Adhyaya 42

Verse 1

ब्रह्मणा महर्षीन्प्रत्यहङ्कारतत्वाद्भूतादिसृष्टिप्रकारकथनम्।। 1 ।। ब्रह्मोवाच। अहङ्कारात्प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै। पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्।।

brahmaṇā maharṣīnpratyahaṅkāratatvādbhūtādisṛṣṭiprakārakathanam|| 1 || brahmovāca| ahaṅkārātprasūtāni mahābhūtāni pañca vai| pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam||

Verse 2

तेषु भूतानि मुह्यन्ति महाभूतेषु पञ्चसु। शब्दस्पर्शनरूपेषु रसगन्धक्रियासु च।।

teṣu bhūtāni muhyanti mahābhūteṣu pañcasu| śabdasparśanarūpeṣu rasagandhakriyāsu ca||

Verse 3

महाभूतविकारान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते। सर्वप्राणभूतां धीरा महदुत्पद्यते भयम्।।

mahābhūtavikārānte pralaye pratyupasthite| sarvaprāṇabhūtāṃ dhīrā mahadutpadyate bhayam||

Verse 4

यद्यस्माज्जायते भूतं तत्र तत्प्रविलीयते। लीयन्ते प्रतिलोमानि जायन्ते चोत्तरोत्तरम्।।

yadyasmājjāyate bhūtaṃ tatra tatpravilīyate| līyante pratilomāni jāyante cottarottaram||

Verse 5

ततः प्रलीने सर्वस्मिन्भूते स्थावरजङ्गमे। स्मृतिमन्तस्तदा धीरा न लीयन्ते कदाचन।।

tataḥ pralīne sarvasminbhūte sthāvarajaṅgame| smṛtimantastadā dhīrā na līyante kadācana||

Verse 6

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः। क्रियाः करणयुक्ताः स्युरनित्या मोहसंज्ञिताः।।

śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ raso gandhaśca pañcamaḥ| kriyāḥ karaṇayuktāḥ syuranityā mohasaṃjñitāḥ||

Verse 7

लोभप्रजनसम्भूता निर्विशेषा ह्यकिञ्चनाः। मांसशोणितसङ्घाता अन्योन्यस्योपजीविनः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि द्विचत्वारिंशोऽध्यायः।। 42 ।।

lobhaprajanasambhūtā nirviśeṣā hyakiñcanāḥ| māṃsaśoṇitasaṅghātā anyonyasyopajīvinaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ|| 42 ||

Verse 8

बहिरात्मान इत्येते दीनाः कृपणजीविनः। प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च।।

bahirātmāna ityete dīnāḥ kṛpaṇajīvinaḥ| prāṇāpānāvudānaśca samāno vyāna eva ca||

Verse 9

अन्तरात्मनि चाप्येते नियताः पञ्च वायवः। वाङ्मनोबुद्धिरित्येभिः सार्धमष्टात्मकं जगत्।। लोकप्रजनसंयुक्ता इति क.ट.पाठः।।

antarātmani cāpyete niyatāḥ pañca vāyavaḥ| vāṅmanobuddhirityebhiḥ sārdhamaṣṭātmakaṃ jagat|| lokaprajanasaṃyuktā iti ka.ṭa.pāṭhaḥ||

Verse 10

त्वग्घ्राणश्रोत्रचक्षूंषि रसना वाक्च संयताः। विशुद्धं च मनो यस्य बुद्धिश्चाव्यभिचारिणी।।

tvagghrāṇaśrotracakṣūṃṣi rasanā vākca saṃyatāḥ| viśuddhaṃ ca mano yasya buddhiścāvyabhicāriṇī||

Verse 11

अष्टौ यस्याग्नयो ह्येते दहन्तेऽहङ्क्रियाः सदा। स तद्ब्रह्म शुभं याति तस्माद्भूयो न विद्यते।।

aṣṭau yasyāgnayo hyete dahante'haṅkriyāḥ sadā| sa tadbrahma śubhaṃ yāti tasmādbhūyo na vidyate||

Verse 12

एकादश च यान्याहुरिन्द्रियाणि विशेषतः। अहङ्कारात्प्रसूतानि तानि वक्ष्यामि नामतः।।

ekādaśa ca yānyāhurindriyāṇi viśeṣataḥ| ahaṅkārātprasūtāni tāni vakṣyāmi nāmataḥ||

Verse 13

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी। पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाग्दशमी भवेत्।।

śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī| pādau pāyurupasthaśca hastau vāgdaśamī bhavet||

Verse 14

इन्द्रियग्राम इत्येष मन एकादशं भवेत्। एतं ग्रामं जयेत्पूर्वं ततो ब्रह्म प्रकाशते।।

indriyagrāma ityeṣa mana ekādaśaṃ bhavet| etaṃ grāmaṃ jayetpūrvaṃ tato brahma prakāśate||

Verse 15

बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चाहुः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च। श्रोत्रादीन्यपि पञ्चाहुर्बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः।।

buddhīndriyāṇi pañcāhuḥ pañca karmendriyāṇi ca| śrotrādīnyapi pañcāhurbuddhiyuktāni tattvataḥ||

Verse 16

अविशेषाणि चान्यानि कर्मयुक्तानि यानि तु। उभयत्र मनो ज्ञेयं बुद्धिस्तु द्वादशी भवेत्।।

aviśeṣāṇi cānyāni karmayuktāni yāni tu| ubhayatra mano jñeyaṃ buddhistu dvādaśī bhavet||

Verse 17

इत्युक्तानीन्द्रियाण्येतान्येकादश यथाक्रमम्। मन्यन्ते कृतमित्येवं विदित्वा तानि पण्डिताः।।

ityuktānīndriyāṇyetānyekādaśa yathākramam| manyante kṛtamityevaṃ viditvā tāni paṇḍitāḥ||

Verse 18

त्रीणि स्थानानि भूतानां चतुर्थं नोपपद्यते। स्थलमापस्तथाऽ।?काशं जन्म चापि चतुर्विधम्।।

trīṇi sthānāni bhūtānāṃ caturthaṃ nopapadyate| sthalamāpastathā'|?kāśaṃ janma cāpi caturvidham||

Verse 19

अण्डजोद्भिज्जसंस्वेदजरायुजमथापि च। चतुर्धा जन्म इत्येतद्भूतग्रामस्य लक्ष्यते।।

aṇḍajodbhijjasaṃsvedajarāyujamathāpi ca| caturdhā janma ityetadbhūtagrāmasya lakṣyate||

Verse 20

अपराण्यथ भूतानि खेचराणि तथैव च। अण्डजानि विजानीयात्सर्वांश्चैव सरीसृपान्।।

aparāṇyatha bhūtāni khecarāṇi tathaiva ca| aṇḍajāni vijānīyātsarvāṃścaiva sarīsṛpān||

Verse 21

स्वेदजाः कृमयः प्रोक्ता जन्तवश्च यथाक्रमम्। जन्मद्वितीयमित्येतज्जघन्यतरमुच्यते।।

svedajāḥ kṛmayaḥ proktā jantavaśca yathākramam| janmadvitīyamityetajjaghanyataramucyate||

Verse 22

भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात्। उद्भिज्जानि च तान्याहुर्भूतानि द्विजसत्तमाः।।

bhittvā tu pṛthivīṃ yāni jāyante kālaparyayāt| udbhijjāni ca tānyāhurbhūtāni dvijasattamāḥ||

Verse 23

द्विपादबहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च। जरायुजानि भूतानि विकृतान्यपि सत्तमाः।।

dvipādabahupādāni tiryaggatimatīni ca| jarāyujāni bhūtāni vikṛtānyapi sattamāḥ||

Verse 24

द्विविधा खलु विज्ञेया ब्रह्मयोनिः सनातना। तपः कर्म च यत्पुण्यमित्येष विदुषां नयः।।

dvividhā khalu vijñeyā brahmayoniḥ sanātanā| tapaḥ karma ca yatpuṇyamityeṣa viduṣāṃ nayaḥ||

Verse 25

विविधं कर्म विज्ञेयमिज्या दानं च तन्मखे। वेदस्याध्ययनं पुण्यमिति वृद्धानुशासनम्।। इत्युक्ता इति क.पाठः।।

vividhaṃ karma vijñeyamijyā dānaṃ ca tanmakhe| vedasyādhyayanaṃ puṇyamiti vṛddhānuśāsanam|| ityuktā iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 26

एतद्यो वेत्ति विधिवत्स मुक्तः स्याद्द्विजर्षभाः। विमुक्तः सर्वपापेभ्य इति चैव निबोधत।।

etadyo vetti vidhivatsa muktaḥ syāddvijarṣabhāḥ| vimuktaḥ sarvapāpebhya iti caiva nibodhata||

Verse 27

अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं विविधमिन्द्रियम्।।

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvaṃ vividhamindriyam||

Verse 28

आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्ममुच्यते। अधिभूतं तथा शब्दो दिशश्चात्राधिदैवतम्।।

ākāśaṃ prathamaṃ bhūtaṃ śrotramadhyātmamucyate| adhibhūtaṃ tathā śabdo diśaścātrādhidaivatam||

Verse 29

द्वितीयं मारुतं भूतं त्वगध्यात्मं च विश्रुतम्। स्प्रष्टव्यमधिभूतं तु विद्युत्तत्राधिदैवतम्।।

dvitīyaṃ mārutaṃ bhūtaṃ tvagadhyātmaṃ ca viśrutam| spraṣṭavyamadhibhūtaṃ tu vidyuttatrādhidaivatam||

Verse 30

तृतीयं ज्योतिरित्याहुश्चक्षुरध्यात्ममिष्यते। अधिभूतं ततो रूपं सूर्यस्तत्राधिदैवतम्।।

tṛtīyaṃ jyotirityāhuścakṣuradhyātmamiṣyate| adhibhūtaṃ tato rūpaṃ sūryastatrādhidaivatam||

Verse 31

चतुर्थमापो विज्ञेयं जिह्वा चाध्यात्ममिष्यते। अधिभूतं रसश्चात्र सोमस्तत्राधिदैवतम्।।

caturthamāpo vijñeyaṃ jihvā cādhyātmamiṣyate| adhibhūtaṃ rasaścātra somastatrādhidaivatam||

Verse 32

पृथिवी पञ्चमं भूतं घ्राणश्चाध्यात्ममुच्यते। अधिभूतं तथा गन्धो वायुस्तत्रादिदैवतम्।।

pṛthivī pañcamaṃ bhūtaṃ ghrāṇaścādhyātmamucyate| adhibhūtaṃ tathā gandho vāyustatrādidaivatam||

Verse 33

एषु पञ्चसु भूतेषु चतुष्टयविधिः स्मृतः। अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वं त्रिविधमिन्द्रियम्।।

eṣu pañcasu bhūteṣu catuṣṭayavidhiḥ smṛtaḥ| ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvaṃ trividhamindriyam||

Verse 34

पादावध्यात्ममित्याहुर्ब्राह्मणास्तत्वदर्शिनः। अधिभूतं तु गन्तव्यं विष्णुस्तत्राधिदैवतम्।।

pādāvadhyātmamityāhurbrāhmaṇāstatvadarśinaḥ| adhibhūtaṃ tu gantavyaṃ viṣṇustatrādhidaivatam||

Verse 35

अवाग्गतिरपानश्च पायुरध्यात्ममिष्यते। अधिभूतं विसर्गश्च मित्रस्तत्राधिदैवतम्।।

avāggatirapānaśca pāyuradhyātmamiṣyate| adhibhūtaṃ visargaśca mitrastatrādhidaivatam||

Verse 36

प्रजनः सर्वभूतानामुपस्थोऽध्यात्ममुच्यते। अधिभूतं तथा शुक्रं दैवतं च प्रजापतिः।।

prajanaḥ sarvabhūtānāmupastho'dhyātmamucyate| adhibhūtaṃ tathā śukraṃ daivataṃ ca prajāpatiḥ||

Verse 37

हस्तावध्यात्ममित्याहुरद्यात्मविदुषो जनाः। अधिभूतं च कर्माणि शक्रस्तत्राधिदैवतम्।।

hastāvadhyātmamityāhuradyātmaviduṣo janāḥ| adhibhūtaṃ ca karmāṇi śakrastatrādhidaivatam||

Verse 38

वैश्वदेवी मनःपूर्वा वागध्यात्ममिहोच्यते। वक्तव्यमधिभूतं च वह्निस्तत्राधिदैवतम्।।

vaiśvadevī manaḥpūrvā vāgadhyātmamihocyate| vaktavyamadhibhūtaṃ ca vahnistatrādhidaivatam||

Verse 39

अध्यात्मं मन इत्याहुः पञ्चभूतात्मचारकम्। अधिभूतं च सङ्कल्पश्चन्द्रमाश्चाधिदैवतम्।।

adhyātmaṃ mana ityāhuḥ pañcabhūtātmacārakam| adhibhūtaṃ ca saṅkalpaścandramāścādhidaivatam||

Verse 40

अहङ्कारस्तथाऽध्यात्मं सर्वसंसारकारणम्। अभिमानोऽधिभूतं च रुद्रस्तत्राधिदैवतम्।।

ahaṅkārastathā'dhyātmaṃ sarvasaṃsārakāraṇam| abhimāno'dhibhūtaṃ ca rudrastatrādhidaivatam||

Verse 41

अध्यात्मं बुद्धिरित्याहुः षडिन्द्रियविचारिणी। अधिभूतं तु विज्ञेयमहस्तत्राधिदैवतम्।।

adhyātmaṃ buddhirityāhuḥ ṣaḍindriyavicāriṇī| adhibhūtaṃ tu vijñeyamahastatrādhidaivatam||

Verse 42

यथावदध्यात्मविधिरेष वः कीर्तितो मया। ज्ञानमस्य हि धर्मज्ञाः प्राप्तं ज्ञानवतामिह।।

yathāvadadhyātmavidhireṣa vaḥ kīrtito mayā| jñānamasya hi dharmajñāḥ prāptaṃ jñānavatāmiha||

Verse 43

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च। सर्वाण्येतानि संधाय मनसा सम्प्रधारयेत्।।

indriyāṇīndriyārthāśca mahābhūtāni pañca ca| sarvāṇyetāni saṃdhāya manasā sampradhārayet||

Verse 44

क्षीणे मनसि सर्वस्मिन्न जन्मसुखमिष्यते। ज्ञानसम्पन्नसत्त्वानां तत्सुखं विदुषां मतम्।।

kṣīṇe manasi sarvasminna janmasukhamiṣyate| jñānasampannasattvānāṃ tatsukhaṃ viduṣāṃ matam||

Verse 45

अतः परं प्रवक्ष्यामि सूक्ष्मभावकरीं शिवाम्। निवृत्तिं सर्वभूतेषु मृदुना दारुणेन वा।।

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sūkṣmabhāvakarīṃ śivām| nivṛttiṃ sarvabhūteṣu mṛdunā dāruṇena vā||

Verse 46

गुणागुणमनासङ्गमेकचर्यमनन्तरम्। एतद्ब्राह्मणजं वृत्तमाहुरेकपदं सुखम्।।

guṇāguṇamanāsaṅgamekacaryamanantaram| etadbrāhmaṇajaṃ vṛttamāhurekapadaṃ sukham||

Verse 47

विद्वान्कूर्म इवाङ्गानि कामान्संहृत्य सर्वशः। विरजाः सर्वतो मुक्तो यो नरः स सुखी सदा।।

vidvānkūrma ivāṅgāni kāmānsaṃhṛtya sarvaśaḥ| virajāḥ sarvato mukto yo naraḥ sa sukhī sadā||

Verse 48

कामानात्मनि संयम्य क्षीणतृष्णः समाहितः। सर्वभूतसुहृन्मैत्रो ब्रह्मभूयाय कल्पते।।

kāmānātmani saṃyamya kṣīṇatṛṣṇaḥ samāhitaḥ| sarvabhūtasuhṛnmaitro brahmabhūyāya kalpate||

Verse 49

इन्द्रियाणां निरोधेन सर्वेषां विषयैषिणाम्। मुनेर्जनपदत्यागादध्यात्माग्निः समिध्यते।।

indriyāṇāṃ nirodhena sarveṣāṃ viṣayaiṣiṇām| munerjanapadatyāgādadhyātmāgniḥ samidhyate||

Verse 50

यथाऽग्निरिन्धनैरिद्धो महाज्योतिः प्रकाशते। तथेन्द्रियनिरोधेन महानात्मा प्रकाशतदे।।

yathā'gnirindhanairiddho mahājyotiḥ prakāśate| tathendriyanirodhena mahānātmā prakāśatade||

Verse 51

यदा पश्यति भूतानि प्रसन्नात्माऽत्मनो हृदि। स्वयंज्योतिस्तदासूक्ष्मात्सूक्ष्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम्।।

yadā paśyati bhūtāni prasannātmā'tmano hṛdi| svayaṃjyotistadāsūkṣmātsūkṣmaṃ prāpnotyanuttamam||

Verse 52

अग्नी रूपं रसं स्रोतो वायुः स्पर्शनमेव च। मही गन्धधरा घ्राणमाकाशः श्रवणं तथा। दृश्यमादित्यमेवाहुरध्यात्मविदुषो जनाः।।

agnī rūpaṃ rasaṃ sroto vāyuḥ sparśanameva ca| mahī gandhadharā ghrāṇamākāśaḥ śravaṇaṃ tathā| dṛśyamādityamevāhuradhyātmaviduṣo janāḥ||

Verse 53

रोगशोकसमाविष्टं पञ्चस्रोतःसमावृतम्। पञ्चभूतसमायुक्तं नवद्वारं द्विदैवतम्।।

rogaśokasamāviṣṭaṃ pañcasrotaḥsamāvṛtam| pañcabhūtasamāyuktaṃ navadvāraṃ dvidaivatam||

Verse 54

रजस्वलमथादृश्यं त्रिगुणं सप्तधातुकम्। संसर्गाभिरतं मूढं शरीरमिति धारणा।।

rajasvalamathādṛśyaṃ triguṇaṃ saptadhātukam| saṃsargābhirataṃ mūḍhaṃ śarīramiti dhāraṇā||

Verse 55

दुश्चरं जीवलोकेऽस्मिन्सत्वं प्रति समाश्रितम्। एतदेव हि लोकेऽस्मिन्कालचक्रं प्रवर्तते।।

duścaraṃ jīvaloke'sminsatvaṃ prati samāśritam| etadeva hi loke'sminkālacakraṃ pravartate||

Verse 56

एतन्महार्णवं घोरमगाधं मोहसंझितम्। विसृजन्संक्षिपेच्चैव मोहयन्स्वापयञ्जगत्।।

etanmahārṇavaṃ ghoramagādhaṃ mohasaṃjhitam| visṛjansaṃkṣipeccaiva mohayansvāpayañjagat||

Verse 57

कामं क्रोधं भयं लोभमभिद्रोहमथानृतम्। इन्द्रियाणां निरोधेन सतस्त्यजति दुस्त्यजान्।।

kāmaṃ krodhaṃ bhayaṃ lobhamabhidrohamathānṛtam| indriyāṇāṃ nirodhena satastyajati dustyajān||

Verse 58

यस्यैते निर्जिता लोके त्रिगुणाः पञ्चधातवः। व्योम्नि तस्य परं स्थानमानन्तमथ लक्ष्यते।।

yasyaite nirjitā loke triguṇāḥ pañcadhātavaḥ| vyomni tasya paraṃ sthānamānantamatha lakṣyate||

Verse 59

पञ्चेन्द्रियमहाकूलां मनःस्रोतोभयावहाम्। नदीं मोहह्रदां तीर्त्वा कामक्रोधावुभौ जयेत्।।

pañcendriyamahākūlāṃ manaḥsrotobhayāvahām| nadīṃ mohahradāṃ tīrtvā kāmakrodhāvubhau jayet||

Verse 60

स सर्वदोषनिर्मुक्तस्ततः पश्यति तत्परम्। मनो मनसि सन्धाय पश्यन्नात्मानमात्मनि।।

sa sarvadoṣanirmuktastataḥ paśyati tatparam| mano manasi sandhāya paśyannātmānamātmani||

Verse 61

सर्ववित्सर्वभूतेषु द्रक्ष्यत्यात्मानमात्मनि। एकधा बहुधा चैव विकुर्वाणस्ततस्ततः।।

sarvavitsarvabhūteṣu drakṣyatyātmānamātmani| ekadhā bahudhā caiva vikurvāṇastatastataḥ||

Verse 62

ध्रुवं पश्यति रूपाणि दीपाद्दीपशतं यथा। स वै विष्णुश्च मित्रश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः।।

dhruvaṃ paśyati rūpāṇi dīpāddīpaśataṃ yathā| sa vai viṣṇuśca mitraśca varuṇo'gniḥ prajāpatiḥ||

Verse 63

स हि धाता विधाता च स प्रभुः सर्वतोमुखः। हृदयं सर्वभूतानां महानात्मा प्रकाशते।।

sa hi dhātā vidhātā ca sa prabhuḥ sarvatomukhaḥ| hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ mahānātmā prakāśate||

Verse 64

तं विप्रसङ्घाश्च सुरासुराश्च यक्षाः पिशाचाः पितरो वयांसि। रक्षोगणा भूतगणाश्च सर्वे महर्षयश्चैव सदा स्तुवन्ति।। जातस्याध्ययनं पुण्यमिति झ.पाठः।।

taṃ viprasaṅghāśca surāsurāśca yakṣāḥ piśācāḥ pitaro vayāṃsi| rakṣogaṇā bhūtagaṇāśca sarve maharṣayaścaiva sadā stuvanti|| jātasyādhyayanaṃ puṇyamiti jha.pāṭhaḥ||