Adhyaya 38

Verse 1

ब्रह्मण महर्षीन्प्रति रजोगुणकार्यनिरूपणम्।। 1 ।। ब्रह्मोवाच। रजोऽहं वः प्रवक्ष्यामि याथातथ्येन सत्तमाः। निबोधत महाभागा गुणवृत्तं च राजसम्।।

brahmaṇa maharṣīnprati rajoguṇakāryanirūpaṇam|| 1 || brahmovāca| rajo'haṃ vaḥ pravakṣyāmi yāthātathyena sattamāḥ| nibodhata mahābhāgā guṇavṛttaṃ ca rājasam||

Verse 2

संतापो रूपमायासः सुखदुःखे हिमातपौ। ऐश्वर्यं विग्रहः सिद्धिर्हेतुवादोऽरतिः क्षमा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि अष्टत्रिंशोऽध्यायः।। 38 ।।

saṃtāpo rūpamāyāsaḥ sukhaduḥkhe himātapau| aiśvaryaṃ vigrahaḥ siddhirhetuvādo'ratiḥ kṣamā|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ|| 38 ||

Verse 3

बलं शौर्यं मदो रोषो व्यायामकलहावपि। ईर्ष्येप्सा पैशुनं युद्धं ममत्वं परिपालनम्।।

balaṃ śauryaṃ mado roṣo vyāyāmakalahāvapi| īrṣyepsā paiśunaṃ yuddhaṃ mamatvaṃ paripālanam||

Verse 4

वधबन्धपरिक्लेशाः क्रयो विक्रय एव च। निकृन्त च्छिन्धि भिन्धीति परवर्मावकर्तनम्।।

vadhabandhaparikleśāḥ krayo vikraya eva ca| nikṛnta cchindhi bhindhīti paravarmāvakartanam||

Verse 5

उग्रं दारुणमाक्रोशः परवित्तानुरागिता। लोकचिन्ताऽनुचिन्ता च मत्सरः परिभाषणम्।। संघातो रूपमायास इति क.ट.थ.पाठः।।

ugraṃ dāruṇamākrośaḥ paravittānurāgitā| lokacintā'nucintā ca matsaraḥ paribhāṣaṇam|| saṃghāto rūpamāyāsa iti ka.ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 6

वृथाशास्त्रं मृषावादो विकल्पपरिभाषणम्। निन्दा स्तुतिः प्रशंसा च प्रतापः परिधर्षणम्।। उग्रं निष्टुरं दारुणं हिंस्रत्वम्।।

vṛthāśāstraṃ mṛṣāvādo vikalpaparibhāṣaṇam| nindā stutiḥ praśaṃsā ca pratāpaḥ paridharṣaṇam|| ugraṃ niṣṭuraṃ dāruṇaṃ hiṃsratvam||

Verse 7

परिचर्या च शुश्रूषा सेवा तृष्णा व्यपाश्रयः।। व्यूहो नयः प्रमादश्च परिवादः परिग्रहः।। परिभाषणं धिक्कृत्य भाषणम्।।

paricaryā ca śuśrūṣā sevā tṛṣṇā vyapāśrayaḥ|| vyūho nayaḥ pramādaśca parivādaḥ parigrahaḥ|| paribhāṣaṇaṃ dhikkṛtya bhāṣaṇam||

Verse 8

संस्कारा ये च लोकेषु प्रवर्तन्ते पृथक्पृथक्। नृषु नारीषु भूतेषु द्रव्येषु शरणेषु च।। व्यूहः व्यवहाररचनाकौशलम्।।

saṃskārā ye ca lokeṣu pravartante pṛthakpṛthak| nṛṣu nārīṣu bhūteṣu dravyeṣu śaraṇeṣu ca|| vyūhaḥ vyavahāraracanākauśalam||

Verse 9

संतापोऽप्रत्ययश्चैव व्रतानि नियमाश्च ये। प्रधानमाशीर्युक्तं च सततं मे भवत्विति।। शरणेषु रक्षितृषु।।

saṃtāpo'pratyayaścaiva vratāni niyamāśca ye| pradhānamāśīryuktaṃ ca satataṃ me bhavatviti|| śaraṇeṣu rakṣitṛṣu||

Verse 10

स्वाहाकारो नमस्कारः स्वधाकारो वषट्क्रिया। याजनाध्यापने चोभे यजनाध्ययने अपि।।

svāhākāro namaskāraḥ svadhākāro vaṣaṭkriyā| yājanādhyāpane cobhe yajanādhyayane api||

Verse 11

दानं प्रतिग्रहश्चैव प्रायश्चित्तानि मङ्गलम्। इदं मे स्यादिदं मे स्यात्स्नेहो गुणसमुद्भवः।।

dānaṃ pratigrahaścaiva prāyaścittāni maṅgalam| idaṃ me syādidaṃ me syātsneho guṇasamudbhavaḥ||

Verse 12

अभिद्रोहस्तथा माया निकृतिर्मान एव च। स्तैन्यं हिंसा जुगुप्सा च परितापः प्रजागरः।। अप्रत्ययः अविश्वासः।।

abhidrohastathā māyā nikṛtirmāna eva ca| stainyaṃ hiṃsā jugupsā ca paritāpaḥ prajāgaraḥ|| apratyayaḥ aviśvāsaḥ||

Verse 13

दम्भो दर्पोऽथ रागश्च भक्तिः प्रीतिः प्रमोदनम्। द्यूतं च जनवादश्च सम्बन्धाः स्त्रीकृताश्च ये।।

dambho darpo'tha rāgaśca bhaktiḥ prītiḥ pramodanam| dyūtaṃ ca janavādaśca sambandhāḥ strīkṛtāśca ye||

Verse 14

नृत्यवादित्रगीतानां प्रसङ्गा ये च केचन। सर्व एते गुणा विप्रा राजसाः सम्प्रकीर्तिताः।। परितापः स्वजनकैवल्यनिमित्तो दाहः। पाठान्तरे परिवादः सर्वनिन्दा।।

nṛtyavāditragītānāṃ prasaṅgā ye ca kecana| sarva ete guṇā viprā rājasāḥ samprakīrtitāḥ|| paritāpaḥ svajanakaivalyanimitto dāhaḥ| pāṭhāntare parivādaḥ sarvanindā||

Verse 15

भूतभव्यभविष्याणां भावानां भुवि भावनाः। त्रिवर्गनिरता नित्यं धर्मोऽर्थः काम इत्यपि।।

bhūtabhavyabhaviṣyāṇāṃ bhāvānāṃ bhuvi bhāvanāḥ| trivarganiratā nityaṃ dharmo'rthaḥ kāma ityapi||

Verse 16

कामवृत्ताः प्रमोदन्ते सर्वकामसमृद्धिभिः। अर्वाक्स्रोतस इत्येते मनुष्या रजसा वृताः।। प्रसङ्गा येन केनचिदिति क.थ.पाठः।।

kāmavṛttāḥ pramodante sarvakāmasamṛddhibhiḥ| arvāksrotasa ityete manuṣyā rajasā vṛtāḥ|| prasaṅgā yena kenaciditi ka.tha.pāṭhaḥ||

Verse 17

अस्मिँलोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनःपनः। प्रेत्यभाविकमीहन्ते हलौकिकमेव च। ददति प्रतिगृह्णन्ति तर्पयन्त्यथ जुह्वति।। अर्वाक् स्वर्गादधः भूमेरुपरि स्रोतः प्रवाहो येषां ते तथा।।

asmi~loke pramodante jāyamānāḥ punaḥpanaḥ| pretyabhāvikamīhante halaukikameva ca| dadati pratigṛhṇanti tarpayantyatha juhvati|| arvāk svargādadhaḥ bhūmerupari srotaḥ pravāho yeṣāṃ te tathā||

Verse 18

रजोगुणा वो बहुधानुकीर्तिता यथावदुक्तं गुणवृत्तमेव च। नरोपि यो वेद गुणानिमान्सदा स राजसैः सर्वगुणैर्विमुच्यते।।

rajoguṇā vo bahudhānukīrtitā yathāvaduktaṃ guṇavṛttameva ca| naropi yo veda guṇānimānsadā sa rājasaiḥ sarvaguṇairvimucyate||