Adhyaya 3

Verse 1

व्यासेन युधिष्ठिरंप्रति पुरुषकर्मणामीश्वरप्रेरणायत्ततया दोषानापादकत्वकथनपूर्वकं तदभ्युपगमेनापि पापापनोदायाश्वमेधादिविधानम्।। 1 ।। युधिष्ठिरेण स्वस्य तावद्‌द्रव्याभावनिवेदने व्यासेन तंप्रति हिमवति गिरौ विद्यमानमरुत्तयागावशिष्टद्रव्यानयनेनाश्वमेधकरणचोदना।। 2 ।। व्यास उवाच। युधिष्ठिर तव प्रज्ञा न सम्यगिति मे मतिः। न हि कश्चित्स्वयं मर्त्यः स्ववशः कुरुते क्रियाम्।।

vyāsena yudhiṣṭhiraṃprati puruṣakarmaṇāmīśvarapreraṇāyattatayā doṣānāpādakatvakathanapūrvakaṃ tadabhyupagamenāpi pāpāpanodāyāśvamedhādividhānam|| 1 || yudhiṣṭhireṇa svasya tāvad‌dravyābhāvanivedane vyāsena taṃprati himavati girau vidyamānamaruttayāgāvaśiṣṭadravyānayanenāśvamedhakaraṇacodanā|| 2 || vyāsa uvāca| yudhiṣṭhira tava prajñā na samyagiti me matiḥ| na hi kaścitsvayaṃ martyaḥ svavaśaḥ kurute kriyām||

Verse 2

ईश्वरेण च युक्तोऽयं साध्वसाधु च मानवः। करोत्यसुकरं कर्म तत्रका परिदेवना।।

īśvareṇa ca yukto'yaṃ sādhvasādhu ca mānavaḥ| karotyasukaraṃ karma tatrakā paridevanā||

Verse 3

आत्मानं मन्यसे चाथ पापकर्माणमन्ततः। शृणु तत्र यथा पापमपकृत्येत भारत।।

ātmānaṃ manyase cātha pāpakarmāṇamantataḥ| śṛṇu tatra yathā pāpamapakṛtyeta bhārata||

Verse 4

तपोभिः क्रतुभिश्चैव दानेन च युधिष्ठिर। तरन्ति नित्यं पुरुषा ये स्म पापानि कुर्वते।।

tapobhiḥ kratubhiścaiva dānena ca yudhiṣṭhira| taranti nityaṃ puruṣā ye sma pāpāni kurvate||

Verse 5

यज्ञेन तपसा चैव दानेन च नराधिप। पूयन्ते नरशार्दूल नरा दुष्कृतकारिणः।।

yajñena tapasā caiva dānena ca narādhipa| pūyante naraśārdūla narā duṣkṛtakāriṇaḥ||

Verse 6

असुराश्च सुराश्चैव पुण्यहेतोर्मखक्रियाम्। प्रवर्तन्ते महात्मानस्तस्माद्यज्ञः परायणम्।।

asurāśca surāścaiva puṇyahetormakhakriyām| pravartante mahātmānastasmādyajñaḥ parāyaṇam||

Verse 7

यज्ञैरेव महात्मानो बभूवुरधिकाः सुराः। ततो देवाः क्रियावन्तो दानवानभ्यधर्षयन्।।

yajñaireva mahātmāno babhūvuradhikāḥ surāḥ| tato devāḥ kriyāvanto dānavānabhyadharṣayan||

Verse 8

राजसूयाश्वमेधौ च सर्वमेधं च भारत। नरमेधं च नृपते त्वमाहर युधिष्ठिर।।

rājasūyāśvamedhau ca sarvamedhaṃ ca bhārata| naramedhaṃ ca nṛpate tvamāhara yudhiṣṭhira||

Verse 9

यजस्व वाजिमेधेन विधिवद्दक्षिणावता। बहुकामान्नवित्तेन रामो दाशरथिर्यथा।।

yajasva vājimedhena vidhivaddakṣiṇāvatā| bahukāmānnavittena rāmo dāśarathiryathā||

Verse 10

यथा च भरतो राजा दौष्यन्तिः पृथिवीपतिः। शाकुन्तलो महावीर्यस्तव पूर्वपितामहः।।

yathā ca bharato rājā dauṣyantiḥ pṛthivīpatiḥ| śākuntalo mahāvīryastava pūrvapitāmahaḥ||

Verse 11

युधिष्ठिर उवाच। असंशयं वाजिमेधः पारयेत्पृथिवीमपि। अभिप्रायस्तु मे कश्चित्तं त्वं श्रोतुमिहार्हसि।।

yudhiṣṭhira uvāca| asaṃśayaṃ vājimedhaḥ pārayetpṛthivīmapi| abhiprāyastu me kaścittaṃ tvaṃ śrotumihārhasi||

Verse 12

इमं ज्ञातिवधं कृत्वा सुमहान्तं द्विजोत्तम। अहमाराधयिष्यामि कथं शोकपरायणः। दानमल्पं न शक्नोमि दातुं वित्तं च नास्ति मे।।

imaṃ jñātivadhaṃ kṛtvā sumahāntaṃ dvijottama| ahamārādhayiṣyāmi kathaṃ śokaparāyaṇaḥ| dānamalpaṃ na śaknomi dātuṃ vittaṃ ca nāsti me||

Verse 13

न तु बालानिमान्दीनानुत्सहे वसु याचितुम्। तथैवाद्रविणान्कृच्छ्रे वर्तमानान्नृपात्मजान्।।

na tu bālānimāndīnānutsahe vasu yācitum| tathaivādraviṇānkṛcchre vartamānānnṛpātmajān||

Verse 14

स्वयं विनाश्य पृथिवीं यज्ञार्थं द्विजसत्तम। करमाहारयिष्यामि कथं शोकपरायणः।।

svayaṃ vināśya pṛthivīṃ yajñārthaṃ dvijasattama| karamāhārayiṣyāmi kathaṃ śokaparāyaṇaḥ||

Verse 15

दुर्योधनापराधेनि वसुधायां नराधिपाः। प्रनष्टा योजयित्वाऽस्मानकीर्त्या मुनिसत्तम।।

duryodhanāparādheni vasudhāyāṃ narādhipāḥ| pranaṣṭā yojayitvā'smānakīrtyā munisattama||

Verse 16

दुर्योधनेन पृथिवी क्षपिता जयकारणात्। कोशश्चापि विशीर्णोसौ धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः।।

duryodhanena pṛthivī kṣapitā jayakāraṇāt| kośaścāpi viśīrṇosau dhārtarāṣṭrasya durmateḥ||

Verse 17

पृथिवी दक्षिणा चात्र वाजिमेधे महाक्रतौ। विद्वद्भिः परिदृष्टोऽयं शिष्टो विधिविपर्ययः।।

pṛthivī dakṣiṇā cātra vājimedhe mahākratau| vidvadbhiḥ paridṛṣṭo'yaṃ śiṣṭo vidhiviparyayaḥ||

Verse 18

न च प्रतिनिधिं कर्तुं चिकीर्षामि तपोधन। अत्र मे भगवन्सम्यक्साचिव्यं कर्तुमर्हसि।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अश्वमेधपर्वणि तृतीयोऽध्यायः।। 3 ।।

na ca pratinidhiṃ kartuṃ cikīrṣāmi tapodhana| atra me bhagavansamyaksācivyaṃ kartumarhasi|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi aśvamedhaparvaṇi tṛtīyo'dhyāyaḥ|| 3 ||

Verse 19

एवमुक्तस्तु पार्थेन कृष्णद्वैपायनस्तदा। मुहूर्तमनुसञ्चिन्त्य धर्मराजानमब्रवीत्।।

evamuktastu pārthena kṛṣṇadvaipāyanastadā| muhūrtamanusañcintya dharmarājānamabravīt||

Verse 20

कोशश्चापि विशीर्णोऽयं परिपूर्णो भविष्यति। विद्यते द्रविणं पार्थ गिरौ हिमवति स्थितम्।।

kośaścāpi viśīrṇo'yaṃ paripūrṇo bhaviṣyati| vidyate draviṇaṃ pārtha girau himavati sthitam||

Verse 21

उत्सृष्टं ब्राह्मणैर्यज्ञे मरुत्तस्य महीपते। तदानयस्व कौन्तेय पर्याप्तं तद्भविष्यति।।

utsṛṣṭaṃ brāhmaṇairyajñe maruttasya mahīpate| tadānayasva kaunteya paryāptaṃ tadbhaviṣyati||

Verse 22

युधिष्ठिर उवाच। कथं यज्ञे मरुत्तस्य द्रविणं तत्समाचितम्। कस्मिंश्च काले स नृपो बभूव ददतांवर।।

yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃ yajñe maruttasya draviṇaṃ tatsamācitam| kasmiṃśca kāle sa nṛpo babhūva dadatāṃvara||

Verse 23

व्यास उवाच। यदि शुश्रूषसे पार्थ शृणु कारंधमं नृपम्। यस्मिन्काले महावीर्यः स राजाऽऽसीन्महाधनः।।

vyāsa uvāca| yadi śuśrūṣase pārtha śṛṇu kāraṃdhamaṃ nṛpam| yasminkāle mahāvīryaḥ sa rājā''sīnmahādhanaḥ||