Adhyaya 41

Verse 1

ब्रह्मणा महर्षीन्प्रति महदहङ्कारतत्वनिरूपणम्।। 1 ।। ब्रह्मोवाच। अव्यक्तात्पूर्वमुत्पन्नो महानात्मा महामतिः। आदिर्गुणानां सर्वेषां प्रथमः सर्ग उच्यते।।

brahmaṇā maharṣīnprati mahadahaṅkāratatvanirūpaṇam|| 1 || brahmovāca| avyaktātpūrvamutpanno mahānātmā mahāmatiḥ| ādirguṇānāṃ sarveṣāṃ prathamaḥ sarga ucyate||

Verse 2

महानात्मा मतिर्विष्णुर्जिष्णुः शंभुश्च वीर्यवान्। बुद्धिः प्रज्ञोपलब्धिश्च तता ख्यातिर्धृतिःस्मृतिः।

mahānātmā matirviṣṇurjiṣṇuḥ śaṃbhuśca vīryavān| buddhiḥ prajñopalabdhiśca tatā khyātirdhṛtiḥsmṛtiḥ|

Verse 3

पर्यायवाचकैः शब्दैर्महानात्मा विभाव्यते। तं जानन्ब्राह्मणो विद्वान्प्रमोहं नाधिगच्छति।।

paryāyavācakaiḥ śabdairmahānātmā vibhāvyate| taṃ jānanbrāhmaṇo vidvānpramohaṃ nādhigacchati||

Verse 4

सर्वतःपाणिपादं च सर्वतोक्षिशिरोमुखम्। सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वं व्याप्यवतिष्ठति।।

sarvataḥpāṇipādaṃ ca sarvatokṣiśiromukham| sarvataḥśrutimalloke sarvaṃ vyāpyavatiṣṭhati||

Verse 5

महाप्रभावः पुरुषः सर्वस्य हृदि निष्ठितः। अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानो ज्योतिरव्ययः।।

mahāprabhāvaḥ puruṣaḥ sarvasya hṛdi niṣṭhitaḥ| aṇimā laghimā prāptirīśāno jyotiravyayaḥ||

Verse 6

तत्र बुद्धिमतां लोके सद्भावनिरताश्च ये। ध्यानिनो नित्ययोगाश्च सत्यसन्धा जितेन्द्रियाः।।

tatra buddhimatāṃ loke sadbhāvaniratāśca ye| dhyānino nityayogāśca satyasandhā jitendriyāḥ||

Verse 7

ज्ञानवन्तश्च ये केचिदलुब्धा जितमन्यवः। प्रसन्नमनसो धीरा निर्ममा निरहंक्रियाः।।

jñānavantaśca ye kecidalubdhā jitamanyavaḥ| prasannamanaso dhīrā nirmamā nirahaṃkriyāḥ||

Verse 8

विमुक्ताः सर्व एवैते महत्त्वमुपयान्त्युत। आत्मनो महतो वेद यः पुण्यां गतिमुत्तमाम्।।

vimuktāḥ sarva evaite mahattvamupayāntyuta| ātmano mahato veda yaḥ puṇyāṃ gatimuttamām||

Verse 9

अहङ्कारात्प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै। पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्।।

ahaṅkārātprasūtāni mahābhūtāni pañca vai| pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam||

Verse 10

तेषु भूतानि युज्यन्ते महाभूतेषु पञ्चसु। ते शब्दस्पर्शरूपेषु रसगन्धक्रियासु च।।

teṣu bhūtāni yujyante mahābhūteṣu pañcasu| te śabdasparśarūpeṣu rasagandhakriyāsu ca||

Verse 11

महाभूतविनाशान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते। सर्वप्राणभृतां धीरा महदुत्पद्यते भयम्।।

mahābhūtavināśānte pralaye pratyupasthite| sarvaprāṇabhṛtāṃ dhīrā mahadutpadyate bhayam||

Verse 12

स धीरः सर्वलोकेषु न मोहमधिगच्छति। विष्णुरेवादिसर्गेषु स्वयंभूर्भवति प्रभुः।।

sa dhīraḥ sarvalokeṣu na mohamadhigacchati| viṣṇurevādisargeṣu svayaṃbhūrbhavati prabhuḥ||

Verse 13

एवं हि यो वेद गुहाशयं प्रभुं परं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम्। हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं स बुद्धिमान्बुद्धिमतीत्य तिष्ठति।।

evaṃ hi yo veda guhāśayaṃ prabhuṃ paraṃ purāṇaṃ puruṣaṃ viśvarūpam| hiraṇmayaṃ buddhimatāṃ parāṃ gatiṃ sa buddhimānbuddhimatītya tiṣṭhati||

Verse 14

य उत्पन्नो महान्पूर्वमहङ्कारः स उच्यते। अहमित्येव सम्भूतो द्वितीयः सर्ग उच्यते।।

ya utpanno mahānpūrvamahaṅkāraḥ sa ucyate| ahamityeva sambhūto dvitīyaḥ sarga ucyate||

Verse 15

अहङ्कारश्च भूतादिर्वैकारिक इति स्मृतः। तेजसश्चेतना धातुः प्रजासर्गः प्रजापतिः।।

ahaṅkāraśca bhūtādirvaikārika iti smṛtaḥ| tejasaścetanā dhātuḥ prajāsargaḥ prajāpatiḥ||

Verse 16

देवानां प्रभवो देवो मनसश्च त्रिलोककृत्। अहमित्येव तत्सर्वमभिमानः स उच्यते।।

devānāṃ prabhavo devo manasaśca trilokakṛt| ahamityeva tatsarvamabhimānaḥ sa ucyate||

Verse 17

अध्यात्मज्ञानतृप्तानां मुनीनां भावितात्मनाम्। स्वाध्यायक्रतुसिद्धानामेष लोकः सनातनः।।

adhyātmajñānatṛptānāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām| svādhyāyakratusiddhānāmeṣa lokaḥ sanātanaḥ||

Verse 18

अहङ्कारेणाहरतो गुणानिमा- न्भूतादिरेवं सृजते स भूतकृत्। वैकारिकः सर्वमिदं विचेष्टते स्वतेजसा रञ्जयते जगत्तथा।।

ahaṅkāreṇāharato guṇānimā- nbhūtādirevaṃ sṛjate sa bhūtakṛt| vaikārikaḥ sarvamidaṃ viceṣṭate svatejasā rañjayate jagattathā||