Adhyaya 28

Verse 1

कृष्णने युधिष्ठिरंप्रति विद्याब्रह्मणोररण्यत्वरूपणपरब्राह्मणदंपतिसंवादानुवादः।। 1 ।। ब्राह्मण उवाच। संकल्पदंशमशकं शोकहर्षहिमातपम्। मोहान्धकारतिमिरं लोभव्याधिसरीसृपम्।।

kṛṣṇane yudhiṣṭhiraṃprati vidyābrahmaṇoraraṇyatvarūpaṇaparabrāhmaṇadaṃpatisaṃvādānuvādaḥ|| 1 || brāhmaṇa uvāca| saṃkalpadaṃśamaśakaṃ śokaharṣahimātapam| mohāndhakāratimiraṃ lobhavyādhisarīsṛpam||

Verse 2

विषयैकात्ययाध्वानं कामक्रोधकिरातकम्। तदतीत्य महादुर्गं प्रविष्टोस्मि महद्वनम्।।

viṣayaikātyayādhvānaṃ kāmakrodhakirātakam| tadatītya mahādurgaṃ praviṣṭosmi mahadvanam||

Verse 3

ब्राह्मण्युवाच। क्व तद्वनं महाप्राज्ञ के वृक्षाः सरितश्च काः। कियन्तः पर्वताश्चैव कियत्यध्यनि तद्वनम्।।

brāhmaṇyuvāca| kva tadvanaṃ mahāprājña ke vṛkṣāḥ saritaśca kāḥ| kiyantaḥ parvatāścaiva kiyatyadhyani tadvanam||

Verse 4

ब्राह्मण उवाच। नैतदस्ति पृथग्भावः किञ्चिनद्यत्ततः सुखम्। नैतदस्त्यपृथग्भावः किञ्चिद्दुःखतरं ततः।।

brāhmaṇa uvāca| naitadasti pṛthagbhāvaḥ kiñcinadyattataḥ sukham| naitadastyapṛthagbhāvaḥ kiñcidduḥkhataraṃ tataḥ||

Verse 5

तस्माद्ध्रस्वतरं नास्ति न ततोस्ति महत्तरम्। नास्ति तस्माद्दुःखतरं नास्त्यन्यत्तत्समं सुखम्।।

tasmāddhrasvataraṃ nāsti na tatosti mahattaram| nāsti tasmādduḥkhataraṃ nāstyanyattatsamaṃ sukham||

Verse 6

न तत्राविश्यि शोचन्ति न प्रहृष्यन्ति च द्विजाः। न च बिभ्यति केभ्यश्चिन्नैभ्यो बिभ्यति केचन।।

na tatrāviśyi śocanti na prahṛṣyanti ca dvijāḥ| na ca bibhyati kebhyaścinnaibhyo bibhyati kecana||

Verse 7

तस्मिन्वने सप्त महाद्रुमाश्च फलानि सप्तातिथयश्च सप्त। सप्ताश्रमाः सप्त समाधयश्च दीक्षाश्च सप्तैतदरण्यरूपम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि अष्टाविंशोऽध्यायः।। 28 ।।

tasminvane sapta mahādrumāśca phalāni saptātithayaśca sapta| saptāśramāḥ sapta samādhayaśca dīkṣāśca saptaitadaraṇyarūpam|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ|| 28 ||

Verse 8

पञ्चवर्णानि दिव्यानि पुष्पाणि च फलानि च। सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वन्म्।।

pañcavarṇāni divyāni puṣpāṇi ca phalāni ca| sṛjantaḥ pādapāstatra vyāpya tiṣṭhanti tadvanm||

Verse 9

सुवर्णानि द्विवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च। सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम्।। सप्तर्षयः सप्त तथेन्धनानि इति क.थ.पाठः।।

suvarṇāni dvivarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca| sṛjantaḥ pādapāstatra vyāpya tiṣṭhanti tadvanam|| saptarṣayaḥ sapta tathendhanāni iti ka.tha.pāṭhaḥ||

Verse 10

शङ्कराणि त्रिवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च। सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम्

śaṅkarāṇi trivarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca| sṛjantaḥ pādapāstatra vyāpya tiṣṭhanti tadvanam

Verse 11

सुरभीणि द्विवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च। सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम्।।

surabhīṇi dvivarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca| sṛjantaḥ pādapāstatra vyāpya tiṣṭhanti tadvanam||

Verse 12

सुरभीण्येकवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च। सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम्।।

surabhīṇyekavarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca| sṛjantaḥ pādapāstatra vyāpya tiṣṭhanti tadvanam||

Verse 13

बहून्यव्यक्तवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च। विसृजन्तौ महावृक्षौ तद्वनं व्याप्य तिष्ठतः।। चतुर्वर्णानि दिव्यानीति क.थ.पाठः।।

bahūnyavyaktavarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca| visṛjantau mahāvṛkṣau tadvanaṃ vyāpya tiṣṭhataḥ|| caturvarṇāni divyānīti ka.tha.pāṭhaḥ||

Verse 14

एको वह्निः सुमना ब्राह्मणोत्र पञ्चेन्द्रियाणि समिधश्चात्र सन्ति। तेभ्यो वृक्षाःक सप्त फलन्ति दीक्षा गुणाः फलान्यतिथयः फलाशाः।।

eko vahniḥ sumanā brāhmaṇotra pañcendriyāṇi samidhaścātra santi| tebhyo vṛkṣāḥka sapta phalanti dīkṣā guṇāḥ phalānyatithayaḥ phalāśāḥ||

Verse 15

आतिथ्यं प्रतिगृह्णन्ति तत्र सप्त महर्षयः। अर्चितेषु प्रलीनेषु तेष्वन्यद्रोचते वनम्।।

ātithyaṃ pratigṛhṇanti tatra sapta maharṣayaḥ| arciteṣu pralīneṣu teṣvanyadrocate vanam||

Verse 16

प्रज्ञावृक्षं मोक्षफलं शान्तिच्छायासमन्वितम्। ज्ञानाश्रयं तृप्तितोयमन्तःक्षेत्रज्ञभास्करम्।।

prajñāvṛkṣaṃ mokṣaphalaṃ śānticchāyāsamanvitam| jñānāśrayaṃ tṛptitoyamantaḥkṣetrajñabhāskaram||

Verse 17

येऽधिगच्छन्ति तत्सन्तस्तेषां नास्ति पुनर्भवः। ऊर्ध्वं चाधश्च तिर्यक्च तस्य नान्तोऽधिगम्यते।।

ye'dhigacchanti tatsantasteṣāṃ nāsti punarbhavaḥ| ūrdhvaṃ cādhaśca tiryakca tasya nānto'dhigamyate||

Verse 18

सप्त स्त्रियस्तत्र चरन्ति सत्या- स्त्ववाङ्मुखा भानुमत्यो जनित्र्यः। ऊर्ध्वं रसानाददते प्रजाभ्यः सर्वान्यथा नित्यमनित्यता च।।

sapta striyastatra caranti satyā- stvavāṅmukhā bhānumatyo janitryaḥ| ūrdhvaṃ rasānādadate prajābhyaḥ sarvānyathā nityamanityatā ca||

Verse 19

तत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनस्तत्रोदयन्ति च। सप्त सप्तर्षयः सिद्धा वसिष्ठप्रमुखैः सह।। सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनमिति क.ट.थ.पाठः।।

tatraiva pratitiṣṭhanti punastatrodayanti ca| sapta saptarṣayaḥ siddhā vasiṣṭhapramukhaiḥ saha|| sṛjantaḥ pādapāstatra vyāpya tiṣṭhanti tadvanamiti ka.ṭa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 20

यशो वर्चो भगश्चैव विजयः सिद्धतेजसः। एतमेवानुवर्तन्ते सप्त ज्योतींषि भास्करम्।। तत्रोपयन्ति चेति झ.पाठः। तेच सप्तर्षयः सिद्धा इति क.थ.पाठः।।

yaśo varco bhagaścaiva vijayaḥ siddhatejasaḥ| etamevānuvartante sapta jyotīṃṣi bhāskaram|| tatropayanti ceti jha.pāṭhaḥ| teca saptarṣayaḥ siddhā iti ka.tha.pāṭhaḥ||

Verse 21

ऋषयः पर्वताश्चैव सन्ति तत्र समासतः। नद्यश्च परितो वारि वहन्त्यो ब्रह्मिसम्भवम्।।

ṛṣayaḥ parvatāścaiva santi tatra samāsataḥ| nadyaśca parito vāri vahantyo brahmisambhavam||

Verse 22

नदीनां सङ्गमश्चैव वैताने समुपहरे। स्वात्मतृप्ता यतो यान्ति साक्षादेव पितामहम्।।

nadīnāṃ saṅgamaścaiva vaitāne samupahare| svātmatṛptā yato yānti sākṣādeva pitāmaham||

Verse 23

कृशाशाः सुव्रताः शान्तास्तपसा दग्धकिल्बिषाः। आत्मन्यात्मानमावेश्य ब्राह्मणास्तमुपासते।।

kṛśāśāḥ suvratāḥ śāntāstapasā dagdhakilbiṣāḥ| ātmanyātmānamāveśya brāhmaṇāstamupāsate||

Verse 24

शमिमप्यत्र शंसन्ति विद्यारण्यविदो जनाः। तदरण्यमभिप्रेत्य यथातत्वमजायत।। भगश्चोजो विजयः सिद्धितेजसी इति क.थ.पाठः।।

śamimapyatra śaṃsanti vidyāraṇyavido janāḥ| tadaraṇyamabhipretya yathātatvamajāyata|| bhagaścojo vijayaḥ siddhitejasī iti ka.tha.pāṭhaḥ||

Verse 25

एतदेवेदृशं पुण्यमरण्यं ब्राह्मणा विदुः। विदित्वा चानुतिष्ठन्ति क्षेत्रज्ञेनानुदर्शिना।। ऋचमप्यत्र पश्यन्ति विद्यारण्येति क.थ.पाठः।। , शममप्यत्र शंसन्ति विद्यारण्यविदो जनाः। इति पाठः

etadevedṛśaṃ puṇyamaraṇyaṃ brāhmaṇā viduḥ| viditvā cānutiṣṭhanti kṣetrajñenānudarśinā|| ṛcamapyatra paśyanti vidyāraṇyeti ka.tha.pāṭhaḥ|| , śamamapyatra śaṃsanti vidyāraṇyavido janāḥ| iti pāṭhaḥ