Adhyaya 23

Verse 1

ब्राह्मण उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। सुभगे सप्तहोतॄणां विधानमिह यादृशम्।।

brāhmaṇa uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| subhage saptahotṝṇāṃ vidhānamiha yādṛśam||

Verse 2

घ्राणश्चक्षुश्च जिह्वा च त्वक् श्रोत्रं चैव पञ्चमम्। मनो बुद्धिश्च सप्तैते होतारः पृथगाश्रिताः।।

ghrāṇaścakṣuśca jihvā ca tvak śrotraṃ caiva pañcamam| mano buddhiśca saptaite hotāraḥ pṛthagāśritāḥ||

Verse 3

सूक्ष्माकाशे समं प्राप्ते न पश्यन्तीतरेतरम्। एतद्वै सप्तहोतृत्वं स्वभावाद्विद्धि शोभने।।

sūkṣmākāśe samaṃ prāpte na paśyantītaretaram| etadvai saptahotṛtvaṃ svabhāvādviddhi śobhane||

Verse 4

ब्राह्मण्युवाच। सूक्ष्मे तु काशे सम्प्राप्ते कथं नान्योन्यदर्शिनः। कथं स्वभावाद्भगवन्नेतदाचक्ष्व मे प्रभो।।

brāhmaṇyuvāca| sūkṣme tu kāśe samprāpte kathaṃ nānyonyadarśinaḥ| kathaṃ svabhāvādbhagavannetadācakṣva me prabho||

Verse 5

ब्राह्मण उवाच। गुणज्ञानेषु विज्ञानं गुणज्ञानामभिज्ञता। परस्परं गुणानेते नाभिजानन्ति कर्हिचित्।।

brāhmaṇa uvāca| guṇajñāneṣu vijñānaṃ guṇajñānāmabhijñatā| parasparaṃ guṇānete nābhijānanti karhicit||

Verse 6

जिह्वा चक्षुस्तथा श्रोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव च। न गन्धानधिगच्छन्ति घ्राणस्तानधिगच्छति।।

jihvā cakṣustathā śrotraṃ tvaṅmano buddhireva ca| na gandhānadhigacchanti ghrāṇastānadhigacchati||

Verse 7

घ्राणं चक्षुस्तथा क्षोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव च। न रसानधिगच्छन्ति जिह्वा तानधिगच्छति।।

ghrāṇaṃ cakṣustathā kṣotraṃ tvaṅmano buddhireva ca| na rasānadhigacchanti jihvā tānadhigacchati||

Verse 8

घ्राणं जिह्वा तथा श्रोत्रं त्वङ्मनो बुद्धिरेव च। न रूपाण्यधिगच्छन्ति चक्षुस्तान्यधिगच्छति।।

ghrāṇaṃ jihvā tathā śrotraṃ tvaṅmano buddhireva ca| na rūpāṇyadhigacchanti cakṣustānyadhigacchati||

Verse 9

घ्राणं जिह्वा ततश्चक्षुः श्रोत्रं बुद्धिर्मनस्तथा। न स्पर्शानधिगच्छन्ति त्वक्च तानधिगच्छति।।

ghrāṇaṃ jihvā tataścakṣuḥ śrotraṃ buddhirmanastathā| na sparśānadhigacchanti tvakca tānadhigacchati||

Verse 10

घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वङ्मनो बुद्धिरेव च। न शब्दानधिगच्छन्ति श्रोत्रं तानधिगच्छति।।

ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvaṅmano buddhireva ca| na śabdānadhigacchanti śrotraṃ tānadhigacchati||

Verse 11

घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक् श्रोत्रं बुद्धिरेव च। सङ्कल्पान्नाधिगच्छन्ति मनस्तानधिगच्छति।।

ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvak śrotraṃ buddhireva ca| saṅkalpānnādhigacchanti manastānadhigacchati||

Verse 12

घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक् श्रोत्रं मन एव च। न निष्ठामधिगच्छन्ति बुद्धिस्तामधिगच्छति।।

ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvak śrotraṃ mana eva ca| na niṣṭhāmadhigacchanti buddhistāmadhigacchati||

Verse 13

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। इन्द्रियाणां च संवादं मनसश्चैव भामिनि।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| indriyāṇāṃ ca saṃvādaṃ manasaścaiva bhāmini||

Verse 14

मन उवाच। नाघ्राति मामृते घ्राणं रसं जिह्वा न वेत्ति च। रूपं चक्षुर्न गृह्णाति त्वक् स्पर्सं नावबुध्यते।।

mana uvāca| nāghrāti māmṛte ghrāṇaṃ rasaṃ jihvā na vetti ca| rūpaṃ cakṣurna gṛhṇāti tvak sparsaṃ nāvabudhyate||

Verse 15

न श्रोत्रं बुध्यते शब्दं मया हीनं कथञ्चन। प्रवरं सर्वबूतानामहमस्मि सनातनम्।।

na śrotraṃ budhyate śabdaṃ mayā hīnaṃ kathañcana| pravaraṃ sarvabūtānāmahamasmi sanātanam||

Verse 16

अगाराणीव शून्यानि शान्तार्चिष इवाग्नयः। इन्द्रियाणि न भासन्ते मया हीनानि नित्यशः।।

agārāṇīva śūnyāni śāntārciṣa ivāgnayaḥ| indriyāṇi na bhāsante mayā hīnāni nityaśaḥ||

Verse 17

काष्ठानीवार्द्रशुष्काणि यतमानैरपीन्द्रियैः। गुणार्थान्नाधिगच्छन्ति मामृते सर्वजन्तवः।।

kāṣṭhānīvārdraśuṣkāṇi yatamānairapīndriyaiḥ| guṇārthānnādhigacchanti māmṛte sarvajantavaḥ||

Verse 18

इन्द्रियाण्यूचुः। एवमेतद्भवेत्सत्यं यथैतन्मन्यते भवान्। ऋतेऽस्मानस्मदर्थांस्त्वं भोगान्भुङ्क्ते भवान्यदि।।

indriyāṇyūcuḥ| evametadbhavetsatyaṃ yathaitanmanyate bhavān| ṛte'smānasmadarthāṃstvaṃ bhogānbhuṅkte bhavānyadi||

Verse 19

यद्यस्मासु प्रलीनेषु तप्रणं प्राणधारणम्। भोगान्भुङ्क्ते भवान्सत्यं यथैतन्मन्यते तथा।।

yadyasmāsu pralīneṣu tapraṇaṃ prāṇadhāraṇam| bhogānbhuṅkte bhavānsatyaṃ yathaitanmanyate tathā||

Verse 20

अथवाऽस्मासु लीनेषु तिष्ठत्सु विषयेषु च। यदि सङ्कल्पमात्रेण भुङ्क्ते भोगान्यथार्थवत्।।

athavā'smāsu līneṣu tiṣṭhatsu viṣayeṣu ca| yadi saṅkalpamātreṇa bhuṅkte bhogānyathārthavat||

Verse 21

अथ चेन्मन्यसे सिद्धिमस्मदर्थेषु नित्यदा। घ्राणेन रूपमादत्स्व रसमादत्स्व चक्षुषा।।

atha cenmanyase siddhimasmadartheṣu nityadā| ghrāṇena rūpamādatsva rasamādatsva cakṣuṣā||

Verse 22

श्रोत्रेण गन्धानादत्स्व स्पर्शानादत्स्व जिह्वया। त्वचा च शब्दमादत्स्व बुद्ध्या स्पर्शमथापि च।।

śrotreṇa gandhānādatsva sparśānādatsva jihvayā| tvacā ca śabdamādatsva buddhyā sparśamathāpi ca||

Verse 23

बलवन्तो ह्यनियमा नियमा दुर्बलीयसाम्। भोगानपूर्वानादत्स्व नोच्छिष्टं भोक्तुमर्हति।।

balavanto hyaniyamā niyamā durbalīyasām| bhogānapūrvānādatsva nocchiṣṭaṃ bhoktumarhati||

Verse 24

यथा हि शिष्यः शास्तारं श्रुत्यर्थमभिधावति। ततः श्रुतमुपादाय श्रुतार्थमुपतिष्ठति।।

yathā hi śiṣyaḥ śāstāraṃ śrutyarthamabhidhāvati| tataḥ śrutamupādāya śrutārthamupatiṣṭhati||

Verse 25

विषयानेवमस्माभिर्दर्शितानभिमन्यसे। अनुभूतानतीतांश्च स्वप्ने जागरणे तथा।।

viṣayānevamasmābhirdarśitānabhimanyase| anubhūtānatītāṃśca svapne jāgaraṇe tathā||

Verse 26

वैमनस्यं गतानां च जन्तूनामल्पचेतसाम्। अस्मदर्थे कृते दृश्यते प्राणधारणम्।।

vaimanasyaṃ gatānāṃ ca jantūnāmalpacetasām| asmadarthe kṛte dṛśyate prāṇadhāraṇam||

Verse 27

बहूनपि हि सङ्कल्पान्मत्वा स्वप्नानुपास्य च। बुभुक्षया पीड्यमानो विषयानेन धावति।।

bahūnapi hi saṅkalpānmatvā svapnānupāsya ca| bubhukṣayā pīḍyamāno viṣayānena dhāvati||

Verse 28

अगारमद्वारमिव प्रविश्य सङ्कल्पभोगान्विषयानविन्दन्। प्राणक्षये शान्तिमुपैति नित्यं दारुक्षयेऽग्निर्ज्वलितो यथैव।।

agāramadvāramiva praviśya saṅkalpabhogānviṣayānavindan| prāṇakṣaye śāntimupaiti nityaṃ dārukṣaye'gnirjvalito yathaiva||

Verse 29

कामं तु नष्टेषु गुणेषु सङ्गः कामं च नान्योन्यगुणोपलब्धिः। अस्मान्विना नास्ति तपोपलब्धि- स्तामप्यृते त्वां न भजेत्प्रहर्षः।।

kāmaṃ tu naṣṭeṣu guṇeṣu saṅgaḥ kāmaṃ ca nānyonyaguṇopalabdhiḥ| asmānvinā nāsti tapopalabdhi- stāmapyṛte tvāṃ na bhajetpraharṣaḥ||