Adhyaya 31

Verse 1

परशुरामंप्रति तत्पितृभिः क्षत्रियवधान्निवर्तनायालर्कोपाख्यानकथनम्।। 1 ।। रामेण तच्छ्रवणाद्धिंसातो निवर्त्य तपश्चरणम्।। 2 ।। पितर ऊचुः। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। श्रुत्वा च तत्तथा कार्यं भवता द्विजसत्तम।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि एकत्रिंशोऽध्यायः।। 31 ।।

paraśurāmaṃprati tatpitṛbhiḥ kṣatriyavadhānnivartanāyālarkopākhyānakathanam|| 1 || rāmeṇa tacchravaṇāddhiṃsāto nivartya tapaścaraṇam|| 2 || pitara ūcuḥ| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| śrutvā ca tattathā kāryaṃ bhavatā dvijasattama|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi ekatriṃśo'dhyāyaḥ|| 31 ||

Verse 2

अलर्को नाम राजर्षिरभवत्सुमहातपाः। धर्मज्ञः सत्यवादी च महात्मा सुदृढव्रतः।।

alarko nāma rājarṣirabhavatsumahātapāḥ| dharmajñaḥ satyavādī ca mahātmā sudṛḍhavrataḥ||

Verse 3

स सागरान्तां धनुषा विनिर्जित्य महीमिमाम्। कृत्वा सुदुष्करं कर्म मनः सूक्ष्मे समादधे।।

sa sāgarāntāṃ dhanuṣā vinirjitya mahīmimām| kṛtvā suduṣkaraṃ karma manaḥ sūkṣme samādadhe||

Verse 4

स्थितस्य वृक्षमूलेऽथ तस्य चिन्ता बभूव ह। उत्सृय सुमहद्राज्यं सूक्ष्मं प्रति महामते।।

sthitasya vṛkṣamūle'tha tasya cintā babhūva ha| utsṛya sumahadrājyaṃ sūkṣmaṃ prati mahāmate||

Verse 5

अलर्क उवाच। मनसो मे बलं जातं मनो जित्वा ध्रुवो जयः। अन्यत्र बाणानस्यामि शत्रुभिः परिवारितः।। अत्र हिंसाया अकार्यत्वे। 1 ।।

alarka uvāca| manaso me balaṃ jātaṃ mano jitvā dhruvo jayaḥ| anyatra bāṇānasyāmi śatrubhiḥ parivāritaḥ|| atra hiṃsāyā akāryatve| 1 ||

Verse 6

यदिदं चापलात्कर्म सर्वान्मर्त्यांश्चिकीर्षति। मनः प्रति सुतीक्ष्णाग्रानहं मोक्ष्यामि सायकान्।।

yadidaṃ cāpalātkarma sarvānmartyāṃścikīrṣati| manaḥ prati sutīkṣṇāgrānahaṃ mokṣyāmi sāyakān||

Verse 7

मन उवाच। नेमे बाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथञ्चन। तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि।।

mana uvāca| neme bāṇāstariṣyanti māmalarka kathañcana| tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi||

Verse 8

अन्यान्बाणान्समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि। तत्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनमब्रवीत्।।

anyānbāṇānsamīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi| tatchrutvā sa vicintyātha tato vacanamabravīt||

Verse 9

आघ्राय सुबहून्गन्धांस्तानेव प्रतिगृध्यति। तस्माद्ध्राणं प्रति शरान्प्रतिमोक्ष्याम्यहं शितान्।।

āghrāya subahūngandhāṃstāneva pratigṛdhyati| tasmāddhrāṇaṃ prati śarānpratimokṣyāmyahaṃ śitān||

Verse 10

घ्राण उवाच। नेमे बाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथञ्चन। तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि।।

ghrāṇa uvāca| neme bāṇāstariṣyanti māmalarka kathañcana| tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi||

Verse 11

अन्यान्याणान्समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि। तच्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनमब्रवीत्।।

anyānyāṇānsamīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi| tacchrutvā sa vicintyātha tato vacanamabravīt||

Verse 12

इयं स्वादून्रसान्भुक्त्वा तानेव प्रति गृध्यति। तस्माज्जिह्वां प्रति शरान्प्रतिमोक्ष्याम्यहं शितान्।।

iyaṃ svādūnrasānbhuktvā tāneva prati gṛdhyati| tasmājjihvāṃ prati śarānpratimokṣyāmyahaṃ śitān||

Verse 13

जिह्वोवाच। नेमे वाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथञ्चन। तवैव मर्म भेत्स्यन्ति ततो हास्यसि जीवितम्।।

jihvovāca| neme vāṇāstariṣyanti māmalarka kathañcana| tavaiva marma bhetsyanti tato hāsyasi jīvitam||

Verse 14

अन्यान्वाणान्समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि। तच्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनमब्रवीत्।।

anyānvāṇānsamīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi| tacchrutvā sa vicintyātha tato vacanamabravīt||

Verse 15

स्पृष्ट्वा त्वग्विविधान्स्पर्शांस्तानेव प्रतिगृध्यति। तस्मात्त्वचं पाटयिष्ये विविधैः कङ्कपत्रिभिः।।

spṛṣṭvā tvagvividhānsparśāṃstāneva pratigṛdhyati| tasmāttvacaṃ pāṭayiṣye vividhaiḥ kaṅkapatribhiḥ||

Verse 16

त्वगुवाच। नेमे बाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथञ्चन। तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि।।

tvaguvāca| neme bāṇāstariṣyanti māmalarka kathañcana| tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi||

Verse 17

अन्यान्बाणान्समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि। तच्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनमब्रवीत्।।

anyānbāṇānsamīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi| tacchrutvā sa vicintyātha tato vacanamabravīt||

Verse 18

श्रुत्वा तु विविधाञ्शब्दांस्तानेव प्रतिगृध्यति। तस्माच्छ्रोत्रं प्रति शरान्प्रति मुञ्चाम्यहं शितान्।।

śrutvā tu vividhāñśabdāṃstāneva pratigṛdhyati| tasmācchrotraṃ prati śarānprati muñcāmyahaṃ śitān||

Verse 19

श्रोत्रमुवाच। नेमे बाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथञ्चन। तवैव मर्म भेत्स्यन्ति ततो हास्यति जीवितम्।।

śrotramuvāca| neme bāṇāstariṣyanti māmalarka kathañcana| tavaiva marma bhetsyanti tato hāsyati jīvitam||

Verse 20

अन्यान्बाणान्समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि। तच्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनमब्रवीत्।।

anyānbāṇānsamīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi| tacchrutvā sa vicintyātha tato vacanamabravīt||

Verse 21

दृष्ट्वा रूपाणि बहुशस्तान्येव प्रतिगृध्यति। तस्माच्चक्षुर्हनिष्यामि निशितैः सायकैरहम्।।

dṛṣṭvā rūpāṇi bahuśastānyeva pratigṛdhyati| tasmāccakṣurhaniṣyāmi niśitaiḥ sāyakairaham||

Verse 22

चक्षुरुवाच। नेमे बाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथञ्चन। तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि।।

cakṣuruvāca| neme bāṇāstariṣyanti māmalarka kathañcana| tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi||

Verse 23

अन्यान्बाणान्समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यति तच्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनमब्रवीत्।।

anyānbāṇānsamīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyati tacchrutvā sa vicintyātha tato vacanamabravīt||

Verse 24

इयं निष्ठा बहुविधा प्रज्ञया त्वद्यवस्यति। तस्माद्बुद्धिं प्रति शरान्प्रतिमोक्ष्याम्यहं शितान्।।

iyaṃ niṣṭhā bahuvidhā prajñayā tvadyavasyati| tasmādbuddhiṃ prati śarānpratimokṣyāmyahaṃ śitān||

Verse 25

बुद्धिरुवाच। नेमे बाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथञ्चन। तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि। अन्यान्बाणान्समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि।।

buddhiruvāca| neme bāṇāstariṣyanti māmalarka kathañcana| tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi| anyānbāṇānsamīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi||

Verse 26

पितर ऊचुः। ततोऽलर्कस्तपो घोरं तत्रैवास्थाय दुष्करम्। नाध्यगच्छत्परं शक्त्या बाणमेतेषु सप्तसु।।

pitara ūcuḥ| tato'larkastapo ghoraṃ tatraivāsthāya duṣkaram| nādhyagacchatparaṃ śaktyā bāṇameteṣu saptasu||

Verse 27

सुसमाहितचेतास्तु स ततोऽचिन्तयत्प्रभुः। स विचिन्त्य चिरं कालमलर्को द्विजसत्तम। नाध्यगच्छत्परं श्रेयो योगान्मतिमतांवरः।।

susamāhitacetāstu sa tato'cintayatprabhuḥ| sa vicintya ciraṃ kālamalarko dvijasattama| nādhyagacchatparaṃ śreyo yogānmatimatāṃvaraḥ||

Verse 28

स एकाग्रं मनः कृत्वा निश्चलो योगमास्थितः। इन्द्रियाणि जघानाशु बाणेनैकेन वीर्यवान्।।

sa ekāgraṃ manaḥ kṛtvā niścalo yogamāsthitaḥ| indriyāṇi jaghānāśu bāṇenaikena vīryavān||

Verse 29

योगेनात्मानमाविश्य सिद्धिं परमिकां गतः। विस्मितश्चापि राजर्षिरिमां गाथां जगाद ह।।

yogenātmānamāviśya siddhiṃ paramikāṃ gataḥ| vismitaścāpi rājarṣirimāṃ gāthāṃ jagāda ha||

Verse 30

अहो कष्टं यदस्माभिः सर्वं बाह्यमनुष्ठितम्। भोगतृष्णासमायुक्तैः पूर्वं राज्यमुपासितम्। इति पश्चान्मया ज्ञातं योगान्नास्ति परं सुखम्।।

aho kaṣṭaṃ yadasmābhiḥ sarvaṃ bāhyamanuṣṭhitam| bhogatṛṣṇāsamāyuktaiḥ pūrvaṃ rājyamupāsitam| iti paścānmayā jñātaṃ yogānnāsti paraṃ sukham||

Verse 31

इति त्वमनुजानीहि राम मा क्षत्रियान्वधीः। तषो घोरमुपातिष्ठ ततः श्रेयोऽभिपत्स्यसे।।

iti tvamanujānīhi rāma mā kṣatriyānvadhīḥ| taṣo ghoramupātiṣṭha tataḥ śreyo'bhipatsyase||

Verse 32

इत्युक्तः पितृभिः सोथ तपो घोरं समास्थितः। जामदग्न्यो महाभागे सिद्धिं च परमां गतः।।

ityuktaḥ pitṛbhiḥ sotha tapo ghoraṃ samāsthitaḥ| jāmadagnyo mahābhāge siddhiṃ ca paramāṃ gataḥ||