Adhyaya 40

Verse 1

ब्रह्मणा महर्षीन्प्रति सत्वादिगुणत्रयनिरूपणम्।। 1 ।। ब्रह्मोवाच। नैव शक्या गुणा वक्तुं पृथक्त्वेनैव सर्वशः। अविच्छिन्नानि दृश्यन्ते रजः सत्वं तमस्तथा।।

brahmaṇā maharṣīnprati satvādiguṇatrayanirūpaṇam|| 1 || brahmovāca| naiva śakyā guṇā vaktuṃ pṛthaktvenaiva sarvaśaḥ| avicchinnāni dṛśyante rajaḥ satvaṃ tamastathā||

Verse 2

अन्योन्यमनुरज्यन्ते ह्यन्योन्येनानुजीविनः। अन्योन्यापाश्रयाः सर्वे तथाऽन्योन्यानुवर्तिनः।।

anyonyamanurajyante hyanyonyenānujīvinaḥ| anyonyāpāśrayāḥ sarve tathā'nyonyānuvartinaḥ||

Verse 3

यावत्सत्वं रजस्तावद्वर्तते नात्र संशयः। यावत्तमश्च सत्वं च रजस्तावदिहोच्यते।।

yāvatsatvaṃ rajastāvadvartate nātra saṃśayaḥ| yāvattamaśca satvaṃ ca rajastāvadihocyate||

Verse 4

संहत्य कुर्वते यात्रां सहिताः सङ्घचारिणः। सङ्घातवृत्तयो ह्येते वर्तन्ते हेत्वहेतुभिः।।

saṃhatya kurvate yātrāṃ sahitāḥ saṅghacāriṇaḥ| saṅghātavṛttayo hyete vartante hetvahetubhiḥ||

Verse 5

उद्रेकव्यतिरिक्तानां तेषामन्योन्यवर्तिनाम्। वक्ष्यते तद्यथाऽन्यूनं व्यतिरिक्तं च सर्वशः।।

udrekavyatiriktānāṃ teṣāmanyonyavartinām| vakṣyate tadyathā'nyūnaṃ vyatiriktaṃ ca sarvaśaḥ||

Verse 6

व्यतिरिक्तं तमो यत्र तिर्यग्भावगतं भवेत्। अल्पं तत्रथ रजो ज्ञेयं सत्वमल्पतरं तथा।।

vyatiriktaṃ tamo yatra tiryagbhāvagataṃ bhavet| alpaṃ tatratha rajo jñeyaṃ satvamalpataraṃ tathā||

Verse 7

उद्रिक्तं च रजो यत्र मध्यस्रोतोगतं भवेत्। अल्पं तत्र तमो ज्ञेयं सत्वमल्पतरं तथा।।

udriktaṃ ca rajo yatra madhyasrotogataṃ bhavet| alpaṃ tatra tamo jñeyaṃ satvamalpataraṃ tathā||

Verse 8

उद्रिक्तं च यदा सत्वमूर्ध्वस्रोतोगतं भवेत्। अल्पं तत्र तमो ज्ञेयं रजश्चाल्पतरं तथा।।

udriktaṃ ca yadā satvamūrdhvasrotogataṃ bhavet| alpaṃ tatra tamo jñeyaṃ rajaścālpataraṃ tathā||

Verse 9

सत्वं वैकारिकी योनिरिन्द्रियाणां प्रकाशिका। न हि सत्वात्परो भावः कश्चिदन्यो विधीयते।।

satvaṃ vaikārikī yonirindriyāṇāṃ prakāśikā| na hi satvātparo bhāvaḥ kaścidanyo vidhīyate||

Verse 10

ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः। जघन्यगुणसंयुक्ता यान्त्यधस्तामसा जनाः।।

ūrdhvaṃ gacchanti satvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ| jaghanyaguṇasaṃyuktā yāntyadhastāmasā janāḥ||

Verse 11

तमः शूद्रे रजः क्षत्रे ब्राह्मणे सत्वमुत्तमम्। इत्येवं त्रिषु वर्णेषु विवर्तन्ते गुणास्त्रयः।।

tamaḥ śūdre rajaḥ kṣatre brāhmaṇe satvamuttamam| ityevaṃ triṣu varṇeṣu vivartante guṇāstrayaḥ||

Verse 12

दूरादपि हि दृश्यनते सहिताः सङ्घचारिणः। तमः सत्वं रजश्चैव पृथक्त्वेनानुशुश्रुम।।

dūrādapi hi dṛśyanate sahitāḥ saṅghacāriṇaḥ| tamaḥ satvaṃ rajaścaiva pṛthaktvenānuśuśruma||

Verse 13

दृष्ट्वा त्वादित्यमुद्यन्तं कुचोराणां भयं भवेत्। अध्वगाः परितप्येयुरुष्णतो दुःखभागिनः।।

dṛṣṭvā tvādityamudyantaṃ kucorāṇāṃ bhayaṃ bhavet| adhvagāḥ paritapyeyuruṣṇato duḥkhabhāginaḥ||

Verse 14

आदित्यः सत्वमुद्दिष्टः कुचोरास्तु तथा तमः। परितापोऽध्वगानां च रजसो गुण उच्यते।।

ādityaḥ satvamuddiṣṭaḥ kucorāstu tathā tamaḥ| paritāpo'dhvagānāṃ ca rajaso guṇa ucyate||

Verse 15

प्राकाश्यं सत्वमादित्यः संतापो रजसो गुणः। उपप्लवस्तु विज्ञेयस्तामसस्तस्य पर्वसु।।

prākāśyaṃ satvamādityaḥ saṃtāpo rajaso guṇaḥ| upaplavastu vijñeyastāmasastasya parvasu||

Verse 16

एवं ज्योतिष्षु सर्वेषु प्रवर्तन्ते गुणास्त्रयः।। पर्यायेण च वर्न्तते तत्रतत्र तथातथा।।

evaṃ jyotiṣṣu sarveṣu pravartante guṇāstrayaḥ|| paryāyeṇa ca varntate tatratatra tathātathā||

Verse 17

स्थावरेषु तु भावेषु तिर्यग्भावगतं तमः। राजसास्तु विवर्तन्ते स्नेहभावस्तु सात्विकैः।।

sthāvareṣu tu bhāveṣu tiryagbhāvagataṃ tamaḥ| rājasāstu vivartante snehabhāvastu sātvikaiḥ||

Verse 18

अहस्त्रिधा तु विज्ञेयं त्रिधा रात्रिर्विधीयते। मासार्दमासवर्षाणि ऋतवः सन्धयस्तथा।।

ahastridhā tu vijñeyaṃ tridhā rātrirvidhīyate| māsārdamāsavarṣāṇi ṛtavaḥ sandhayastathā||

Verse 19

त्रिधा दानानि दीयन्ते त्रिधा यज्ञः प्रवर्तते। त्रिधा लोकास्त्रिधा देवास्त्रिधा विद्यास्त्रिधा गतिः।।

tridhā dānāni dīyante tridhā yajñaḥ pravartate| tridhā lokāstridhā devāstridhā vidyāstridhā gatiḥ||

Verse 20

भूतं भव्यं भविष्यं च धर्मोऽर्थः काम एव च। प्राणापानावुदानश्चाप्येत एव त्रयो गुणाः।।

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca dharmo'rthaḥ kāma eva ca| prāṇāpānāvudānaścāpyeta eva trayo guṇāḥ||

Verse 21

पर्यायेण प्रवर्तन्ते तत्रतत्र तथातथा। यत्किञ्चिदिह लोकेऽस्मिन्सर्वमेते त्रयो गुणाः।।

paryāyeṇa pravartante tatratatra tathātathā| yatkiñcidiha loke'sminsarvamete trayo guṇāḥ||

Verse 22

त्रयो गुणाः प्रवर्तन्ते ह्यव्यक्ता नित्यमेव तु। सत्वं रजस्तमश्चैव गुणसर्गः सनातनः।।

trayo guṇāḥ pravartante hyavyaktā nityameva tu| satvaṃ rajastamaścaiva guṇasargaḥ sanātanaḥ||

Verse 23

तमोऽव्यक्तं शिवं धाम रजो योनिः सनातनः। प्रकृतिर्विकारः प्रलयः प्रधानं प्रभवाप्ययौ।।

tamo'vyaktaṃ śivaṃ dhāma rajo yoniḥ sanātanaḥ| prakṛtirvikāraḥ pralayaḥ pradhānaṃ prabhavāpyayau||

Verse 24

अनुद्रिक्तमनूनं वाऽप्यकम्पमचलं ध्रुवम्। सदसच्चैव तत्सर्वमव्यक्तं त्रिगुणं स्मृतम्। ज्ञेयानि नामधेयानि नरैरद्यात्मचिन्तकैः।।

anudriktamanūnaṃ vā'pyakampamacalaṃ dhruvam| sadasaccaiva tatsarvamavyaktaṃ triguṇaṃ smṛtam| jñeyāni nāmadheyāni narairadyātmacintakaiḥ||

Verse 25

अव्यक्तनामानि गुणांश्च तत्त्वतो यो वेद सर्वाणि गतीश्च केवलाः। विमुक्तदेहः प्रविभागतत्त्ववि- त्स मुच्यते सर्वगुणैर्निरामयः।।

avyaktanāmāni guṇāṃśca tattvato yo veda sarvāṇi gatīśca kevalāḥ| vimuktadehaḥ pravibhāgatattvavi- tsa mucyate sarvaguṇairnirāmayaḥ||