Adhyaya 16

Verse 1

वैशंपायनेन कुरुविजयानन्तरं हास्तिनपुरे कृष्णार्जुनविहारप्रकारवर्णनम्।। 1 ।। कृष्णेनार्जुनंप्रति युधिष्ठिरे स्वस्य निजनगरजिगमिषानिवेदनचोदना।। 2 ।। जनमेजय उवाच। विजिते पाण्डवेयैस्तु प्रशान्ते च द्विजोत्तम। राष्ट्रे ते चत्रतुर्वीरौ वासुदेवधनंजयौ।।

vaiśaṃpāyanena kuruvijayānantaraṃ hāstinapure kṛṣṇārjunavihāraprakāravarṇanam|| 1 || kṛṣṇenārjunaṃprati yudhiṣṭhire svasya nijanagarajigamiṣānivedanacodanā|| 2 || janamejaya uvāca| vijite pāṇḍaveyaistu praśānte ca dvijottama| rāṣṭre te catraturvīrau vāsudevadhanaṃjayau||

Verse 2

वैशम्पायन उवाच। विजिते पाण्डवै राजन्प्रशान्ते च विशाम्पतौ। राष्ट्रे बभूवतुर्हृष्टौ वासुदेवधनंजयौ।।

vaiśampāyana uvāca| vijite pāṇḍavai rājanpraśānte ca viśāmpatau| rāṣṭre babhūvaturhṛṣṭau vāsudevadhanaṃjayau||

Verse 3

विजह्राते मुदा युक्तौ दिवि देवश्वराविव। तौ वनेषु विचित्रेषु पर्वतेषु ससानुषुः।।

vijahrāte mudā yuktau divi devaśvarāviva| tau vaneṣu vicitreṣu parvateṣu sasānuṣuḥ||

Verse 4

तीर्थेषु चैव पुण्येषु पल्वलेषु नदीषु च। चंक्रम्यमाणौ संहृष्टावश्विनाविव नन्दने।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अश्वमेधपर्वणि षोडशोऽध्यायः।। 16 ।।

tīrtheṣu caiva puṇyeṣu palvaleṣu nadīṣu ca| caṃkramyamāṇau saṃhṛṣṭāvaśvināviva nandane|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi aśvamedhaparvaṇi ṣoḍaśo'dhyāyaḥ|| 16 ||

Verse 5

इन्द्रप्रस्थे महात्मानौ रेमाते कृष्णपाण्डवौ। प्रविश्य तां सभां रम्यां विजह्राते च भारत।।

indraprasthe mahātmānau remāte kṛṣṇapāṇḍavau| praviśya tāṃ sabhāṃ ramyāṃ vijahrāte ca bhārata||

Verse 6

तत्र युद्धकथाश्चित्राः परिक्लेशांश्च पार्थिव। कथायोगे कथायोगे कथयामासतुः सदा।।

tatra yuddhakathāścitrāḥ parikleśāṃśca pārthiva| kathāyoge kathāyoge kathayāmāsatuḥ sadā||

Verse 7

ऋषीणां देवतानां च वंशांस्तावाहतुः सदा। प्रीयमाणौ महात्मानौ पुराणावृषिसत्तमौ।।

ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca vaṃśāṃstāvāhatuḥ sadā| prīyamāṇau mahātmānau purāṇāvṛṣisattamau||

Verse 8

मधुरास्तु कथाश्चित्राश्चित्रार्थपदनिश्चयाः। निश्चयज्ञः स पार्थाय कथयामास केशवः।।

madhurāstu kathāścitrāścitrārthapadaniścayāḥ| niścayajñaḥ sa pārthāya kathayāmāsa keśavaḥ||

Verse 9

पुत्रशोकाभिसंतप्तं ज्ञातीनां च सहस्रशः। कथाभिः शमयामास पार्तं शौरिर्जनार्दनः।।

putraśokābhisaṃtaptaṃ jñātīnāṃ ca sahasraśaḥ| kathābhiḥ śamayāmāsa pārtaṃ śaurirjanārdanaḥ||

Verse 10

स तमाश्वास्य विधिवद्विधानज्ञो महातपाः। अपहृत्यात्मनो भारं विशश्रामेव सात्वतः।।

sa tamāśvāsya vidhivadvidhānajño mahātapāḥ| apahṛtyātmano bhāraṃ viśaśrāmeva sātvataḥ||

Verse 11

ततः कथान्ते गोविन्दो गुडाखेशमुवाच ह। सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा हेतुयुक्तमिदं वचः।।

tataḥ kathānte govindo guḍākheśamuvāca ha| sāntvayañślakṣṇayā vācā hetuyuktamidaṃ vacaḥ||

Verse 12

विजितेयं धरा कृत्स्ना सव्यसाचिन्परंतप। त्वद्बाहुबलामाश्रित्य राज्ञा धर्मसुतेन ह।।

vijiteyaṃ dharā kṛtsnā savyasācinparaṃtapa| tvadbāhubalāmāśritya rājñā dharmasutena ha||

Verse 13

असपत्नां महीं भुङ्क्ते धर्मराजो युधिष्ठिरः। भीमसेनानुभावेन यमयोश्च नरोत्तम।।

asapatnāṃ mahīṃ bhuṅkte dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| bhīmasenānubhāvena yamayośca narottama||

Verse 14

धर्मेणि राज्ञा धर्मज्ञ प्राप्तं राज्यमकण्टकम्। धर्मेण निहतः सङ्ख्ये स च राजा सुयोधनः।।

dharmeṇi rājñā dharmajña prāptaṃ rājyamakaṇṭakam| dharmeṇa nihataḥ saṅkhye sa ca rājā suyodhanaḥ||

Verse 15

अधर्मरुचयो लुब्धाः सदा चाप्रियवादिनः। धार्तराष्ट्रा दुरात्मानः सानुबन्धा निपातिताः।।

adharmarucayo lubdhāḥ sadā cāpriyavādinaḥ| dhārtarāṣṭrā durātmānaḥ sānubandhā nipātitāḥ||

Verse 16

प्रशान्तामखिलां पार्थ पृथिवीं पृथिवीपतिः। भुङ्क्ते धर्मसुतो राजा त्वया गुप्तः कुरूद्वह।।

praśāntāmakhilāṃ pārtha pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ| bhuṅkte dharmasuto rājā tvayā guptaḥ kurūdvaha||

Verse 17

रमे चाहं त्वया सार्धमरण्येष्वपि पाण्डव। किमु यत्र जनोऽयं वै पृथा चामित्रकर्मन।।

rame cāhaṃ tvayā sārdhamaraṇyeṣvapi pāṇḍava| kimu yatra jano'yaṃ vai pṛthā cāmitrakarmana||

Verse 18

यत्र धर्मसुतो राजा यत्र यत्र भीमो महाबलः। यत्र माद्रवतीपुत्रौ रतिस्तत्र परा मम।।

yatra dharmasuto rājā yatra yatra bhīmo mahābalaḥ| yatra mādravatīputrau ratistatra parā mama||

Verse 19

तथैव स्वर्गलोकेषु सभोद्देशेषु कौरव। रमणीयेषु पुष्णेषु सहितस्य त्वयाऽनध।।

tathaiva svargalokeṣu sabhoddeśeṣu kaurava| ramaṇīyeṣu puṣṇeṣu sahitasya tvayā'nadha||

Verse 20

कालो महांस्त्वतीतो मे शूरसूनुमपश्यतः। बलदेवं च कौरव्यं तथाऽन्यान्वृष्णिपुङ्गवान्।।

kālo mahāṃstvatīto me śūrasūnumapaśyataḥ| baladevaṃ ca kauravyaṃ tathā'nyānvṛṣṇipuṅgavān||

Verse 21

सोहं गन्तुमभीप्सामि पुरीं द्वारावतीं प्रति। रोचतां गमनं तुभ्यं ममापि पुरुषर्षभ।।

sohaṃ gantumabhīpsāmi purīṃ dvārāvatīṃ prati| rocatāṃ gamanaṃ tubhyaṃ mamāpi puruṣarṣabha||

Verse 22

उक्तो बहुविधं राजा तत्रतत्र युधिष्ठिरः। सह भीष्मेण यद्युक्तमस्माभिः शोकर्शितः।।

ukto bahuvidhaṃ rājā tatratatra yudhiṣṭhiraḥ| saha bhīṣmeṇa yadyuktamasmābhiḥ śokarśitaḥ||

Verse 23

शिष्टो युधिष्टिरोऽस्माभिः शास्ता सन्नपि पाण्डवः। तेन तत्तु वचः सम्यग्गृहीतं सुमहात्मना।।

śiṣṭo yudhiṣṭiro'smābhiḥ śāstā sannapi pāṇḍavaḥ| tena tattu vacaḥ samyaggṛhītaṃ sumahātmanā||

Verse 24

धर्मपुत्रे हि धर्मज्ञे कृतज्ञे सत्यवादिनि। सत्यं धर्मो मतिश्चाग्र्या स्थितिश्च सततं स्थिरा।।

dharmaputre hi dharmajñe kṛtajñe satyavādini| satyaṃ dharmo matiścāgryā sthitiśca satataṃ sthirā||

Verse 25

तत्र गत्वा महात्मानं यदि ते रोचतेऽर्जुन। अस्मद्गमनसंयुक्तं वचो ब्रूहि जनाधिपम्।।

tatra gatvā mahātmānaṃ yadi te rocate'rjuna| asmadgamanasaṃyuktaṃ vaco brūhi janādhipam||

Verse 26

न हि तस्याप्रियं कुर्यां प्राणत्योगेऽप्युपस्थिते। कुतो गन्तुं महाबाहो पुरीं द्वारावतीं प्रति।।

na hi tasyāpriyaṃ kuryāṃ prāṇatyoge'pyupasthite| kuto gantuṃ mahābāho purīṃ dvārāvatīṃ prati||

Verse 27

सर्वं त्विदमहं पार्त त्वत्प्रीतिहितकाम्यया। ब्रवीमि सत्यं कौरव्य न मिथ्यैतत्कथञ्चन।।

sarvaṃ tvidamahaṃ pārta tvatprītihitakāmyayā| bravīmi satyaṃ kauravya na mithyaitatkathañcana||

Verse 28

प्रयोजनं च निर्वृत्तमिह वासेन मेऽर्जुन। धार्तराष्ट्रो हतो राजा सबलः सपदानुगः।।

prayojanaṃ ca nirvṛttamiha vāsena me'rjuna| dhārtarāṣṭro hato rājā sabalaḥ sapadānugaḥ||

Verse 29

पृथिवी च वशे तात धर्मपुत्रस्य धीमतः। स्थिता समुद्रवसना सशैलवनकानना।।

pṛthivī ca vaśe tāta dharmaputrasya dhīmataḥ| sthitā samudravasanā saśailavanakānanā||

Verse 30

चिता रत्नैर्बहुविधैः कुरुराजस्य पाण्डव। धर्मेण राजा धर्मज्ञः पातु सर्वां वसुन्धराम्।।

citā ratnairbahuvidhaiḥ kururājasya pāṇḍava| dharmeṇa rājā dharmajñaḥ pātu sarvāṃ vasundharām||

Verse 31

उपास्यमानो मुनिभिः सिद्धैश्चापि महात्मभिः। स्तूयमानश्च सततं बन्दिभिर्भरतर्षभ।।

upāsyamāno munibhiḥ siddhaiścāpi mahātmabhiḥ| stūyamānaśca satataṃ bandibhirbharatarṣabha||

Verse 32

तं मया सह गत्वाऽद्य राजानं कुरुवर्धनम्। आपृच्छ कुरुशार्दूल गमनं द्वारकां प्रति।।

taṃ mayā saha gatvā'dya rājānaṃ kuruvardhanam| āpṛccha kuruśārdūla gamanaṃ dvārakāṃ prati||

Verse 33

इदं शरीरं वसु यच्च मे गृहे निवेदितं पार्थ सदा युधिष्ठिरे। प्रियश्च मान्यश्च हि मे युधिष्ठिरः सदा कुरूणामधिपो महामतिः।।

idaṃ śarīraṃ vasu yacca me gṛhe niveditaṃ pārtha sadā yudhiṣṭhire| priyaśca mānyaśca hi me yudhiṣṭhiraḥ sadā kurūṇāmadhipo mahāmatiḥ||

Verse 34

प्रयोजनं चापि निवासकारणे न विद्यते मे त्वदृते नृपात्मज। स्थिता हि पृथ्वी तव पार्थ शासने गुरोः सुवृत्तस्य युधिष्ठिरस्य च।।

prayojanaṃ cāpi nivāsakāraṇe na vidyate me tvadṛte nṛpātmaja| sthitā hi pṛthvī tava pārtha śāsane guroḥ suvṛttasya yudhiṣṭhirasya ca||

Verse 35

इतीदमुक्तः स तदा महात्मना जनार्दनेनामितविक्रमोऽर्जुनः। तथेति दुःखादिव वाक्यमैरय- ज्जनार्दनं सम्प्रतिपूज्य पार्थिव।।

itīdamuktaḥ sa tadā mahātmanā janārdanenāmitavikramo'rjunaḥ| tatheti duḥkhādiva vākyamairaya- jjanārdanaṃ sampratipūjya pārthiva||