देवा मनुष्याः कर्मलक्षणाः।।

ahiṃsālakṣaṇo dharmo hiṃsā cādharmalakṣaṇā| prakāśalakṣaṇā devā manuṣyāḥ karmalakṣaṇāḥ||

Verse 22

शब्दलक्षणमाकाशं वायुस्तु स्पर्शलक्षणः। ज्योतिषां लक्षणं रूपमापश्च रसलक्षणाः।।

śabdalakṣaṇamākāśaṃ vāyustu sparśalakṣaṇaḥ| jyotiṣāṃ lakṣaṇaṃ rūpamāpaśca rasalakṣaṇāḥ||

Verse 23

धारिणी सर्वभूतानां पृथिवी गन्धलक्षणा। स्वरव्यञ्जनसंस्कारा भारती शब्दलक्षणा।।

dhāriṇī sarvabhūtānāṃ pṛthivī gandhalakṣaṇā| svaravyañjanasaṃskārā bhāratī śabdalakṣaṇā||

Verse 24

मनसो लक्षणं चिन्ता तथोक्ता बुद्धिरन्वयात्। मनसा चिन्तितानर्थान्बुद्ध्या चेह व्यवस्यति।।

manaso lakṣaṇaṃ cintā tathoktā buddhiranvayāt| manasā cintitānarthānbuddhyā ceha vyavasyati||

Verse 25

बुद्धिर्हि व्यवसायेन लक्ष्यते नात्र संशयः। लक्षणं मनसो ध्यानमव्यक्तं साधुलक्षणम्।। वर्णक्रमाश्च राजान इति क.ट.थ.पाठः।।

buddhirhi vyavasāyena lakṣyate nātra saṃśayaḥ| lakṣaṇaṃ manaso dhyānamavyaktaṃ sādhulakṣaṇam|| varṇakramāśca rājāna iti ka.ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 26

प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं संन्यासलक्षणम्। तस्माज्ज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेदिह बुद्धिमान्।।

pravṛttilakṣaṇo yogo jñānaṃ saṃnyāsalakṣaṇam| tasmājjñānaṃ puraskṛtya saṃnyasediha buddhimān||

Verse 27

संन्यासी ज्ञानसंयुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम्। अतीतो द्वन्द्वमभ्येति तमोमृत्युजरातिगः।।

saṃnyāsī jñānasaṃyuktaḥ prāpnoti paramāṃ gatim| atīto dvandvamabhyeti tamomṛtyujarātigaḥ||

Verse 28

धर्मलक्षणसंयुक्तमुक्तं वो विधिवन्मया। गुणानां ग्रहणं सम्यग्वक्ष्याम्यहमतः परम्।।

dharmalakṣaṇasaṃyuktamuktaṃ vo vidhivanmayā| guṇānāṃ grahaṇaṃ samyagvakṣyāmyahamataḥ param||

Verse 29

पार्तिवो यस्तु गन्धो वै घ्राणेन हि स गृह्यते। प्राणस्यश्च तथा वायुर्गन्धज्ञाने विधीयते।।

pārtivo yastu gandho vai ghrāṇena hi sa gṛhyate| prāṇasyaśca tathā vāyurgandhajñāne vidhīyate||

Verse 30

अपां धातू रसो नित्यं जिह्वया स तु गृह्यते। जिह्वास्थश्च तथा सोमो रसज्ञाने विधीयते।।

apāṃ dhātū raso nityaṃ jihvayā sa tu gṛhyate| jihvāsthaśca tathā somo rasajñāne vidhīyate||

Verse 31

तेजसस्तु गुणो रूपं चक्षुषा तच्च गृह्यते। चक्षुःस्थश्च ततादित्यो रूपज्ञाने विधीयते।।

tejasastu guṇo rūpaṃ cakṣuṣā tacca gṛhyate| cakṣuḥsthaśca tatādityo rūpajñāne vidhīyate||

Verse 32

वायव्यस्तु सदा स्पर्शस्त्वचा प्रज्ञायते च सः। त्वक्स्थश्चैव सदा वायुः स्पर्सने स विधीयते।।

vāyavyastu sadā sparśastvacā prajñāyate ca saḥ| tvaksthaścaiva sadā vāyuḥ sparsane sa vidhīyate||

Verse 33

आकाशस्य गुणो घोषः श्रोत्रेण च स गृह्यते। श्रोत्रस्थाश्च दिशः सर्वाः शब्दज्ञाने प्रकीर्तिताः।।

ākāśasya guṇo ghoṣaḥ śrotreṇa ca sa gṛhyate| śrotrasthāśca diśaḥ sarvāḥ śabdajñāne prakīrtitāḥ||

Verse 34

मनसश्च गुणश्चिन्ता प्रज्ञया स तु गृह्यते। हृदिस्थश्चेतनो धातुर्मनोज्ञाने विधीयते।।

manasaśca guṇaścintā prajñayā sa tu gṛhyate| hṛdisthaścetano dhāturmanojñāne vidhīyate||

Verse 35

बुद्धिरध्यवसायेन ध्यानेन च महांस्तथा। निश्चित्य ग्रहणाद्व्यक्तमव्यक्तं नात्र संशयः।।

buddhiradhyavasāyena dhyānena ca mahāṃstathā| niścitya grahaṇādvyaktamavyaktaṃ nātra saṃśayaḥ||

Verse 36

अलिङ्गग्रहणो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः। तस्मादलिङ्गः क्षेत्रज्ञः केवलं ज्ञानलक्षणः।।

aliṅgagrahaṇo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ| tasmādaliṅgaḥ kṣetrajñaḥ kevalaṃ jñānalakṣaṇaḥ||

Verse 37

अव्यक्तं क्षेत्रमुद्दिष्टं गुणानां प्रभवाप्ययम्। सदा पश्याम्यहं लीनं विजानामि शृणोमि च।।

avyaktaṃ kṣetramuddiṣṭaṃ guṇānāṃ prabhavāpyayam| sadā paśyāmyahaṃ līnaṃ vijānāmi śṛṇomi ca||

Verse 38

पुरुषस्तद्विजानीते तस्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते। गुणवृत्तं तथा कृत्स्नं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति।।

puruṣastadvijānīte tasmātkṣetrajña ucyate| guṇavṛttaṃ tathā kṛtsnaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati||

Verse 39

आदिमद्यावसानं तत्सृज्यमानमचेतनम्। न गुणा विदुरात्मानं सृज्यमानाः पुनःपुनः।।

ādimadyāvasānaṃ tatsṛjyamānamacetanam| na guṇā vidurātmānaṃ sṛjyamānāḥ punaḥpunaḥ||

Verse 40

न सत्यं वेद वै कश्चित्क्षेत्रज्ञस्त्वेव विन्दति। गुणानां गुणभूतानां यत्परं परतो महत्।।

na satyaṃ veda vai kaścitkṣetrajñastveva vindati| guṇānāṃ guṇabhūtānāṃ yatparaṃ parato mahat||

Verse 41

तस्माद्गुणांश्च तत्वं च परित्यज्येह तत्ववित्। क्षीणदोषो गुणान्हित्वा क्षेत्रज्ञं प्रविशत्यथ।।

tasmādguṇāṃśca tatvaṃ ca parityajyeha tatvavit| kṣīṇadoṣo guṇānhitvā kṣetrajñaṃ praviśatyatha||

Verse 42

निर्द्वन्द्वो निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव च। अचलश्चानिकेतश्च क्षेत्रज्ञः स परो विधिः।।

nirdvandvo nirnamaskāro niḥsvadhākāra eva ca| acalaścāniketaśca kṣetrajñaḥ sa paro vidhiḥ||