Adhyaya 32

Verse 1

ब्राह्मणेन स्वभार्यांप्रति कामक्रोधादिपरित्यागपूर्वकं भगवदवबोधस्य परमपुरुषार्थसाधनतावबोधकाम्बरीषगीतगाथाकथनम्।। 1 ।। ब्राह्मण उवाच। त्रयो वै रिपवो लोके नवधा गुणतः स्मृताः। हर्षः स्तंभोतिमानश्च त्रयस्ते सात्विका गुणाः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि द्वात्रिंशोऽध्यायः।। 32 ।।

brāhmaṇena svabhāryāṃprati kāmakrodhādiparityāgapūrvakaṃ bhagavadavabodhasya paramapuruṣārthasādhanatāvabodhakāmbarīṣagītagāthākathanam|| 1 || brāhmaṇa uvāca| trayo vai ripavo loke navadhā guṇataḥ smṛtāḥ| harṣaḥ staṃbhotimānaśca trayaste sātvikā guṇāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi dvātriṃśo'dhyāyaḥ|| 32 ||

Verse 2

शोकः क्रोधाभिसंरम्भो राजसास्ते गुणाः स्मृताः। स्वप्नस्तन्द्रा च मोहश्च त्रयस्ते तामसा गुणाः।। गुणतः वृत्तिभेदात्।।

śokaḥ krodhābhisaṃrambho rājasāste guṇāḥ smṛtāḥ| svapnastandrā ca mohaśca trayaste tāmasā guṇāḥ|| guṇataḥ vṛttibhedāt||

Verse 3

एतान्निकृत्य धृतिमान्बाणसङ्घैरतन्द्रितः। जेतुं परानुत्सहते प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः।। अभिसंरम्भो द्वेषाभिनिवेशः।।

etānnikṛtya dhṛtimānbāṇasaṅghairatandritaḥ| jetuṃ parānutsahate praśāntātmā jitendriyaḥ|| abhisaṃrambho dveṣābhiniveśaḥ||

Verse 4

अत्र गाथाः कीर्तयन्ति पुराकल्पविदो जनाः। अम्बरीषेण या गीता राज्ञा राज्यं प्रशासता।।

atra gāthāḥ kīrtayanti purākalpavido janāḥ| ambarīṣeṇa yā gītā rājñā rājyaṃ praśāsatā||

Verse 5

समुदीर्णेषु दोषेषु बाध्यमानेषु साधुषु। जग्राह तरसा राज्यमम्बरीष इति श्रुतिः।।

samudīrṇeṣu doṣeṣu bādhyamāneṣu sādhuṣu| jagrāha tarasā rājyamambarīṣa iti śrutiḥ||

Verse 6

स निगृह्यात्मनो दोषान्साधून्समभिपूज्य च। जगाम महतीं सिद्धिं गाथाश्चेमा जगाद ह।।

sa nigṛhyātmano doṣānsādhūnsamabhipūjya ca| jagāma mahatīṃ siddhiṃ gāthāścemā jagāda ha||

Verse 7

भूयिष्ठं विजिता दोषा निहताः सर्वशत्रवः। एको दोषो वरिष्ठश्च वध्यः स न हतो मया।।

bhūyiṣṭhaṃ vijitā doṣā nihatāḥ sarvaśatravaḥ| eko doṣo variṣṭhaśca vadhyaḥ sa na hato mayā||

Verse 8

यत्प्रयुक्तो जन्तुरयं वैतृष्ण्यं नाधिगच्छति। तृष्णार्त इव निम्नानि धावमानो न बुध्यते।।

yatprayukto janturayaṃ vaitṛṣṇyaṃ nādhigacchati| tṛṣṇārta iva nimnāni dhāvamāno na budhyate||

Verse 9

अकार्यमपि येनेह प्रयुक्तः सेवते नरः। तं लोभमसिभिस्तीक्ष्णैर्निकृत्य सुखमेधते।।

akāryamapi yeneha prayuktaḥ sevate naraḥ| taṃ lobhamasibhistīkṣṇairnikṛtya sukhamedhate||

Verse 10

लोभाद्धि जायते तृष्णा ततश्चिन्ता प्रवर्तते। स लिप्समानो लभते भूयिष्ठं राजसान्गुणान्। तदवाप्तौ तु लभते भूयिष्ठं तामसान्गुणान्।।

lobhāddhi jāyate tṛṣṇā tataścintā pravartate| sa lipsamāno labhate bhūyiṣṭhaṃ rājasānguṇān| tadavāptau tu labhate bhūyiṣṭhaṃ tāmasānguṇān||

Verse 11

स तैर्गुणैः संहतदेहबन्धनः। पुनःपनर्जायति कर्म चेहते। जन्मक्षये भिन्नविकीर्मदेहो मृत्युं पुनर्गच्छति जन्मनैव।। निकृत्य च्छित्त्वा। बाणसंघैः शमादिभिः।।

sa tairguṇaiḥ saṃhatadehabandhanaḥ| punaḥpanarjāyati karma cehate| janmakṣaye bhinnavikīrmadeho mṛtyuṃ punargacchati janmanaiva|| nikṛtya cchittvā| bāṇasaṃghaiḥ śamādibhiḥ||

Verse 12

तस्मादेतं सम्यगवेक्ष्य लोभं निगृह्य धृत्याऽऽत्मनि राज्यमिच्छेत्। एतद्राज्यं नान्यदस्तीह राज्य- मात्मैव राजा विदितो यथावत्।। पुनर्जायति चेह तत्फलम्। फलक्षये भिन्नविदीर्णदेहः पुनर्मृत्यु गच्छति चैव जन्मनीति क.थ.पाठः।।

tasmādetaṃ samyagavekṣya lobhaṃ nigṛhya dhṛtyā''tmani rājyamicchet| etadrājyaṃ nānyadastīha rājya- mātmaiva rājā vidito yathāvat|| punarjāyati ceha tatphalam| phalakṣaye bhinnavidīrṇadehaḥ punarmṛtyu gacchati caiva janmanīti ka.tha.pāṭhaḥ||

Verse 13

इति राज्ञाऽम्बरीषेण गाथा गीता यशस्विना। आधिराज्य पुरस्कृत्य लोभमेकं निकृन्तता।।

iti rājñā'mbarīṣeṇa gāthā gītā yaśasvinā| ādhirājya puraskṛtya lobhamekaṃ nikṛntatā||