Adhyaya 36

Verse 1

कृष्णेनार्जुनंप्रति परब्रह्मस्वरूपतत्प्राप्तिसाधनादिप्रतिपादकगुरुशिष्यसंवादानुवादः।। 1 ।। अर्जुन उवाच। ब्रह्म यत्परमं ज्ञेयं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि। भतो हि प्रसादेन सूक्ष्मे मे रमते मतिः।।

kṛṣṇenārjunaṃprati parabrahmasvarūpatatprāptisādhanādipratipādakaguruśiṣyasaṃvādānuvādaḥ|| 1 || arjuna uvāca| brahma yatparamaṃ jñeyaṃ tanme vyākhyātumarhasi| bhato hi prasādena sūkṣme me ramate matiḥ||

Verse 2

वासुदेव उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह।।

vāsudeva uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| saṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha||

Verse 3

कश्चिद्ब्राह्मणमासीनमाचार्यं संशितव्रतम्। शिष्यः पप्रच्छ मेधावी किंस्विच्छ्रेयः परंतप।।

kaścidbrāhmaṇamāsīnamācāryaṃ saṃśitavratam| śiṣyaḥ papraccha medhāvī kiṃsvicchreyaḥ paraṃtapa||

Verse 4

भगवन्तं प्रपन्नोऽहं निःश्रेयसपराणः। याचे त्वां शिरसा विप्र यद्ब्रूयां ब्रूहि तन्मम।।

bhagavantaṃ prapanno'haṃ niḥśreyasaparāṇaḥ| yāce tvāṃ śirasā vipra yadbrūyāṃ brūhi tanmama||

Verse 5

तमेवंवादिनं पार्थ शिष्यं गुरुरुवाच ह। कथयस्व प्रवक्ष्यामि यत्र ते संशयो द्विज।।

tamevaṃvādinaṃ pārtha śiṣyaṃ gururuvāca ha| kathayasva pravakṣyāmi yatra te saṃśayo dvija||

Verse 6

इत्युक्तः स कुरुश्रेष्ठ गुरुणा गुरुवत्सलः। प्राञ्जलिः परिपप्रच्छ यत्तच्छृणु महामते।।

ityuktaḥ sa kuruśreṣṭha guruṇā guruvatsalaḥ| prāñjaliḥ paripapraccha yattacchṛṇu mahāmate||

Verse 7

शिष्य उवाच। कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सत्यं ब्रूहि यत्परम्। कुतो जातानि भूतानि स्थावराणि चराणि च।।

śiṣya uvāca| kutaścāhaṃ kutaśca tvaṃ tatsatyaṃ brūhi yatparam| kuto jātāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca||

Verse 8

केन जीवन्ति भूतानि तेषामायुश्च किं परम्। किं सत्यं किं तपो विप्र के गुणाः सद्भिरीरिताः।।

kena jīvanti bhūtāni teṣāmāyuśca kiṃ param| kiṃ satyaṃ kiṃ tapo vipra ke guṇāḥ sadbhirīritāḥ||

Verse 9

के पन्थानः शिवाश्च स्युः किं सुखं कि च दुष्कृतम्। एतान्मे भगवन्प्रश्नान्याथातथ्येन सुव्रत।।

ke panthānaḥ śivāśca syuḥ kiṃ sukhaṃ ki ca duṣkṛtam| etānme bhagavanpraśnānyāthātathyena suvrata||

Verse 10

वक्तुमर्हसि विप्रर्षे यथावदिह तत्त्वतः। त्वदन्यः कश्च न प्रश्नानेतान्वक्तुमिहार्हति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि षट्त्रिंशोऽध्यायः।।

vaktumarhasi viprarṣe yathāvadiha tattvataḥ| tvadanyaḥ kaśca na praśnānetānvaktumihārhati|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ||

Verse 11

ब्रूहि धर्मविदां श्रेष्ठ परं कौतूहलं मम। मोक्षधर्मार्थकुशलो भवाँल्लोकषु गीयते।।

brūhi dharmavidāṃ śreṣṭha paraṃ kautūhalaṃ mama| mokṣadharmārthakuśalo bhavā~llokaṣu gīyate||

Verse 12

सर्वसंशयसंच्छेत्ता त्वदन्यो न च विद्यते। संसारभीरवश्चैव मोक्षकामास्तथा वयम्।।

sarvasaṃśayasaṃcchettā tvadanyo na ca vidyate| saṃsārabhīravaścaiva mokṣakāmāstathā vayam||

Verse 13

वासुदेव उवाच। तस्मै सम्प्रतिपन्नाय यथावत्परिपृच्छते। शिष्याय गुणयुक्ताय शान्ताय गुरुवर्तिने।।

vāsudeva uvāca| tasmai sampratipannāya yathāvatparipṛcchate| śiṣyāya guṇayuktāya śāntāya guruvartine||

Verse 14

छायाभूताय दान्ताय यतते ब्रह्माचारिणे। तान्प्रश्नानब्रवीत्पार्थ मेधावी स धृतव्रतः। गुरुः कुरुकुलश्रेष्ठ सम्यक्सर्वानरिंदम।।

chāyābhūtāya dāntāya yatate brahmācāriṇe| tānpraśnānabravītpārtha medhāvī sa dhṛtavrataḥ| guruḥ kurukulaśreṣṭha samyaksarvānariṃdama||

Verse 15

गुरुरुवाच। ब्रह्मणोक्तमिदं धर्ममृषिप्रवरसेवितम्। वेदविद्यासमावाप्तं तत्त्वभूतार्थभावनम्।।

gururuvāca| brahmaṇoktamidaṃ dharmamṛṣipravarasevitam| vedavidyāsamāvāptaṃ tattvabhūtārthabhāvanam||

Verse 16

ज्ञानं त्वेव परं विद्यः संन्यासं तप उत्तमम्। यस्तु वेद निराबाधं ज्ञानतत्त्वं विनिश्चयात्। सर्वबूतस्थमात्मानं स सर्वगतिरिष्यते।।

jñānaṃ tveva paraṃ vidyaḥ saṃnyāsaṃ tapa uttamam| yastu veda nirābādhaṃ jñānatattvaṃ viniścayāt| sarvabūtasthamātmānaṃ sa sarvagatiriṣyate||

Verse 17

ये विद्वान्सहसंवासं विवासं चैव पश्यति। तथैवैकत्वनानात्वे स दुःखात्परिमुच्यते।।

ye vidvānsahasaṃvāsaṃ vivāsaṃ caiva paśyati| tathaivaikatvanānātve sa duḥkhātparimucyate||

Verse 18

यो न कामयते किञ्चिन्न किञ्चिदभिमन्यते। इह लोकस्थ एवैष ब्रह्मभूयाय कल्पते।।

yo na kāmayate kiñcinna kiñcidabhimanyate| iha lokastha evaiṣa brahmabhūyāya kalpate||

Verse 19

प्रधानगुणतत्त्वज्ञः सर्वभूतविधानवित्। निर्ममो निरहङ्कारो मुच्यते नात्र संशयः।।

pradhānaguṇatattvajñaḥ sarvabhūtavidhānavit| nirmamo nirahaṅkāro mucyate nātra saṃśayaḥ||

Verse 20

अव्यक्तबीजप्रभवो बुद्धिस्कन्धमयो महान्। महाहङ्कारविटप इन्द्रियाङ्कुरकोटरः।।

avyaktabījaprabhavo buddhiskandhamayo mahān| mahāhaṅkāraviṭapa indriyāṅkurakoṭaraḥ||

Verse 21

महाभूतविशेषश्च विशेषप्रतिशाखवान्। सदापर्णः सदापुष्पः शुभाशुभफलोदयः।।

mahābhūtaviśeṣaśca viśeṣapratiśākhavān| sadāparṇaḥ sadāpuṣpaḥ śubhāśubhaphalodayaḥ||

Verse 22

आजीवः सर्वभूतानां ब्रह्मबीजः सनातनः। एतज्ज्ञात्वा च तत्त्वानि ज्ञानेन परमासिना। छित्त्वा चामरतां प्राप्य जहाति मृत्युजन्मनी।।

ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ brahmabījaḥ sanātanaḥ| etajjñātvā ca tattvāni jñānena paramāsinā| chittvā cāmaratāṃ prāpya jahāti mṛtyujanmanī||

Verse 23

भूतभव्यभविष्यादिधर्मकामार्थनिश्चयम्। सिद्धसङ्घपरिज्ञातं पुराकल्पं सनातनम्।।

bhūtabhavyabhaviṣyādidharmakāmārthaniścayam| siddhasaṅghaparijñātaṃ purākalpaṃ sanātanam||

Verse 24

प्रवक्ष्येऽहं महाप्राज्ञ पदमुत्तममद्य ते। बुद्ध्वा यदिहं संसिद्धा भवन्तीह मनीषिणः।।

pravakṣye'haṃ mahāprājña padamuttamamadya te| buddhvā yadihaṃ saṃsiddhā bhavantīha manīṣiṇaḥ||

Verse 25

उपगम्यर्षयः पूर्वं जिज्ञासन्तः परस्परम्। प्रजापतिभरद्वाजौ गौतमो भार्गवस्तथा।।

upagamyarṣayaḥ pūrvaṃ jijñāsantaḥ parasparam| prajāpatibharadvājau gautamo bhārgavastathā||

Verse 26

वसिष्ठः कश्यपश्चैव विश्वामित्रोऽत्रिरेव च। मार्गान्सर्वान्परिक्रम्य परिश्रान्तः स्वकर्मभिः।।

vasiṣṭhaḥ kaśyapaścaiva viśvāmitro'trireva ca| mārgānsarvānparikramya pariśrāntaḥ svakarmabhiḥ||

Verse 27

ऋषिमाङ्गिरसं वृद्धं पुरस्कृत्य तु ते द्विजाः। ददृशुर्ब्रह्मभवने ब्रह्माणं वीतकल्मषम्।।

ṛṣimāṅgirasaṃ vṛddhaṃ puraskṛtya tu te dvijāḥ| dadṛśurbrahmabhavane brahmāṇaṃ vītakalmaṣam||

Verse 28

तं प्रणम्य महात्मानं सुखासीनं महर्षयः। पप्रच्छुर्विनयोपेता नैःश्रेयसमिदं परम्।।

taṃ praṇamya mahātmānaṃ sukhāsīnaṃ maharṣayaḥ| papracchurvinayopetā naiḥśreyasamidaṃ param||

Verse 29

कथं कर्म कृतं साधु कथं मुच्येत किल्बिषात्। के नो मार्गाः शिवाश्च स्युः किं सत्यं किं च दुष्कृतं।। कश्च कोऽपि।।

kathaṃ karma kṛtaṃ sādhu kathaṃ mucyeta kilbiṣāt| ke no mārgāḥ śivāśca syuḥ kiṃ satyaṃ kiṃ ca duṣkṛtaṃ|| kaśca ko'pi||

Verse 30

कौ चोभौ कर्मणां मार्गौ प्राप्नुयुर्दक्षिणोत्तरौ। निरयं चापवर्गं च भूतानां प्रभवाप्ययौ।।

kau cobhau karmaṇāṃ mārgau prāpnuyurdakṣiṇottarau| nirayaṃ cāpavargaṃ ca bhūtānāṃ prabhavāpyayau||

Verse 31

इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठैर्यदाह प्रपितामहः। तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु शिष्य यथागमम्।।

ityuktaḥ sa muniśreṣṭhairyadāha prapitāmahaḥ| tatte'haṃ sampravakṣyāmi śṛṇu śiṣya yathāgamam||

Verse 32

ब्रह्मोवाच। सत्याद्भूतानि जातानि स्थावराणि चराणि च। तपसा तानि जीवन्ति जीवितं तद्धि सुव्रतम्। स्वां योनिं पुनरागम्य वर्तते स्वेन कर्मणा।।

brahmovāca| satyādbhūtāni jātāni sthāvarāṇi carāṇi ca| tapasā tāni jīvanti jīvitaṃ taddhi suvratam| svāṃ yoniṃ punarāgamya vartate svena karmaṇā||

Verse 33

सत्यं हि गुणसंयुक्तं नियतं पञ्चलक्षणम्।।

satyaṃ hi guṇasaṃyuktaṃ niyataṃ pañcalakṣaṇam||

Verse 34

ब्रह्म सत्यं तपः सत्यं सत्यं चैव प्रजापतिः। सत्याद्भूतानि जातानि सत्यं भूतमयं जगत्।।

brahma satyaṃ tapaḥ satyaṃ satyaṃ caiva prajāpatiḥ| satyādbhūtāni jātāni satyaṃ bhūtamayaṃ jagat||

Verse 35

तस्मात्सत्याश्रया विप्रा नित्यं योगपरायणाः। अतीक्रोधसंतापा नियता धर्मसेतवः।।

tasmātsatyāśrayā viprā nityaṃ yogaparāyaṇāḥ| atīkrodhasaṃtāpā niyatā dharmasetavaḥ||

Verse 36

अन्योन्यनियतान्वैद्यान्धर्मसेतुप्रवर्तकान्। तानहं सम्प्रवक्ष्यामि शाश्वताँल्लोकभावनान्।।

anyonyaniyatānvaidyāndharmasetupravartakān| tānahaṃ sampravakṣyāmi śāśvatā~llokabhāvanān||

Verse 37

चातुर्विद्यं तथा वर्णांश्चातुराश्रमिकान्पृथक्। धर्ममेकं चतुष्पादं नित्यमाहुर्मनीषिणः।।

cāturvidyaṃ tathā varṇāṃścāturāśramikānpṛthak| dharmamekaṃ catuṣpādaṃ nityamāhurmanīṣiṇaḥ||

Verse 38

पन्थानं वः प्रवक्ष्यामि शिवं क्षेमकरं द्विजाः। नियतं ब्रह्मभावाय यातं पूर्वं मनीषिभिः।।

panthānaṃ vaḥ pravakṣyāmi śivaṃ kṣemakaraṃ dvijāḥ| niyataṃ brahmabhāvāya yātaṃ pūrvaṃ manīṣibhiḥ||

Verse 39

गदन्तस्तु ममाद्येह पन्थानं दुर्विदं परैः। निबोधत महाभागा निखिलेन परं पदम्।।

gadantastu mamādyeha panthānaṃ durvidaṃ paraiḥ| nibodhata mahābhāgā nikhilena paraṃ padam||

Verse 40

ब्रह्मचर्यमिहैवाहुराश्रमं प्रथमं पदम्। गार्हस्थ्यं तु द्वितीयं स्याद्वानप्रस्थमतः परम्। ततः परं तु विज्ञेयमध्यात्मं परमं पदम्।।

brahmacaryamihaivāhurāśramaṃ prathamaṃ padam| gārhasthyaṃ tu dvitīyaṃ syādvānaprasthamataḥ param| tataḥ paraṃ tu vijñeyamadhyātmaṃ paramaṃ padam||

Verse 41

ज्योतिराकाशमादित्यो वायुरिन्द्रः प्रजापतिः। नोपैति यावदध्यात्मं तावदेतान्न पश्यति।।

jyotirākāśamādityo vāyurindraḥ prajāpatiḥ| nopaiti yāvadadhyātmaṃ tāvadetānna paśyati||

Verse 42

तस्योपायं प्रवक्ष्यामि पुरस्तात्तं निबोधत। फलमूलानिलभुजां मुनीनां वसतां वने।।

tasyopāyaṃ pravakṣyāmi purastāttaṃ nibodhata| phalamūlānilabhujāṃ munīnāṃ vasatāṃ vane||

Verse 43

वानप्रस्थं द्विजातीनां त्रयाणामुपदिश्यते। सर्वेषामेव वर्णानां गृहस्थोऽयं विशिष्यते।। कथं कर्म क्रियात्साद्यु इति झ. झ.पाठः। क्रियात्कुर्वीत। के। नोऽस्माकम्।।

vānaprasthaṃ dvijātīnāṃ trayāṇāmupadiśyate| sarveṣāmeva varṇānāṃ gṛhastho'yaṃ viśiṣyate|| kathaṃ karma kriyātsādyu iti jha. jha.pāṭhaḥ| kriyātkurvīta| ke| no'smākam||

Verse 44

श्रद्धालक्षणमित्येकं धर्मं धीराः प्रचक्षते। नैष्ठिकोऽथ यतिर्वाऽपि विरक्तो ब्रह्मदर्शनः।।

śraddhālakṣaṇamityekaṃ dharmaṃ dhīrāḥ pracakṣate| naiṣṭhiko'tha yatirvā'pi virakto brahmadarśanaḥ||

Verse 45

इत्येवं देवयाना वः पन्थानः परिकीर्तिताः। सद्भिरध्यासिता धीरैः कर्मभिर्धर्मसेतवः।।

ityevaṃ devayānā vaḥ panthānaḥ parikīrtitāḥ| sadbhiradhyāsitā dhīraiḥ karmabhirdharmasetavaḥ||

Verse 46

एतेषां पृथगध्यास्ते यो धर्मं संशितव्रतः। कालात्पश्यति भूतानां सदैव प्रभवाप्ययौ।।

eteṣāṃ pṛthagadhyāste yo dharmaṃ saṃśitavrataḥ| kālātpaśyati bhūtānāṃ sadaiva prabhavāpyayau||

Verse 47

अतस्तत्त्वानि वक्ष्यामि याथातथ्येन हेतुना। विषयस्थानि सर्वाणि वर्तमानानि भागशः।।

atastattvāni vakṣyāmi yāthātathyena hetunā| viṣayasthāni sarvāṇi vartamānāni bhāgaśaḥ||

Verse 48

महानात्मा तथाऽव्यक्तमहंकारस्तथैव च। इन्द्रियाणि दशैकं च महाभूतानि पञ्च च।।

mahānātmā tathā'vyaktamahaṃkārastathaiva ca| indriyāṇi daśaikaṃ ca mahābhūtāni pañca ca||

Verse 49

विशेषाः पञ्चभूतानामित्येषा वैदिकी श्रुतिः। चतुर्विंशतिरेषा वस्तत्वानां परिकीर्तिता।।

viśeṣāḥ pañcabhūtānāmityeṣā vaidikī śrutiḥ| caturviṃśatireṣā vastatvānāṃ parikīrtitā||

Verse 50

तत्वानामथ यो वेद सर्वेषां प्रभवाप्ययौ। स धीरः सर्वभूतेषु न मोऽहमधिगच्छति।।

tatvānāmatha yo veda sarveṣāṃ prabhavāpyayau| sa dhīraḥ sarvabhūteṣu na mo'hamadhigacchati||

Verse 51

तत्त्वानि यो वेदयते यथातथं गुणांश्च सर्वानखिलाश्च देवताः। विधूतपाप्मा प्रविमुच्य बन्धनं स सर्वलोकानमलान्समश्नुते।।

tattvāni yo vedayate yathātathaṃ guṇāṃśca sarvānakhilāśca devatāḥ| vidhūtapāpmā pravimucya bandhanaṃ sa sarvalokānamalānsamaśnute||