Adhyaya 27

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति प्रजापतिना एकेनैव शब्देन परब्रह्मोपदेशे देवर्ष्यादीनां स्वस्वयोग्यतानुसारेण नानार्थावगमप्रतिपादकब्राह्मणदंपतिसंवादानुवादः।। 1 ।। ब्राह्मण उवाच। एकः शास्ता न द्वितीयोस्ति शास्ता यो हृच्छयस्तमहमनु ब्रवीमि। तेनैव युक्तः प्रवणादिवोदकं यथा नियुक्तोस्मि तथा वहामि।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि सप्तविंशोऽध्यायः।। 27 ।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati prajāpatinā ekenaiva śabdena parabrahmopadeśe devarṣyādīnāṃ svasvayogyatānusāreṇa nānārthāvagamapratipādakabrāhmaṇadaṃpatisaṃvādānuvādaḥ|| 1 || brāhmaṇa uvāca| ekaḥ śāstā na dvitīyosti śāstā yo hṛcchayastamahamanu bravīmi| tenaiva yuktaḥ pravaṇādivodakaṃ yathā niyuktosmi tathā vahāmi|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi saptaviṃśo'dhyāyaḥ|| 27 ||

Verse 2

एको गुरुर्नास्ति ततो द्वितीयो यो हृच्छयस्तमहमनु ब्रवीमि। तेनानुशिष्टा गुरुणा सदैव पुरा हता दानवाः सर्व एव।।

eko gururnāsti tato dvitīyo yo hṛcchayastamahamanu bravīmi| tenānuśiṣṭā guruṇā sadaiva purā hatā dānavāḥ sarva eva||

Verse 3

एको बन्धुर्नास्ति ततो द्वितीयो यो हृच्छयस्तमहमनु ब्रवीमि। तेनानुशिष्टा बान्धवा बन्धुमन्तः सप्तर्षयः पार्थ दिवि प्रभान्ति।।

eko bandhurnāsti tato dvitīyo yo hṛcchayastamahamanu bravīmi| tenānuśiṣṭā bāndhavā bandhumantaḥ saptarṣayaḥ pārtha divi prabhānti||

Verse 4

एकः श्रोता नास्ति ततो द्वितीयो यो हृच्छयस्तमहमनु ब्रवीमि। तस्मिन्गुरौ गुरुवासं निरुष्यट शक्रो गतः सर्वलोकामरत्वम्।।

ekaḥ śrotā nāsti tato dvitīyo yo hṛcchayastamahamanu bravīmi| tasmingurau guruvāsaṃ niruṣyaṭa śakro gataḥ sarvalokāmaratvam||

Verse 5

एको द्वेष्टा नास्ति ततो द्वितीयो यो हृच्छयस्तमहमनु ब्रवीमि। तेनानुशिष्टा गुरुणा सदैव लोके द्विष्टाः पन्नगाः सर्व एव।।

eko dveṣṭā nāsti tato dvitīyo yo hṛcchayastamahamanu bravīmi| tenānuśiṣṭā guruṇā sadaiva loke dviṣṭāḥ pannagāḥ sarva eva||

Verse 6

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। प्रजापतौ पन्नगानां देवर्षीणां च संविदम्।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| prajāpatau pannagānāṃ devarṣīṇāṃ ca saṃvidam||

Verse 7

देवर्षयश्च नागाश्चाप्यसुराश्च प्रजापतिम्। पर्यपृच्छन्नुपासीनं श्रेयोः नः प्रोच्यतामिति।। एकः शास्ता न द्वितीयोस्ति कश्चिद्यथा नियुक्तोऽस्मि तथा चरामि। हृद्येष तिष्ठन्पुरुषः शास्ति शास्ता तेनानुयुक्तः प्रवणादिवोदकमिति क.ट.द.पाठः।।

devarṣayaśca nāgāścāpyasurāśca prajāpatim| paryapṛcchannupāsīnaṃ śreyoḥ naḥ procyatāmiti|| ekaḥ śāstā na dvitīyosti kaścidyathā niyukto'smi tathā carāmi| hṛdyeṣa tiṣṭhanpuruṣaḥ śāsti śāstā tenānuyuktaḥ pravaṇādivodakamiti ka.ṭa.da.pāṭhaḥ||

Verse 8

तेषां प्रोवाच भगवाञ्श्रेयः समनुपृच्छताम्। ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ते श्रुत्वा प्राद्रवन्दिशः।। देवाश्च ऋषयश्चेति द्वन्द्वः।।

teṣāṃ provāca bhagavāñśreyaḥ samanupṛcchatām| omityekākṣaraṃ brahma te śrutvā prādravandiśaḥ|| devāśca ṛṣayaśceti dvandvaḥ||

Verse 9

तेषां प्रद्रवमाणानामुपदेशं च शृण्वताम्। सर्पाणां दंशने भावः प्रवृत्तः पूर्वमे तु।।

teṣāṃ pradravamāṇānāmupadeśaṃ ca śṛṇvatām| sarpāṇāṃ daṃśane bhāvaḥ pravṛttaḥ pūrvame tu||

Verse 10

असुराणां प्रवृत्तस्तु दंभभावः स्वभावजः। दानं देवा व्यवसिता दममेव महर्षयः।।

asurāṇāṃ pravṛttastu daṃbhabhāvaḥ svabhāvajaḥ| dānaṃ devā vyavasitā damameva maharṣayaḥ||

Verse 11

एकं शास्तारमासाद्य शब्देनैकेन संस्कृताः। नानाव्यवसिताः सर्वे सर्पदेवर्षिदानवाः।।

ekaṃ śāstāramāsādya śabdenaikena saṃskṛtāḥ| nānāvyavasitāḥ sarve sarpadevarṣidānavāḥ||

Verse 12

शृणोत्ययं प्रोच्यमानं गृह्णाति च यथातथम्। पृच्छतस्तदतो भूयो गुरुरन्यो न विद्यते।।

śṛṇotyayaṃ procyamānaṃ gṛhṇāti ca yathātatham| pṛcchatastadato bhūyo gururanyo na vidyate||

Verse 13

तस्य चानुमते कर्म ततः पश्चात्प्रवर्तते। गुरुर्बन्धुश्च शास्ता च द्वेष्टा च हृदि संश्रिताः।। प्राद्रवन्प्रतिपेदिरे। दिशो बहून्मार्गान्।।

tasya cānumate karma tataḥ paścātpravartate| gururbandhuśca śāstā ca dveṣṭā ca hṛdi saṃśritāḥ|| prādravanpratipedire| diśo bahūnmārgān||

Verse 14

पापेन विचरँल्लोके पापचारी भवत्ययम्। शुभेन विचरँल्लोके शुभचारी भवत्युत।।

pāpena vicara~lloke pāpacārī bhavatyayam| śubhena vicara~lloke śubhacārī bhavatyuta||

Verse 15

कामचारी तु कामेन य हन्द्रियसुखे रतः। ब्रह्मचारी सदैवैष य इन्द्रियजये रतः।।

kāmacārī tu kāmena ya handriyasukhe rataḥ| brahmacārī sadaivaiṣa ya indriyajaye rataḥ||

Verse 16

अपेतव्रतकर्मा तु केवलं ब्रह्मणि स्थितः। ब्रह्मभूतश्चरँल्लोके ब्रह्मचारी भवत्ययम्।।

apetavratakarmā tu kevalaṃ brahmaṇi sthitaḥ| brahmabhūtaścara~lloke brahmacārī bhavatyayam||

Verse 17

ब्रह्मैव समिधस्तस्य ब्रह्माग्निर्ब्रह्मसंस्तरः। आपो ब्रह्म गुरुर्ब्रह्म स ब्रह्मणि समाहितः।।

brahmaiva samidhastasya brahmāgnirbrahmasaṃstaraḥ| āpo brahma gururbrahma sa brahmaṇi samāhitaḥ||

Verse 18

एतदेवेदृशं सूक्ष्मं ब्रह्मचर्यं विदुर्बुधाः। विदित्वा चान्वपद्यन्त क्षेत्रज्ञेनानुदर्शिताः।।

etadevedṛśaṃ sūkṣmaṃ brahmacaryaṃ vidurbudhāḥ| viditvā cānvapadyanta kṣetrajñenānudarśitāḥ||