Adhyaya 2

Verse 1

धृतराष्ट्रेण समाश्वासनेपि तूष्णीं तिष्ठन्तो युधिष्ठिरस्य कृष्णेन परिसान्त्वनम्।। 1 ।। पुनर्भीष्मद्रोणकर्णमारणानुस्मरण विषादेनारण्यगमनाय कृष्णानुज्ञानमाकाङ्क्षमाणस्य युधिष्ठिरस्य व्यासेनि परिसान्त्वनम्।। 2 ।। वैशम्पायन उवाच। एवमुक्तस्तु राजाऽसौ धृतराष्ट्रेण धीमता। तूष्णींबभूव मेधावी तमुवाचाथ केशवः।।

dhṛtarāṣṭreṇa samāśvāsanepi tūṣṇīṃ tiṣṭhanto yudhiṣṭhirasya kṛṣṇena parisāntvanam|| 1 || punarbhīṣmadroṇakarṇamāraṇānusmaraṇa viṣādenāraṇyagamanāya kṛṣṇānujñānamākāṅkṣamāṇasya yudhiṣṭhirasya vyāseni parisāntvanam|| 2 || vaiśampāyana uvāca| evamuktastu rājā'sau dhṛtarāṣṭreṇa dhīmatā| tūṣṇīṃbabhūva medhāvī tamuvācātha keśavaḥ||

Verse 2

अतीव मनसा शोकः क्रियमाणो जनाधिप। सन्तपयति चैतस्य पूर्वप्रेतान्पितामहान्।।

atīva manasā śokaḥ kriyamāṇo janādhipa| santapayati caitasya pūrvapretānpitāmahān||

Verse 3

यजस्व विविधैर्यज्ञैर्बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः। देवांस्तर्पय सोमेन स्वधया च पितॄनपि।।

yajasva vividhairyajñairbahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ| devāṃstarpaya somena svadhayā ca pitṝnapi||

Verse 4

अतिथीनन्नपानेन कामैरन्यैरकिञ्चनान्। त्वद्विधस्य महाबुद्धे नैतदद्योपपद्यते। विदितं वेदितव्यं ते कर्तव्यमपि ते कृतम्।।

atithīnannapānena kāmairanyairakiñcanān| tvadvidhasya mahābuddhe naitadadyopapadyate| viditaṃ veditavyaṃ te kartavyamapi te kṛtam||

Verse 5

श्रुताश्च राजधर्मास्ते भीष्माद्भागीरथीसुतात्। कृष्णद्वैपायनाच्चैव नारदाद्विदुरात्तथा।।

śrutāśca rājadharmāste bhīṣmādbhāgīrathīsutāt| kṛṣṇadvaipāyanāccaiva nāradādvidurāttathā||

Verse 6

नेमामर्हसि मूढानां वृत्तिं त्वमनुवर्तितुम्। पितृपैतामहं वृत्तमास्थाय धुरमुद्वह।।

nemāmarhasi mūḍhānāṃ vṛttiṃ tvamanuvartitum| pitṛpaitāmahaṃ vṛttamāsthāya dhuramudvaha||

Verse 7

युक्तं हि यशसा क्षात्रं स्वर्गं प्राप्तुमसंशयम्। नहि कश्चिद्धि शूरणां निहतोऽत्र पराङ्मुखः।।

yuktaṃ hi yaśasā kṣātraṃ svargaṃ prāptumasaṃśayam| nahi kaściddhi śūraṇāṃ nihato'tra parāṅmukhaḥ||

Verse 8

त्यज शोकं महाराज भवितव्यं हि तत्तथा। न शक्यास्ते पुनर्द्रष्टुं त्वया येऽस्मिन्रणे हताः।।

tyaja śokaṃ mahārāja bhavitavyaṃ hi tattathā| na śakyāste punardraṣṭuṃ tvayā ye'sminraṇe hatāḥ||

Verse 9

एतावदुक्त्वा गोविन्दो धर्मराजं युधिष्ठिरम्। विरराम महातेजास्तमुवाच युधिष्ठिरः।।

etāvaduktvā govindo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram| virarāma mahātejāstamuvāca yudhiṣṭhiraḥ||

Verse 10

गोविन्द मयि या प्रीतिस्तव सा विदिता मम। सौहृदेन तथा प्रेम्णा सदा मय्यनुकम्पसे।।

govinda mayi yā prītistava sā viditā mama| sauhṛdena tathā premṇā sadā mayyanukampase||

Verse 11

प्रियं तु मे स्यात्सुमहत्कृतं चक्रगदाधर। श्रीमन्प्रीतेन मनसाक सर्वं यादवनन्दन।।

priyaṃ tu me syātsumahatkṛtaṃ cakragadādhara| śrīmanprītena manasāka sarvaṃ yādavanandana||

Verse 12

यदि मामनुजानीयाद्भवान्गन्तुं तपोवनम्। कृतकृत्यो भविष्यामि इति मे निश्चिता मतिः।।

yadi māmanujānīyādbhavāngantuṃ tapovanam| kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi iti me niścitā matiḥ||

Verse 13

न हि शान्तिं प्रपश्यामि पातयित्वा पितामहम्। नृशंसः पुरुषव्याघ्रं गुरुं वीर्यबलान्वितम्। कर्णं च पुरुषव्याघ्नं सङ्ग्रामेष्वपलायिनम्।।

na hi śāntiṃ prapaśyāmi pātayitvā pitāmaham| nṛśaṃsaḥ puruṣavyāghraṃ guruṃ vīryabalānvitam| karṇaṃ ca puruṣavyāghnaṃ saṅgrāmeṣvapalāyinam||

Verse 14

कर्मणा येन मुच्येयमस्मात्क्रूरादरिंदम। कर्मणा तद्विधत्स्वेह येन शुध्यति मे मनः।।

karmaṇā yena mucyeyamasmātkrūrādariṃdama| karmaṇā tadvidhatsveha yena śudhyati me manaḥ||

Verse 15

तमेवंवादिनं पार्थं व्यासः प्रोवाच धर्मवित्। सान्त्वयन्सुमहातेजाः शुभं वचनमर्थवत्।।

tamevaṃvādinaṃ pārthaṃ vyāsaḥ provāca dharmavit| sāntvayansumahātejāḥ śubhaṃ vacanamarthavat||

Verse 16

सुकृता ते मतिस्तात पुनर्बाल्येन मुह्यसे। किमाकाशे वयं सर्वे प्रलपामो मुहुर्मुहुः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अश्वमेधपर्वणि द्वितीयोऽध्यायः।। 2 ।।

sukṛtā te matistāta punarbālyena muhyase| kimākāśe vayaṃ sarve pralapāmo muhurmuhuḥ|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi aśvamedhaparvaṇi dvitīyo'dhyāyaḥ|| 2 ||

Verse 17

विदिताः क्षत्रधर्मास्ते येषां युद्धेन जीविका। तथा प्रवृत्तो नृपतिर्नाधिबन्धेन युज्यसे।।

viditāḥ kṣatradharmāste yeṣāṃ yuddhena jīvikā| tathā pravṛtto nṛpatirnādhibandhena yujyase||

Verse 18

मोक्षधर्माश्च निखिला याथातथ्येन ते श्रुताः। यथा वै कामजां मायां परित्युक्तं त्वमर्हसि।।

mokṣadharmāśca nikhilā yāthātathyena te śrutāḥ| yathā vai kāmajāṃ māyāṃ parityuktaṃ tvamarhasi||

Verse 19

असकृच्चापि सन्देहाश्छिन्नास्ते कामजा मया। अश्रद्दधानो दुर्मेधा लुप्तस्मृतिरसि ध्रुवम्।।

asakṛccāpi sandehāśchinnāste kāmajā mayā| aśraddadhāno durmedhā luptasmṛtirasi dhruvam||

Verse 20

मैवं भव न ते युक्तमिदमज्ञानमीदृशम्।।

maivaṃ bhava na te yuktamidamajñānamīdṛśam||

Verse 21

प्रायश्चित्तानि सर्वाणि विदितानि च तेऽनघ। राजधर्माश्च ते सर्वे दानधर्माश्च ते श्रुताः।।

prāyaścittāni sarvāṇi viditāni ca te'nagha| rājadharmāśca te sarve dānadharmāśca te śrutāḥ||

Verse 22

स कथं सर्वधर्मज्ञः सर्वागमविशारदः। परिमुह्यसि भूयस्त्वमज्ञानादिव भारत।।

sa kathaṃ sarvadharmajñaḥ sarvāgamaviśāradaḥ| parimuhyasi bhūyastvamajñānādiva bhārata||