Adhyaya 20

Verse 1

कृष्णेनार्जुनंप्रति मोक्षसाधनादिप्रतिपादकसिद्धकाश्यपसंवादरूपानुगीतोपदेशः।। 1 ।। ब्राह्मण उवाच। यः स्यादेकान्त आसीनस्तूष्णीं किञ्चिदचिन्तयन्। पूर्वंपूर्वं परित्यज्य स निरारम्भको भवेत्।।

kṛṣṇenārjunaṃprati mokṣasādhanādipratipādakasiddhakāśyapasaṃvādarūpānugītopadeśaḥ|| 1 || brāhmaṇa uvāca| yaḥ syādekānta āsīnastūṣṇīṃ kiñcidacintayan| pūrvaṃpūrvaṃ parityajya sa nirārambhako bhavet||

Verse 2

सर्वमित्रः सर्वसहः शमे रक्तो जितेन्द्रियः। व्यपेतभयमन्युश्च कामहा मुच्यते नरः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अनुगीतापर्वणि विंशोऽध्यायः।। 20 ।।

sarvamitraḥ sarvasahaḥ śame rakto jitendriyaḥ| vyapetabhayamanyuśca kāmahā mucyate naraḥ|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi anugītāparvaṇi viṃśo'dhyāyaḥ|| 20 ||

Verse 3

आत्मवत्सर्वभूतेषु यश्चरेन्नियतः शुचिः। नित्यमेव यथान्यायं यश्चरेन्नियतेन्द्रियः। अमानी निरभीमानः सर्वतो मुक्त एव सः।।

ātmavatsarvabhūteṣu yaścarenniyataḥ śuciḥ| nityameva yathānyāyaṃ yaścarenniyatendriyaḥ| amānī nirabhīmānaḥ sarvato mukta eva saḥ||

Verse 4

जीवितं मरणं चोभे सुखदुःखे तथैव च। लाभालाभे प्रियद्वेष्ये यः समः स च मुच्यते।।

jīvitaṃ maraṇaṃ cobhe sukhaduḥkhe tathaiva ca| lābhālābhe priyadveṣye yaḥ samaḥ sa ca mucyate||

Verse 5

न कस्यचित्स्पृहयते नावजानाति किचन। निर्द्वन्द्वो वीतरागात्मा सर्वथा मुक्त एव सः।।

na kasyacitspṛhayate nāvajānāti kicana| nirdvandvo vītarāgātmā sarvathā mukta eva saḥ||

Verse 6

अनमित्रश्च निर्बन्धुरनपत्यश्च यः क्वचित्। त्यक्तधर्मार्थकामश्च निराराङ्क्षी च मुच्यते।। सर्वमित्रोऽद्रोही। सर्वसहः क्षमी।।

anamitraśca nirbandhuranapatyaśca yaḥ kvacit| tyaktadharmārthakāmaśca nirārāṅkṣī ca mucyate|| sarvamitro'drohī| sarvasahaḥ kṣamī||

Verse 7

नैव धर्मी न चाधर्मी पूर्वोपचितहा च यः। क्षीणधातुः प्रशान्तात्मा निर्द्वंद्वः स विमुच्यते।।

naiva dharmī na cādharmī pūrvopacitahā ca yaḥ| kṣīṇadhātuḥ praśāntātmā nirdvaṃdvaḥ sa vimucyate||

Verse 8

अकर्मा चाविकाङ्क्षश्च पश्येज्जगदशाश्वतम्। अस्वस्तमवशं नित्यं जन्ममृत्युजरायुतम्।।

akarmā cāvikāṅkṣaśca paśyejjagadaśāśvatam| asvastamavaśaṃ nityaṃ janmamṛtyujarāyutam||

Verse 9

वैराग्यबुद्धिः सततं तावद्दोषव्यपेक्षकः। आत्मबन्धविनिर्मोक्षं स करोत्यचिरादिव।।

vairāgyabuddhiḥ satataṃ tāvaddoṣavyapekṣakaḥ| ātmabandhavinirmokṣaṃ sa karotyacirādiva||

Verse 10

अगन्धमरसस्पर्शमशब्दमपरिग्रहम्। अरूपमनभिज्ञेयं दृष्ट्वाऽऽत्मानं विमुच्यते।।

agandhamarasasparśamaśabdamaparigraham| arūpamanabhijñeyaṃ dṛṣṭvā''tmānaṃ vimucyate||

Verse 11

पञ्चभूतगुणैर्हीनममूर्तिमदलेपकम्। अगुणं गुणभोक्तारं यः पश्यति स मुच्यते।। अनमित्रः शत्रुहीनः।।

pañcabhūtaguṇairhīnamamūrtimadalepakam| aguṇaṃ guṇabhoktāraṃ yaḥ paśyati sa mucyate|| anamitraḥ śatruhīnaḥ||

Verse 12

विहाय सर्वसङ्कल्पान्बुद्ध्या शारीरमानसान्। शनैर्निर्वाणमाप्नोति निरिन्धन इवानलः।।

vihāya sarvasaṅkalpānbuddhyā śārīramānasān| śanairnirvāṇamāpnoti nirindhana ivānalaḥ||

Verse 13

सर्वसंस्कारनिर्मुक्तो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः। तपसा इन्द्रियग्रामं यश्चरेन्मुक्त एव सः।।

sarvasaṃskāranirmukto nirdvandvo niṣparigrahaḥ| tapasā indriyagrāmaṃ yaścarenmukta eva saḥ||

Verse 14

विमुक्तः सर्वसंस्कारैस्ततो ब्रह्मि सनातनम्। परमाप्नोति संशान्तमचलं नित्यमक्षरम्।।

vimuktaḥ sarvasaṃskāraistato brahmi sanātanam| paramāpnoti saṃśāntamacalaṃ nityamakṣaram||

Verse 15

अतः परं प्रवक्ष्यामि योगशास्त्रमनुत्तमम्। यज्ज्ञात्वा सिद्धमात्मानं लोके पश्यन्ति योगिनः।।

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogaśāstramanuttamam| yajjñātvā siddhamātmānaṃ loke paśyanti yoginaḥ||

Verse 16

तस्योपदेशं वक्ष्यामि यथावत्तन्निबोध मे। यैर्योगैर्भावयन्नित्यं पश्यत्यात्मानमात्मनि।।

tasyopadeśaṃ vakṣyāmi yathāvattannibodha me| yairyogairbhāvayannityaṃ paśyatyātmānamātmani||

Verse 17

इन्द्रियाणि तु संहृत्य मन आत्मनि धारयेत्। तीव्रं तप्त्वा तपः पूर्वं मोक्षयोगं समाचरेत्।।

indriyāṇi tu saṃhṛtya mana ātmani dhārayet| tīvraṃ taptvā tapaḥ pūrvaṃ mokṣayogaṃ samācaret||

Verse 18

तपस्वी नित्यसङ्कल्पो दम्भाहङ्कारवर्जितः। मनीषी मनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि।।

tapasvī nityasaṅkalpo dambhāhaṅkāravarjitaḥ| manīṣī manasā vipraḥ paśyatyātmānamātmani||

Verse 19

स चेच्छक्रोत्ययं साधुर्योक्तुमात्मानमात्मनि। तत एकान्तशीलः स पश्यत्यात्मानमात्मनि।।

sa cecchakrotyayaṃ sādhuryoktumātmānamātmani| tata ekāntaśīlaḥ sa paśyatyātmānamātmani||

Verse 20

संयतः सततं युक्त आत्मवान्विजितेन्द्रियः। यथा य आत्मनाऽऽत्मानं सम्प्रयुक्तः प्रपश्यति।।

saṃyataḥ satataṃ yukta ātmavānvijitendriyaḥ| yathā ya ātmanā''tmānaṃ samprayuktaḥ prapaśyati||

Verse 21

यथाहि पुरुषः स्वप्ने दृष्ट्वा पश्यत्यसाविति। तथारूपमिवात्मानं साधुयुक्तः प्रपश्यति।।

yathāhi puruṣaḥ svapne dṛṣṭvā paśyatyasāviti| tathārūpamivātmānaṃ sādhuyuktaḥ prapaśyati||

Verse 22

इषीकां च यथा मुञ्जात्कश्चिन्निष्कृष्य दर्शयेत्। योगी निष्कृष्य चात्मानं तथा पश्यति देहतः।।

iṣīkāṃ ca yathā muñjātkaścinniṣkṛṣya darśayet| yogī niṣkṛṣya cātmānaṃ tathā paśyati dehataḥ||

Verse 23

मुञ्जं शरीरमित्याहुरिषीकामात्मनि श्रिताम्। एतन्निदर्शनं प्रोक्तं योगविद्भिरनुत्तमम्।।

muñjaṃ śarīramityāhuriṣīkāmātmani śritām| etannidarśanaṃ proktaṃ yogavidbhiranuttamam||

Verse 24

यदा हि युक्तमात्मानं सम्यक् पश्यति देहभूत्। न तस्येहेश्वरः कश्चित्त्रैलोक्यस्यापि यः प्रभुः।।

yadā hi yuktamātmānaṃ samyak paśyati dehabhūt| na tasyeheśvaraḥ kaścittrailokyasyāpi yaḥ prabhuḥ||

Verse 25

अन्यान्याश्चैव तनवो यथेष्टं प्रतिपद्यते। विनिर्भिद्य जरां मृत्युं न शोचति न हृष्यति।।

anyānyāścaiva tanavo yatheṣṭaṃ pratipadyate| vinirbhidya jarāṃ mṛtyuṃ na śocati na hṛṣyati||

Verse 26

देवानामपि देवत्वं युक्तः कारयते वशी। ब्रह्म चाव्ययमाप्नोति हित्वा देहमशाश्वतम्।।

devānāmapi devatvaṃ yuktaḥ kārayate vaśī| brahma cāvyayamāpnoti hitvā dehamaśāśvatam||

Verse 27

विनश्यत्सु च लोकेषु न भयं तस्य जायते। क्लिश्यमानेषु भूतेषु न स क्लिश्यति केनचित्।।

vinaśyatsu ca lokeṣu na bhayaṃ tasya jāyate| kliśyamāneṣu bhūteṣu na sa kliśyati kenacit||

Verse 28

दुःखशोकमलैर्घोरैः सङ्गस्नेहसमुद्भवैः। न विचाल्यति युक्तात्मा निस्पृहः शान्तमानसः।।

duḥkhaśokamalairghoraiḥ saṅgasnehasamudbhavaiḥ| na vicālyati yuktātmā nispṛhaḥ śāntamānasaḥ||

Verse 29

नैनं शस्त्राणि विध्यन्ते न मृत्युश्चास्य विद्यते। नातः सुखतरं किञ्चिल्लोके क्वचन दृश्यते।।

nainaṃ śastrāṇi vidhyante na mṛtyuścāsya vidyate| nātaḥ sukhataraṃ kiñcilloke kvacana dṛśyate||

Verse 30

सम्यग्युक्त्वा स आत्मानमात्मन्येव प्रतिष्ठिते। विनिवृत्तजरादुःखः सुखं स्वपिति चापि सः।।

samyagyuktvā sa ātmānamātmanyeva pratiṣṭhite| vinivṛttajarāduḥkhaḥ sukhaṃ svapiti cāpi saḥ||

Verse 31

देहान्यथेष्टमभ्येति हित्वेमां मानुषीं तनुम्। निर्वेदस्तु न कर्तव्यो भुञ्जानेन कथञ्चन।।

dehānyatheṣṭamabhyeti hitvemāṃ mānuṣīṃ tanum| nirvedastu na kartavyo bhuñjānena kathañcana||

Verse 32

सम्यग्युक्तो यदात्मानमात्मन्येव प्रपश्यति। तदैव न स्पृहयते साक्षादपि शतक्रतोः।।

samyagyukto yadātmānamātmanyeva prapaśyati| tadaiva na spṛhayate sākṣādapi śatakratoḥ||

Verse 33

योगमेकान्तशीलस्तु यथा विन्दति तच्छृणु। दृष्टपूर्वां दिशं चिन्त्य यस्मिन्संनिवसेत्परे।।

yogamekāntaśīlastu yathā vindati tacchṛṇu| dṛṣṭapūrvāṃ diśaṃ cintya yasminsaṃnivasetpare||

Verse 34

पुरस्याभ्यन्तरे तस्य मनः स्थाप्यं न बाह्यतः। पुरस्याभ्यन्तरे तिष्ठन्यस्मिन्नावसथे वसेत। तस्मिन्नावसथे धार्यं सबाद्याभ्यन्तरं मनः।।

purasyābhyantare tasya manaḥ sthāpyaṃ na bāhyataḥ| purasyābhyantare tiṣṭhanyasminnāvasathe vaseta| tasminnāvasathe dhāryaṃ sabādyābhyantaraṃ manaḥ||

Verse 35

प्रचिन्त्यावसथे कृत्स्नं यस्मिन्काये स पश्यति। तस्मिन्काये मनश्चास्य न च किञ्चन बाह्यतः।।

pracintyāvasathe kṛtsnaṃ yasminkāye sa paśyati| tasminkāye manaścāsya na ca kiñcana bāhyataḥ||

Verse 36

सन्नियम्येन्द्रियग्रामं निर्घोषं निर्जने वने। कायमभ्यन्तरं कृत्स्नमेकाग्रः परिचिन्तयेत्।।

sanniyamyendriyagrāmaṃ nirghoṣaṃ nirjane vane| kāyamabhyantaraṃ kṛtsnamekāgraḥ paricintayet||

Verse 37

इन्तांस्तालु च जिह्वां च गलं ग्रीवां तथैव च। हृदयं चिन्तयेच्चापि तथा हृदयबन्धनम्।।

intāṃstālu ca jihvāṃ ca galaṃ grīvāṃ tathaiva ca| hṛdayaṃ cintayeccāpi tathā hṛdayabandhanam||

Verse 38

इत्युक्तः स मया शिष्यो मेधावी मधुसूदन। पप्रच्छ पुनरेवेमं मोक्षधर्मं सुदुर्वचम्।।

ityuktaḥ sa mayā śiṣyo medhāvī madhusūdana| papraccha punarevemaṃ mokṣadharmaṃ sudurvacam||

Verse 39

भुक्तं भुक्तमिदं कोष्ठे कथमन्नं विपच्यते। कथं रसत्वं व्रजति शोणितत्वं कथं पुनः।।

bhuktaṃ bhuktamidaṃ koṣṭhe kathamannaṃ vipacyate| kathaṃ rasatvaṃ vrajati śoṇitatvaṃ kathaṃ punaḥ||

Verse 40

तथा मांसं च मेदश्च स्नाय्वस्थीनि च पोषयेत्। कथमेतानि सर्वाणि शरीराणि शरीरिणाम्।।

tathā māṃsaṃ ca medaśca snāyvasthīni ca poṣayet| kathametāni sarvāṇi śarīrāṇi śarīriṇām||

Verse 41

वर्धन्ते वर्धमानस्य वर्धते च कथं बलम्। निरासनं निष्कसनं मलानां च पृथक् पृथक्।।

vardhante vardhamānasya vardhate ca kathaṃ balam| nirāsanaṃ niṣkasanaṃ malānāṃ ca pṛthak pṛthak||

Verse 42

कुतो वाऽयं प्रश्वसिति उच्छ्वसित्यपि वा पुनः। कं च देशमधिष्ठाय तिष्ठत्यात्माऽयमात्मनि।।

kuto vā'yaṃ praśvasiti ucchvasityapi vā punaḥ| kaṃ ca deśamadhiṣṭhāya tiṣṭhatyātmā'yamātmani||

Verse 43

जीवः कथं वहति च चेष्टमानः कलेवरम्। किंवर्णं कीदृशं चैव निवेशयति वै मनः।।

jīvaḥ kathaṃ vahati ca ceṣṭamānaḥ kalevaram| kiṃvarṇaṃ kīdṛśaṃ caiva niveśayati vai manaḥ||

Verse 44

याथातथ्येन भगवन्वक्तुमर्हसि मेऽनघ। इति सम्परिपृष्टोऽहं तेन विप्रेणि माधव।।

yāthātathyena bhagavanvaktumarhasi me'nagha| iti samparipṛṣṭo'haṃ tena vipreṇi mādhava||

Verse 45

प्रत्यब्रवं महाबाहो यथाश्रुतमरिंदम। यथा स्वकोष्ठे प्रक्षिप्य भाण्डं भाण्डमना भवेत्।।

pratyabravaṃ mahābāho yathāśrutamariṃdama| yathā svakoṣṭhe prakṣipya bhāṇḍaṃ bhāṇḍamanā bhavet||

Verse 46

तथा स्वकाये प्रक्षिप्य मनोद्वारैरनिश्चलैः। आत्मानं तत्र मार्गेत प्रमादं परिवर्जयेत्।।

tathā svakāye prakṣipya manodvārairaniścalaiḥ| ātmānaṃ tatra mārgeta pramādaṃ parivarjayet||

Verse 47

एवं सततमुद्युक्तः प्रीतात्मा नचिरादिव। आसादयति तद्ब्रह्म यद्दृष्ट्वा स्यात्प्रधानवित्।।

evaṃ satatamudyuktaḥ prītātmā nacirādiva| āsādayati tadbrahma yaddṛṣṭvā syātpradhānavit||

Verse 48

न त्वसौ चक्षुषा ग्राह्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः। मनसैव प्रदीपेन महानात्मा प्रदृश्यते।।

na tvasau cakṣuṣā grāhyo na ca sarvairapīndriyaiḥ| manasaiva pradīpena mahānātmā pradṛśyate||

Verse 49

सर्वतः पाणिपादान्तः सर्वतोक्षिशिरोमुखः। सर्वतः श्रुतिमाँल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति।।

sarvataḥ pāṇipādāntaḥ sarvatokṣiśiromukhaḥ| sarvataḥ śrutimā~lloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati||

Verse 50

जीवो निष्क्रान्तमात्मानं शरीरात्सम्प्रपश्यति। स तमुत्सृज्य देहं स्वं पारयेद्ब्रह्म केवलम्।।

jīvo niṣkrāntamātmānaṃ śarīrātsamprapaśyati| sa tamutsṛjya dehaṃ svaṃ pārayedbrahma kevalam||

Verse 51

आत्मानमालोकयति मनसा प्रहसन्निव। तदेवमाश्रयं कृत्वा मोक्षं याति ततो मयि।।

ātmānamālokayati manasā prahasanniva| tadevamāśrayaṃ kṛtvā mokṣaṃ yāti tato mayi||

Verse 52

इदं सर्वरहस्यं ते मया प्रोक्तं द्विजोत्तम। आपृच्छे साधयिष्यामि गच्छ विप्र यथासुखम्।।

idaṃ sarvarahasyaṃ te mayā proktaṃ dvijottama| āpṛcche sādhayiṣyāmi gaccha vipra yathāsukham||

Verse 53

इत्युक्तः स तदा कृष्ण मया शिष्यो महातपाः। अगच्छत यथाकामं ब्राह्मणश्छिन्नसंशयः।।

ityuktaḥ sa tadā kṛṣṇa mayā śiṣyo mahātapāḥ| agacchata yathākāmaṃ brāhmaṇaśchinnasaṃśayaḥ||

Verse 54

वासुदेव उवाच। इत्युक्त्वा स तदा वाक्यं मां पार्थ द्विजसत्तमः। मोक्षधर्माश्रितं सम्यक् तत्रैवान्तरधीयत।।

vāsudeva uvāca| ityuktvā sa tadā vākyaṃ māṃ pārtha dvijasattamaḥ| mokṣadharmāśritaṃ samyak tatraivāntaradhīyata||

Verse 55

कच्चिदेतत्त्वया पार्थ श्रुत्मेकाग्रचेतसा। तदापि हि रथस्थस्त्वं श्रुतवानेतदेव हि।।

kaccidetattvayā pārtha śrutmekāgracetasā| tadāpi hi rathasthastvaṃ śrutavānetadeva hi||

Verse 56

नैतत्पार्थ सुविज्ञेयं व्यामिश्रेणेति मे मतिः। नरेणाकृतसङ्गेन विशुद्धेनान्तरात्मना।।

naitatpārtha suvijñeyaṃ vyāmiśreṇeti me matiḥ| nareṇākṛtasaṅgena viśuddhenāntarātmanā||

Verse 57

सुरहस्यमिदं प्रोक्तं देवानां भरतर्षभ। कच्चित्त्विदं श्रुतं पार्थ मनुष्येणेह कर्हिचित्।।

surahasyamidaṃ proktaṃ devānāṃ bharatarṣabha| kaccittvidaṃ śrutaṃ pārtha manuṣyeṇeha karhicit||

Verse 58

न ह्येतच्छ्रोतुमर्होऽन्यो मनुष्यस्त्वामृतेऽनघ। नैतदन्येनि विज्ञेयं व्यामिश्रेणान्तरात्मना।।

na hyetacchrotumarho'nyo manuṣyastvāmṛte'nagha| naitadanyeni vijñeyaṃ vyāmiśreṇāntarātmanā||

Verse 59

क्रियावद्भिर्हि कौन्तेय देवलोकः समावृतः। न चैतदिष्टं देवानां मर्त्यैरुपरि वर्तनम्।।

kriyāvadbhirhi kaunteya devalokaḥ samāvṛtaḥ| na caitadiṣṭaṃ devānāṃ martyairupari vartanam||

Verse 60

परा हि सा गतिः पार्थ यत्तद्ब्रह्म सनातनम्। यत्रामृतत्वं प्राप्नोति त्यक्त्वा दुःखं सदा सुखी।।

parā hi sā gatiḥ pārtha yattadbrahma sanātanam| yatrāmṛtatvaṃ prāpnoti tyaktvā duḥkhaṃ sadā sukhī||

Verse 61

इमं धर्मं समास्थाय येऽपि स्युः पापयोनयः। स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्।।

imaṃ dharmaṃ samāsthāya ye'pi syuḥ pāpayonayaḥ| striyo vaiśyāstathā śūdrāste'pi yānti parāṃ gatim||

Verse 62

किं पुनर्ब्रह्मणाः पार्थ क्षत्रिया वा बहुश्रुताः। स्वधर्मरतयो नित्यं ब्रह्मलोकपरायणः।।

kiṃ punarbrahmaṇāḥ pārtha kṣatriyā vā bahuśrutāḥ| svadharmaratayo nityaṃ brahmalokaparāyaṇaḥ||

Verse 63

हेतुमच्चैतदुद्दिष्टमुपायाश्चास्य साधने। सिद्धिं फलं च मोक्षश्च दुःखस्य च विनिर्णियः।।

hetumaccaitaduddiṣṭamupāyāścāsya sādhane| siddhiṃ phalaṃ ca mokṣaśca duḥkhasya ca vinirṇiyaḥ||

Verse 64

नातः परं सुखं त्वन्यत्किंचित्स्याद्भरतर्षभ। श्रुतवाञ्श्रद्दधानश्च पराक्रान्तश्च पाण्डव।।

nātaḥ paraṃ sukhaṃ tvanyatkiṃcitsyādbharatarṣabha| śrutavāñśraddadhānaśca parākrāntaśca pāṇḍava||

Verse 65

यः परित्यज्यते मर्त्यो लोकसारमसरवत्। एतैरुपायैः स क्षिप्रं परां गतिमवाप्नुते।।

yaḥ parityajyate martyo lokasāramasaravat| etairupāyaiḥ sa kṣipraṃ parāṃ gatimavāpnute||

Verse 66

एतावदेव वक्तव्यं नान्तो भूयोस्ति किञ्चन। षण्मासान्नित्ययुक्तस्य योगः पार्थ प्रवर्तते।।

etāvadeva vaktavyaṃ nānto bhūyosti kiñcana| ṣaṇmāsānnityayuktasya yogaḥ pārtha pravartate||