Adhyaya 37

Verse 1

ब्रह्मणा कश्यपादिमहर्षीन्प्रति तमोगुणकार्यनिरूपणम्।। 1 ।। ब्रह्मोवाच। तदव्यक्तमनुद्रिक्तं सर्वव्यापि ध्रुवं स्थिरम्। नवद्वारं पुरं विद्यात्त्रिगुणं पञ्चधातुकम्।।

brahmaṇā kaśyapādimaharṣīnprati tamoguṇakāryanirūpaṇam|| 1 || brahmovāca| tadavyaktamanudriktaṃ sarvavyāpi dhruvaṃ sthiram| navadvāraṃ puraṃ vidyāttriguṇaṃ pañcadhātukam||

Verse 2

एकादशपरिक्षेपं मनोव्याकरणात्मकम्। बुद्धिस्वामिकमित्येतत्परमेकादशं भवेत्।।

ekādaśaparikṣepaṃ manovyākaraṇātmakam| buddhisvāmikamityetatparamekādaśaṃ bhavet||

Verse 3

त्रीणि स्रोतांसि यान्यस्मिन्नाप्यायन्ते पुनःपुनः। प्रनाड्यस्तिस्र एवैताः प्रवर्न्तते गुणात्मिकाः।।

trīṇi srotāṃsi yānyasminnāpyāyante punaḥpunaḥ| pranāḍyastisra evaitāḥ pravarntate guṇātmikāḥ||

Verse 4

तमो रजस्तथा सत्वं गुणानेतान्प्रचक्षते। अन्योन्यमिथुनाः सर्वे तथाऽन्योन्यानुजीविनः।।

tamo rajastathā satvaṃ guṇānetānpracakṣate| anyonyamithunāḥ sarve tathā'nyonyānujīvinaḥ||

Verse 5

अन्योन्यापाश्रयाश्चापि तथाऽन्योन्यानुवर्तिनः। अन्योन्यव्यतिषक्ताश्च त्रिगुणाः पञ्चधातवः।।

anyonyāpāśrayāścāpi tathā'nyonyānuvartinaḥ| anyonyavyatiṣaktāśca triguṇāḥ pañcadhātavaḥ||

Verse 6

तमसो मिथुनं सत्वं सत्वस्य मिथुनं रजः। रजसश्चापि सत्वं स्यात्सत्वस्य मिथुनं तमः।।

tamaso mithunaṃ satvaṃ satvasya mithunaṃ rajaḥ| rajasaścāpi satvaṃ syātsatvasya mithunaṃ tamaḥ||

Verse 7

नियम्यते तमो यत्र रजस्तत्र निवर्तते। नियम्यते रजो यत्र सत्वं तत्र प्रवर्तते।।

niyamyate tamo yatra rajastatra nivartate| niyamyate rajo yatra satvaṃ tatra pravartate||

Verse 8

नैशात्मकं तमो विद्यात्त्रिगुणं मोहसंज्ञितम्। अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु। तामसं रूपमेतत्तु दृश्यते चापि सङ्गतम्।।

naiśātmakaṃ tamo vidyāttriguṇaṃ mohasaṃjñitam| adharmalakṣaṇaṃ caiva niyataṃ pāpakarmasu| tāmasaṃ rūpametattu dṛśyate cāpi saṅgatam||

Verse 9

प्रकृत्यात्मकमेवाहू रजः पर्यायकारकम्। सत्त्वे तु सर्वभूतेषु दृश्यमुत्पत्तिलक्षणम्।।

prakṛtyātmakamevāhū rajaḥ paryāyakārakam| sattve tu sarvabhūteṣu dṛśyamutpattilakṣaṇam||

Verse 10

प्रकाशं सर्वभूतेषु लाघवं श्रद्धधानता। सात्विकं रूपमेवं तु लाघवं साधुसंमितम्।।

prakāśaṃ sarvabhūteṣu lāghavaṃ śraddhadhānatā| sātvikaṃ rūpamevaṃ tu lāghavaṃ sādhusaṃmitam||

Verse 11

एतेषां गुणतत्त्वानि वक्ष्यन्ते तत्त्वहेतुभिः। समासव्यासयुक्तानि तत्त्वतस्तानि बोधत।।

eteṣāṃ guṇatattvāni vakṣyante tattvahetubhiḥ| samāsavyāsayuktāni tattvatastāni bodhata||

Verse 12

सम्मोहो ज्ञानमत्यागः कर्मणामविनिर्णयः। स्वप्नः स्तंभो भयं लोभः शोकः सुकृतदूषणम्।।

sammoho jñānamatyāgaḥ karmaṇāmavinirṇayaḥ| svapnaḥ staṃbho bhayaṃ lobhaḥ śokaḥ sukṛtadūṣaṇam||

Verse 13

अस्मृतिश्चाविपाकश्च नास्तिक्यं भिन्नवृत्तिता। निर्विशेषत्वमन्धत्वं जघन्यगुणवृत्तिता।।

asmṛtiścāvipākaśca nāstikyaṃ bhinnavṛttitā| nirviśeṣatvamandhatvaṃ jaghanyaguṇavṛttitā||

Verse 14

अकृते कृतमानित्वमज्ञाने ज्ञानमानिता। अमैत्री विकृतो भावो ह्यश्रद्धा मूढभावना।।

akṛte kṛtamānitvamajñāne jñānamānitā| amaitrī vikṛto bhāvo hyaśraddhā mūḍhabhāvanā||

Verse 15

अनार्जवमसंज्ञत्वं कर्म पापमचेतना। गुरुत्वं सन्नभावत्वमवशित्वमवाग्गतिः।।

anārjavamasaṃjñatvaṃ karma pāpamacetanā| gurutvaṃ sannabhāvatvamavaśitvamavāggatiḥ||

Verse 16

सर्व एते गुणा वृत्तास्तामसाः सम्प्रकीर्तिताः। ये चान्ये विहिता भावा लोकेऽस्मिन्भावसंज्ञिताः।।

sarva ete guṇā vṛttāstāmasāḥ samprakīrtitāḥ| ye cānye vihitā bhāvā loke'sminbhāvasaṃjñitāḥ||

Verse 17

तत्रतत्र नियम्यन्ते सर्वे ते तामसा गुणाः। परिवादकथा नित्यं मेवब्राह्मणवैरिता।।

tatratatra niyamyante sarve te tāmasā guṇāḥ| parivādakathā nityaṃ mevabrāhmaṇavairitā||

Verse 18

अत्यागश्चातिमानश्च मोहो मन्युस्तथाऽक्षमा। मत्सरश्चैव भूतेषु तामसं वृत्तमिष्यते।।

atyāgaścātimānaśca moho manyustathā'kṣamā| matsaraścaiva bhūteṣu tāmasaṃ vṛttamiṣyate||

Verse 19

वृथारम्भा हि ये केचिद्वृथा दानानि यानि च। वृथाभक्षणमित्येतत्तामसं वृत्तमिष्यते।।

vṛthārambhā hi ye kecidvṛthā dānāni yāni ca| vṛthābhakṣaṇamityetattāmasaṃ vṛttamiṣyate||

Verse 20

अतिवादोऽतितिक्षा च मात्सर्यमभिमानिता। अश्रद्दधानता चैव तामसं वृत्तमिष्यते।।

ativādo'titikṣā ca mātsaryamabhimānitā| aśraddadhānatā caiva tāmasaṃ vṛttamiṣyate||

Verse 21

एवंविधाश्च ये केचिल्लोकेऽस्मिन्पापकर्मिणः। मनुष्या भिन्नमर्यादास्ते सर्वे तामसाः स्मृताः।।

evaṃvidhāśca ye kecilloke'sminpāpakarmiṇaḥ| manuṣyā bhinnamaryādāste sarve tāmasāḥ smṛtāḥ||

Verse 22

तेषां योनीः प्रवक्ष्यामि नियताः पापकर्मिणाम्। अवाङ्निरयभावा ये तिर्यङ्निरयगामिनः।

teṣāṃ yonīḥ pravakṣyāmi niyatāḥ pāpakarmiṇām| avāṅnirayabhāvā ye tiryaṅnirayagāminaḥ|

Verse 23

स्थावराणि च भूतानि पशवो वाहनानि च। क्रव्यादा दंदशूकाश्च कृमिकीटविहङ्गमाः।।

sthāvarāṇi ca bhūtāni paśavo vāhanāni ca| kravyādā daṃdaśūkāśca kṛmikīṭavihaṅgamāḥ||

Verse 24

अब्जाता जन्तवश्चैव सर्वे चापि चतुष्पदाः। उन्मत्ता बधिरा मूका ये चान्ये पापरोगिणः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि सप्तत्रिंशोऽध्यायः।। 37 ।।

abjātā jantavaścaiva sarve cāpi catuṣpadāḥ| unmattā badhirā mūkā ye cānye pāparogiṇaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi saptatriṃśo'dhyāyaḥ|| 37 ||

Verse 25

मग्नास्तमसि दुर्वृत्ताः स्वकर्मकृतलक्षणाः। अवाक्स्रोतस इत्येते मग्नास्तमसि तामसाः।।

magnāstamasi durvṛttāḥ svakarmakṛtalakṣaṇāḥ| avāksrotasa ityete magnāstamasi tāmasāḥ||

Verse 26

तेषामुत्कर्षमुद्रेकं वक्ष्याम्यहमतः परम्। यथा ते सुकृतां लोकाँल्लभन्ते पुण्यकर्मिणः।।

teṣāmutkarṣamudrekaṃ vakṣyāmyahamataḥ param| yathā te sukṛtāṃ lokā~llabhante puṇyakarmiṇaḥ||

Verse 27

अन्यथा प्रतिपन्नास्तु विवृद्धा ये च कर्मसु। स्वकर्मनिरतानां च ब्राह्मणानां शुभैषिणाम्।।

anyathā pratipannāstu vivṛddhā ye ca karmasu| svakarmaniratānāṃ ca brāhmaṇānāṃ śubhaiṣiṇām||

Verse 28

संस्कारेणोर्ध्वमायान्ति यतमानाः सलोकताम्। स्वर्गे गच्छन्ति देवानामित्येषा वैदिकी श्रुतिः।।

saṃskāreṇordhvamāyānti yatamānāḥ salokatām| svarge gacchanti devānāmityeṣā vaidikī śrutiḥ||

Verse 29

अन्यथा प्रतिपन्नास्ते विबुद्धाः स्वेषु कर्मसु। पुनरावृत्तिधर्माणस्ते भवन्तीह मानुषाः।।

anyathā pratipannāste vibuddhāḥ sveṣu karmasu| punarāvṛttidharmāṇaste bhavantīha mānuṣāḥ||

Verse 30

पापयोनिं समापन्नाश्चण्डाला मूकचूचुकाः।। वर्णान्पर्यायशश्चापि प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम्।। अण्डजा जन्तव इति झ.पाठः।।

pāpayoniṃ samāpannāścaṇḍālā mūkacūcukāḥ|| varṇānparyāyaśaścāpi prāpnuvantyuttarottaram|| aṇḍajā jantava iti jha.pāṭhaḥ||

Verse 31

शूद्रयोनिमतिक्रम्य ये चान्ये तामसा गुणाः। स्रोतोमध्ये समागम्य वर्तन्ते तामसे गुणे।।

śūdrayonimatikramya ye cānye tāmasā guṇāḥ| srotomadhye samāgamya vartante tāmase guṇe||

Verse 32

अभिष्वङ्गस्तु कामेषु महामोह इति स्मृतः। ऋषयो मुनयो देवा मुह्यन्त्यत्र सुखेप्सवः।। चूचुकाः स्खलद्गिरः। पुष्पचूचुका इति क.पाठः।।

abhiṣvaṅgastu kāmeṣu mahāmoha iti smṛtaḥ| ṛṣayo munayo devā muhyantyatra sukhepsavaḥ|| cūcukāḥ skhaladgiraḥ| puṣpacūcukā iti ka.pāṭhaḥ||

Verse 33

तमोमोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः। मरणं त्वन्धतामिस्रस्तामिस्रः क्रोध उच्यते।।

tamomoho mahāmohastāmisro hyandhasaṃjñitaḥ| maraṇaṃ tvandhatāmisrastāmisraḥ krodha ucyate||

Verse 34

वर्णतो गुणतश्चैव योनितश्चैव तत्त्वतः। सर्वमेततमो विप्राः कीर्तितं वो यथाविधि।।

varṇato guṇataścaiva yonitaścaiva tattvataḥ| sarvametatamo viprāḥ kīrtitaṃ vo yathāvidhi||

Verse 35

को न्वेतद्बुध्यते साधु को न्वेतत्साधु पश्यति। अतत्त्वे तत्त्वदर्शी यस्तमसस्तच्च लक्षणम्।।

ko nvetadbudhyate sādhu ko nvetatsādhu paśyati| atattve tattvadarśī yastamasastacca lakṣaṇam||

Verse 36

तमोगुणा बहुविधाः प्रकीर्तिता यथावदुक्तं च तमः परावरम्। नरो हि यो वेद गुणानिमान्सदा स तामसैः सर्वगुणैः प्रमुच्यते।।

tamoguṇā bahuvidhāḥ prakīrtitā yathāvaduktaṃ ca tamaḥ parāvaram| naro hi yo veda guṇānimānsadā sa tāmasaiḥ sarvaguṇaiḥ pramucyate||