Adhyaya 15

Verse 1

वैशंपायेन जनमेजयंप्रति युधिष्ठिरस्य प्रजापालनकाले प्रजादीनामभ्युदयप्रकारवर्णनम्।। 1 ।। वैशम्पायन उवाच। स समाश्वास्य पितरं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम्। अन्वशासत धर्मात्मा पृथिवीं भ्रातृभिः सह।।

vaiśaṃpāyena janamejayaṃprati yudhiṣṭhirasya prajāpālanakāle prajādīnāmabhyudayaprakāravarṇanam|| 1 || vaiśampāyana uvāca| sa samāśvāsya pitaraṃ prajñācakṣuṣamīśvaram| anvaśāsata dharmātmā pṛthivīṃ bhrātṛbhiḥ saha||

Verse 2

यथा मनुर्महाराजो रामो दाशरथिर्यथा। तथा भरतसिंहोऽपि पालयामास मेदिनीम्।।

yathā manurmahārājo rāmo dāśarathiryathā| tathā bharatasiṃho'pi pālayāmāsa medinīm||

Verse 3

नाधर्म्यमभवत्तत्र सर्वो धर्मरुचिर्जनः। बभूव नरशार्दूल यथा कृतयुगे तथा।।

nādharmyamabhavattatra sarvo dharmarucirjanaḥ| babhūva naraśārdūla yathā kṛtayuge tathā||

Verse 4

कलिमासन्नमाविष्टं निवार्य नृपनन्दनः। भ्रातृभिः सहितो धीमान्बभौ धर्मबलोद्धतः।।

kalimāsannamāviṣṭaṃ nivārya nṛpanandanaḥ| bhrātṛbhiḥ sahito dhīmānbabhau dharmabaloddhataḥ||

Verse 5

ववर्ष भगवान्देवः काले देशे यथेप्सितम्। निरामयं जगदभूत्क्षुत्पिपासे न किञ्चन।।

vavarṣa bhagavāndevaḥ kāle deśe yathepsitam| nirāmayaṃ jagadabhūtkṣutpipāse na kiñcana||

Verse 6

आधिर्नास्ति मनुष्याणां व्यसने नाभवन्मतिः। ब्राह्म्णप्रमुखा वर्णास्ते स्वधर्मोत्तराः शुभाः।।

ādhirnāsti manuṣyāṇāṃ vyasane nābhavanmatiḥ| brāhmṇapramukhā varṇāste svadharmottarāḥ śubhāḥ||

Verse 7

धर्मसत्यप्रधानाश्च सत्यं सद्विषयान्वितम्। धर्मासनस्थः सद्भिः स स्त्रीबालातुरवृद्धकान्। वर्णक्रमान्पूर्णभृतान्साकल्याद्रक्षणोद्यतः।।

dharmasatyapradhānāśca satyaṃ sadviṣayānvitam| dharmāsanasthaḥ sadbhiḥ sa strībālāturavṛddhakān| varṇakramānpūrṇabhṛtānsākalyādrakṣaṇodyataḥ||

Verse 8

अवृत्तिवृत्तिदानाद्यैर्यज्ञाद्यैर्व्याधितैरपि। आमुष्मिकं भयं नास्ति लौकिकं कृतमेव।।

avṛttivṛttidānādyairyajñādyairvyādhitairapi| āmuṣmikaṃ bhayaṃ nāsti laukikaṃ kṛtameva||

Verse 9

स्वर्गलोकोपमो लोकस्तदा तस्मिन्प्रशासति। बभूव सुखमेवाग्रं तद्विशिष्टतरं परम्।।

svargalokopamo lokastadā tasminpraśāsati| babhūva sukhamevāgraṃ tadviśiṣṭataraṃ param||

Verse 10

नार्यः पतिव्रताः सर्वा रूपवत्यः स्वलंकृताः। यथोक्तवृत्ताः स्वगुणैर्बभूवुः प्रीतिहेतवः।।

nāryaḥ pativratāḥ sarvā rūpavatyaḥ svalaṃkṛtāḥ| yathoktavṛttāḥ svaguṇairbabhūvuḥ prītihetavaḥ||

Verse 11

पुमांसः पुण्यशीलाढ्याः स्वंस्वं धर्ममनुव्रताः। सुखिनः सूक्ष्ममप्येनो न कुर्वन्ति कदाचन।।

pumāṃsaḥ puṇyaśīlāḍhyāḥ svaṃsvaṃ dharmamanuvratāḥ| sukhinaḥ sūkṣmamapyeno na kurvanti kadācana||

Verse 12

सर्वे नरांश्च नार्यश्च सततं प्रियवादिनः। अजिह्ममनसः शुक्ला बभूवुः श्रमवर्जिताः।।

sarve narāṃśca nāryaśca satataṃ priyavādinaḥ| ajihmamanasaḥ śuklā babhūvuḥ śramavarjitāḥ||

Verse 13

भूषिताः कुण्डलैर्हारैः कटकैः कटिसूत्रकैः। सुवाससः सुगन्धाढ्याः प्रायशः पृथिवीतले।।

bhūṣitāḥ kuṇḍalairhāraiḥ kaṭakaiḥ kaṭisūtrakaiḥ| suvāsasaḥ sugandhāḍhyāḥ prāyaśaḥ pṛthivītale||

Verse 14

सर्वे ब्रह्मविदो विप्राः सर्वत्र परिनिष्ठिताः। वलीपलितहीनास्तु सुखिनो दीर्घदर्शिनः।।

sarve brahmavido viprāḥ sarvatra pariniṣṭhitāḥ| valīpalitahīnāstu sukhino dīrghadarśinaḥ||

Verse 15

इच्छा न जायतेऽन्यत्र वर्णेषु न च सङ्करः। मनुष्याणां महाराज मर्यादा सुव्यवस्थिता।।

icchā na jāyate'nyatra varṇeṣu na ca saṅkaraḥ| manuṣyāṇāṃ mahārāja maryādā suvyavasthitā||

Verse 16

तस्मिञ्शासति राजेन्द्रे मृगव्यालसरीसृपाः। अन्योन्यमपि चान्येषु न बाधन्ते कदाचन।।

tasmiñśāsati rājendre mṛgavyālasarīsṛpāḥ| anyonyamapi cānyeṣu na bādhante kadācana||

Verse 17

गावः सुक्षीरभूयिष्ठाः सुस्ववालमुखोदराः। अपीडिताः कर्षकाद्यैर्हृतव्याधिकवत्सकाः।।

gāvaḥ sukṣīrabhūyiṣṭhāḥ susvavālamukhodarāḥ| apīḍitāḥ karṣakādyairhṛtavyādhikavatsakāḥ||

Verse 18

अवन्ध्यकाला मनुजाः पुरुषार्थेषु च क्रमात्। विषयेष्वनिषिद्धेषु वेदशास्त्रेषु चोद्यताः।।

avandhyakālā manujāḥ puruṣārtheṣu ca kramāt| viṣayeṣvaniṣiddheṣu vedaśāstreṣu codyatāḥ||

Verse 19

सुवृत्ता वृषभाः पुष्टा रसनाभाः सुखोदयाः।।

suvṛttā vṛṣabhāḥ puṣṭā rasanābhāḥ sukhodayāḥ||

Verse 20

अतीव मधुरः शब्दः स्पर्शश्चातिसुखं रसम्। करूपं दृष्टिक्षमं रम्यं मनोज्ञं गन्धवद्बभौ।।

atīva madhuraḥ śabdaḥ sparśaścātisukhaṃ rasam| karūpaṃ dṛṣṭikṣamaṃ ramyaṃ manojñaṃ gandhavadbabhau||

Verse 21

धर्मार्थकामसंयुक्तं मोक्षाभ्युदयसाधनम्। प्रह्लादजननं पुण्यं सम्बभूवाथ मानसम्।।

dharmārthakāmasaṃyuktaṃ mokṣābhyudayasādhanam| prahlādajananaṃ puṇyaṃ sambabhūvātha mānasam||

Verse 22

स्थावरा बहुपुष्पाढ्याः फलच्छायावहास्तथा। सुस्पर्शा विषहीनाश्च सुपत्रत्वक्प्ररोहिणः।।

sthāvarā bahupuṣpāḍhyāḥ phalacchāyāvahāstathā| susparśā viṣahīnāśca supatratvakprarohiṇaḥ||

Verse 23

मनोनुकूलाः सर्वेषां चेष्टाभूतापवर्जिताः। तथा बभूव राजर्षिस्तद्वृत्तमभवद्भुवि।।

manonukūlāḥ sarveṣāṃ ceṣṭābhūtāpavarjitāḥ| tathā babhūva rājarṣistadvṛttamabhavadbhuvi||

Verse 24

सर्वलक्षणसम्पन्नाः पाण्डवा धर्मचारिणः। ज्येष्ठानुवर्तिनः सर्वे बभूवुः प्रियदर्शनाः।।

sarvalakṣaṇasampannāḥ pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ| jyeṣṭhānuvartinaḥ sarve babhūvuḥ priyadarśanāḥ||

Verse 25

सिंहोरस्का जितक्रोधास्तेजोबलसमन्विताः। आजानुबाहवः सर्वे दानशीला जितेन्द्रियाः।।

siṃhoraskā jitakrodhāstejobalasamanvitāḥ| ājānubāhavaḥ sarve dānaśīlā jitendriyāḥ||

Verse 26

तेषु शासत्सु धरणीमृतवः स्वगुणैर्बभुः। सुखोदयाय वर्तन्ते ग्रहास्तारागणैः सह।।

teṣu śāsatsu dharaṇīmṛtavaḥ svaguṇairbabhuḥ| sukhodayāya vartante grahāstārāgaṇaiḥ saha||

Verse 27

मही च सस्यबहुला सर्वरत्नगुणोदया। कामधुग्धेनुवद्भोगान्फलन्ति स्म सहस्रधा।।

mahī ca sasyabahulā sarvaratnaguṇodayā| kāmadhugdhenuvadbhogānphalanti sma sahasradhā||

Verse 28

मन्वादिभिः कृताः पूर्वं मर्यादा मानवेषु याः। अनतिक्रम्य ताः सर्वाः कुलेषु समयानि च। अन्वशासत राजानो धर्मपुत्रप्रियंकराः।।

manvādibhiḥ kṛtāḥ pūrvaṃ maryādā mānaveṣu yāḥ| anatikramya tāḥ sarvāḥ kuleṣu samayāni ca| anvaśāsata rājāno dharmaputrapriyaṃkarāḥ||

Verse 29

महाकुलानि धर्मिष्ठा वर्धयन्तो विशेषतः। मनुप्रणीतया वृत्त्या तेऽन्वशासनसुन्धराम्।।

mahākulāni dharmiṣṭhā vardhayanto viśeṣataḥ| manupraṇītayā vṛttyā te'nvaśāsanasundharām||

Verse 30

राजवृत्तिर्हि सा शश्वद्धर्मिष्ठाऽभून्महीतले। प्रायो लोकमतिस्तान राजवृत्तानुगामिनी।।

rājavṛttirhi sā śaśvaddharmiṣṭhā'bhūnmahītale| prāyo lokamatistāna rājavṛttānugāminī||

Verse 31

एवं भारतवर्षं स्वं राजा स्वर्गं सुरेन्द्रवत्। शशास जिष्णुना सार्धं गोत्रां गाण्डीवधन्वन।। ।। इति श्रीमन्महाभारते आश्वमेधिकपर्वणि अश्वमेधपर्वणि पञ्चदशोऽध्यायः।। 15 ।।

evaṃ bhāratavarṣaṃ svaṃ rājā svargaṃ surendravat| śaśāsa jiṣṇunā sārdhaṃ gotrāṃ gāṇḍīvadhanvana|| || iti śrīmanmahābhārate āśvamedhikaparvaṇi aśvamedhaparvaṇi pañcadaśo'dhyāyaḥ|| 15 ||