Adhyaya 33

Verse 1

ब्राह्मणेन स्वभार्यांप्रति ममतावर्जनस्य पुरुषार्थसाधनतायां दृष्टान्ततया ब्राह्मणजनकसंवादानुवादः।। 1 ।। ब्राह्मणि उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। ब्राह्मणस्य च संवादं जनकस्य च भामिनि।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि त्र्यस्त्रिंशोऽध्यायः।। 33 ।।

brāhmaṇena svabhāryāṃprati mamatāvarjanasya puruṣārthasādhanatāyāṃ dṛṣṭāntatayā brāhmaṇajanakasaṃvādānuvādaḥ|| 1 || brāhmaṇi uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| brāhmaṇasya ca saṃvādaṃ janakasya ca bhāmini|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi tryastriṃśo'dhyāyaḥ|| 33 ||

Verse 2

ब्राह्मणं जनको राजा सन्नं कस्मिंश्चिदागसि। विषये मे न वस्तव्यमिति शिष्ट्यर्थमब्रवीत्।। अत्र लोभे निकृन्तनीये।।

brāhmaṇaṃ janako rājā sannaṃ kasmiṃścidāgasi| viṣaye me na vastavyamiti śiṣṭyarthamabravīt|| atra lobhe nikṛntanīye||

Verse 3

इत्युक्तः प्रत्युवाचाथ ब्राह्मणो राजसत्तमम्। आचक्ष्व विषयं राजन्यावांस्तव वशे स्थितः।।

ityuktaḥ pratyuvācātha brāhmaṇo rājasattamam| ācakṣva viṣayaṃ rājanyāvāṃstava vaśe sthitaḥ||

Verse 4

सोऽन्यस्य विषये राज्ञो वस्तुमिच्छाम्यहं विभो। वचस्ते कर्तुमिच्छामि यथाशास्त्रं महीपते।।

so'nyasya viṣaye rājño vastumicchāmyahaṃ vibho| vacaste kartumicchāmi yathāśāstraṃ mahīpate||

Verse 5

इत्युक्तस्तु तदा राजा ब्राह्मणेन यशस्विना। मुहुरुष्णं विनिःस्वस्य न किञ्चित्प्रत्यभाषत।।

ityuktastu tadā rājā brāhmaṇena yaśasvinā| muhuruṣṇaṃ viniḥsvasya na kiñcitpratyabhāṣata||

Verse 6

तमासीनं ध्यायमानं राजानममितौजसम्। कश्मलं सहसाऽगच्छद्भानुमन्तमिव ग्रहः।।

tamāsīnaṃ dhyāyamānaṃ rājānamamitaujasam| kaśmalaṃ sahasā'gacchadbhānumantamiva grahaḥ||

Verse 7

समाश्वास्य ततो राजा विगते कश्यमे तदा। ततो मूहूर्तादिव तं ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत्।।

samāśvāsya tato rājā vigate kaśyame tadā| tato mūhūrtādiva taṃ brāhmaṇaṃ vākyamabravīt||

Verse 8

पितृपैतामहे राज्ये वश्ये जनपदे सति। विषयं नाधिगच्छामि विचिन्वन्पृथिवीमहम्।।

pitṛpaitāmahe rājye vaśye janapade sati| viṣayaṃ nādhigacchāmi vicinvanpṛthivīmaham||

Verse 9

नाध्यगच्छं यदा पृथ्व्यां मिथिला मार्गिता मया। नाध्यगच्छं यदा तस्यां स्वप्रजा मार्गिता मया।।

nādhyagacchaṃ yadā pṛthvyāṃ mithilā mārgitā mayā| nādhyagacchaṃ yadā tasyāṃ svaprajā mārgitā mayā||

Verse 10

नाध्यगच्छं यदा तस्यां तदा मे कश्मलोऽभवत्। ततो मे कश्मलस्यान्ते मतिः पुनरुपस्थिता।।

nādhyagacchaṃ yadā tasyāṃ tadā me kaśmalo'bhavat| tato me kaśmalasyānte matiḥ punarupasthitā||

Verse 11

तदा न विषयं मन्ये सर्वो वा विषयो मम। आत्माऽपि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम।।

tadā na viṣayaṃ manye sarvo vā viṣayo mama| ātmā'pi cāyaṃ na mama sarvā vā pṛthivī mama||

Verse 12

यथा मम तथाऽन्येषामिति मन्ये द्विजोत्तम। उष्यतां यावदुत्साहो भुज्यतां यावदिष्यते।।

yathā mama tathā'nyeṣāmiti manye dvijottama| uṣyatāṃ yāvadutsāho bhujyatāṃ yāvadiṣyate||

Verse 13

ब्राह्मण उवाच। पितृपैतामहे राज्ये वश्ये जनपदे सति। ब्रूहि कां मतिमास्थाय ममत्वं वर्जितं त्वया।।

brāhmaṇa uvāca| pitṛpaitāmahe rājye vaśye janapade sati| brūhi kāṃ matimāsthāya mamatvaṃ varjitaṃ tvayā||

Verse 14

कां वै बुद्धिं समाश्रित्य सर्वो वै विषयस्तव। नावैषि विषयं येन सर्वो वा विषयस्तव।।

kāṃ vai buddhiṃ samāśritya sarvo vai viṣayastava| nāvaiṣi viṣayaṃ yena sarvo vā viṣayastava||

Verse 15

जनक उवाच। अन्तवन्त इहारम्भा विदिताः सर्वकर्मसु। नाध्यगच्छमहं तस्मान्ममेदमिति यद्भवेत्।।

janaka uvāca| antavanta ihārambhā viditāḥ sarvakarmasu| nādhyagacchamahaṃ tasmānmamedamiti yadbhavet||

Verse 16

कस्येदमिति कस्य स्वमिति वेदवचस्तथा। नाध्यगच्छमहं बुद्ध्या ममेदमिति यद्भवेत्।।

kasyedamiti kasya svamiti vedavacastathā| nādhyagacchamahaṃ buddhyā mamedamiti yadbhavet||

Verse 17

एतां बुद्धिं समाश्रित्य ममत्वं वर्जितं मया। शृणु बुद्धिं च यां ज्ञात्वा सर्वत्र विषयो मम।।

etāṃ buddhiṃ samāśritya mamatvaṃ varjitaṃ mayā| śṛṇu buddhiṃ ca yāṃ jñātvā sarvatra viṣayo mama||

Verse 18

नाहमात्मार्थमिच्छामि गन्धान्घ्राणगतानपि। तस्मान्मे निर्जिता भूमिर्वशे तिष्ठति नित्यदा।।

nāhamātmārthamicchāmi gandhānghrāṇagatānapi| tasmānme nirjitā bhūmirvaśe tiṣṭhati nityadā||

Verse 19

नाहमात्मार्थमिच्छामि रसानास्येऽपि वर्ततः। आपो मे निर्जितास्तस्माद्वशे तिष्ठन्ति नित्यदा।।

nāhamātmārthamicchāmi rasānāsye'pi vartataḥ| āpo me nirjitāstasmādvaśe tiṣṭhanti nityadā||

Verse 20

नाहमात्मार्थमिच्छामि रूपं ज्योतिश्च चक्षुषः। तस्मान्मे निर्जितं ज्योतिर्वशे तिष्ठति नित्यदा।।

nāhamātmārthamicchāmi rūpaṃ jyotiśca cakṣuṣaḥ| tasmānme nirjitaṃ jyotirvaśe tiṣṭhati nityadā||

Verse 21

नाहमात्मार्थमिच्छामि स्पर्शांस्त्वचि गताश्च ये। तस्मान्मे निर्जितो वायुर्वशे तिष्ठति नित्यदा।।

nāhamātmārthamicchāmi sparśāṃstvaci gatāśca ye| tasmānme nirjito vāyurvaśe tiṣṭhati nityadā||

Verse 22

नाहमात्मार्थमिच्छामि शब्दाञ्श्रोत्रगतानपि। आकाशं मे जितं तस्माद्वशे तिष्ठति नित्यदा।।

nāhamātmārthamicchāmi śabdāñśrotragatānapi| ākāśaṃ me jitaṃ tasmādvaśe tiṣṭhati nityadā||

Verse 23

नाहमात्मार्थमिच्छामि मनो नित्यं मनोन्तरे। मनो मे निर्जितं तस्माद्वशे तिष्ठति नित्यदा।।

nāhamātmārthamicchāmi mano nityaṃ manontare| mano me nirjitaṃ tasmādvaśe tiṣṭhati nityadā||

Verse 24

देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च भूतेभ्योऽतिथिभिः सह। इत्यर्थं सर्व एवेति समारम्भा भवन्ति वै।।

devebhyaśca pitṛbhyaśca bhūtebhyo'tithibhiḥ saha| ityarthaṃ sarva eveti samārambhā bhavanti vai||

Verse 25

ततः प्रहस्य जनकं ब्राह्मणः पुनरब्रवीत्। त्वज्जिज्ञासार्थमद्येह विद्धि मां धर्ममागतम्।।

tataḥ prahasya janakaṃ brāhmaṇaḥ punarabravīt| tvajjijñāsārthamadyeha viddhi māṃ dharmamāgatam||

Verse 26

त्वमस्य ब्रह्मिनाभस्य दुर्वारस्यानिवर्तिनः। सत्वनेमिनिरुद्धस्य चक्रस्यैकः प्रवर्तकः।।

tvamasya brahminābhasya durvārasyānivartinaḥ| satvaneminiruddhasya cakrasyaikaḥ pravartakaḥ||